گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
ڕۆمانا مێژوونڤیس، داوى بەرهەمێ ڕۆمانکیێ نڤیسەرێ هێژا و ئافرندە (فازل عەمەر)ییە(١)، د ڤێ ڕۆمانێ دا، نڤیسەرى قووناغەکا دیرۆکییا مللەتێن ڤێ دەڤەرا ئەم ل سەر دژین وەرگرتییە، کرییە د کوارا مەژێ خوەدا و د ناڤ ئاشۆپا وی دا هاتییە بوهژاندن، پاشى ژ تێکهەلەیێ ئاشۆپێ و تەپکێن ژ مەرگى ڤەڕستى، چیرۆکا میتانییان دکەتە دیرۆک یان دیرۆکا دەولەتا میتانى دکەتە چیرۆک. ئەڤ سەرەدەریکرنا د گەل دیرۆکێ یان چیرۆکێ خوڕکومانییەکە د ناخێ نڤیسەری دا و دبێژتە خوە: “بۆچى خەلکەکى مافێ چێکرنێ هەبت و من نەبت؟ بۆچى ئەو دو ڕێزێن نەیارەکى یان گەڕیدەیەکى یان بهیسایەکى ڕاستى بن؟.. ما هەمى چیڕۆکنڤیس نە مێژوونڤیسن؟ ما هەمى مێژوونڤیس نە چیڕۆکنڤیسن؟… بپ 7 – 8”.
ڕۆمانا دیرۆکى بەرهەمەکێ تێکهەلەیە ژ بەڵگەیێن دیرۆکى و ئاشۆپا نڤیسەرى کو چیرۆکەکا دیرۆکى- هونەرى ژێ دهێتە ئافراندن. پڕانییا ڤەکۆلەرێن ڤى ژانڕێ وێژەیى، ل سەر وێ چەندێ پێک دهێن کو ڕۆمانا دیرۆکى دیرۆکەکا ئاشۆپکرییە د ناڤ بوویەرێن دیرۆکەکا ڕاستەقینە دا. پێناسەیا وێ د فەرهەنگا تێرمێن وێژەیى یێن هەڤچەرخ دا؛ «ڤەگێڕانەکا چیڕۆکییا هندەک بوویەرێن دیرۆکییە، هندەک نڤیسینێن نووژەن ل دۆر دهێنە ڕاچاندن کو هندەک ڕەهەندێن ئیحایى و ڕەوشەنبیرى ژبۆ چێکرنا ئەرکەکێ فێرکرن و پەروەردەکرنێ ب خۆ ڤە بگریت»(٢). ئو د فەرهەنگا تێرمێن زمان و وێژەیێ عەرەبی دا هاتییە؛ «ڤەگێڕانەکا چیڕۆکییە ژبۆ هندەک بوویەرێن دیرۆکى یێن ب ڕاستى ڕووداین، هەوڵدانەکە ژبۆ ڤەژاندنا سەردەمەکێ دیرۆکى ب هندەک کاراکتەرێن ڕاستەقینە یان ئاشۆپى، یان ب هەردووان»(٣). جۆرج لۆکاش (١٨٨٥- ١٩٧١) پتر داکۆکیێ ل سەر سەردەمێ نهۆ یێ ڕۆمانێ دکەت ژ بوویەرێن دیرۆکى، دبێژیت؛ «ڤەگێڕانا دیرۆکەکا ڕاستەقینەیە سەردەمێ نهۆ دئازرینیت، کەسێن سەردەمێ نڤیسینا ڕۆمانێ وەسا سەرەدەریێ دگەل دکەن هەروەکو دیرۆکا وان یا دێرینە»(٤). ئانکو نڤیسەر پشتبەستنێ ب هندەک بەڵگە و بوویەرێن دیرۆکى دکەت ژبۆ ڕاچاندنا ڕۆمانەکا ب کێر ڤى سەردەمى بهێت. گیانێ رابردووى ڤەدژینیت ژبۆ خواندنەکا هەنۆکەیى و پێشبینکرنا هندەک سەرەداڤێن پاشەرۆژەکا ل سەر ڕەنج و کەدا نهۆ دهێتە دانان. کەواتە نە نڤیسینا دیرۆکێیە، بەلکو «دوبارە داڕشتنا ڕابردوویە ب شێوەیەکێ جوانتر، پشتبەستنێ ب دەقەکێ دیرۆکى دکەت، لێ وە هزر دکەت کو نەهاتییە تەمامکرن»(٥). ئانکو نڤیسەر بوویەرێن دیرۆکێ وەکو ماددەیەکێ خام وەردگریت، لێ پتر تەرکیزێ دئێختە سەر تێگەهشتن و دیتنێن خوە ژ بوویەرێن دیرۆکى، دبیت سەربۆرێن خوە و جڤاکێ خوە دناڤ چارچۆڤەکێ دیرۆکی دا بئازرینیت یان ڤەگێڕیت.
ب ڤی چەندێ ژى، گەلەک جۆرێن ڕۆمانا دیرۆکى هەنە، مینا: ڕۆمانا دیرۆکییا سیاسى، جڤاکى، ئەوا داکۆکیێ ل سەر شاشى یێن سەردەمەکێ بۆرى دکەت کو خوە ژێ بدەینە پاش، ئەوا تەرکیزێ ل سەر ڕاستڤەکرنا شاشى و شاشتێگەهشتنا هندەک بابەتان دکەت، ئەوا دکەفتە د خزمەتا ئیدیولۆژییەکا دیارکری دا، مینا ڕۆمانێن ئایینى و ئەوێن سەرەدەریێ دگەل مەژڤەکرنا ڕۆژئاڤایى و ئازادییا کەسۆکى دکەن، ئەوا پشتبەستنێ ب ئاشۆپا نڤیسەرى دکەت بێى هەبوونا هیچ بوویەرەکا دیرۆکییا ڕاستەقینە…. هتد(٦). د هەمى جۆرێن ژێگۆتی دا، نڤیسەر ب دو شێوەیان سەرەدەریێ دگەل ماددەیێ دیرۆکێ دکەت؛ نڤیسەر ب هەمى ئاییردە و تێر و تەسەلییا بوویەرى دچیتە دناڤ جەرگێ دیرۆکێ دا، هەروەکو وەرگرى دبەتە دناڤ فەزایەکێ بۆری دا و ل وێرێ دهێلیت، هەتاکو ڕۆمان ب دوماهى دهێت. یان دێ ئاماژە ب گۆتارەکا دیرۆکى دەت و دێ سەرەدەریێ دگەل سەقایێ هندەک بوویەرێن بۆرى کەت، ب چەنداتییەکا ئازادییا ڕێژەیى کو بشێت دەستێوەردانا بوویەران بکەت، ئانکو ئێک ڕۆمانا دیرۆکییە و یا دى دیرۆکێ بکاردئینیت (نەدوورە ژى هەردو شێواز د یەک ڕۆمان دا بهێنە بکارئینان). جوداهییا دناڤبەرا ڕۆمانا دیرۆکى و ئەوا دیرۆکێ بکار دئینیت ئەوە کو ڕۆمانا دیرۆکى کەشەکێ دیرۆکى ب هەمى ساخلەتێن وێ ڤە وەسف دکەت. لێ ئەوا دیرۆکێ بکار دئینیت دکەڤتە دبن گۆتارەکا دیرۆکییا زاڵ دا، نڤیسەر ب شێوەیەکێ نوو دخوینتەڤە کو دگەل سەردەمێ نهۆ یێ گۆتارێ بگونجیت(٧). ئەگەر ڕۆمانا دیرۆکى ڤەگەڕاندنا سەردەمەکێ بۆرى بیت و دیرۆک ب خوە ژى سەرەدەریێ دگەل وى سەردەمێ بۆرى بکەت، پا ڕۆمانا دیرۆکى دێ چ ل سەر بابەتێن دیرۆکێ زێدە کەت؟
ئەم دکارین ب ئاوایێ خوەیتینیێ و بابەتینیێ سەرەدەریێ دگەل ڕۆماننڤیس و دیرۆکنڤیسى بکەین. خوەییتى یان خوەبوون گەوهەر و کەسینییا تشتییە کو ب هزر و هۆشى دهێتە دەربڕاندن. بابەتینى یان بابەتیى تشتەکێ خوەسەرە ژ ڤین و هۆشیارییا مرۆڤینیێ، یان هەر تشتەکێ د جیهانا دەرڤەیی دا بەرهەست بیت. ئەڤجا «ڕۆمانا دیرۆکى کارلێککرنەکا هۆشمەندانەیە و ڕۆماننڤیس کارلێککرنێ دگەل خوەییێ خوە دکەت. لێ دیرۆک هەستپێکرنەکا بەرهەستە و دیرۆکنڤیس کارلێککرنێ دگەل بابەتیى دکەت. هەردو سەرەدەریێ دگەل ئاڤاهییەکێ سێگۆشە دکەن (مرۆڤ، سەردەم، جھ)، هەردو ل ڕەهەندێ پێڤەگرێدانا ب بوویەرێ دێرین د جھ و سەردەمەکێ دیارکری ڤە ژ هەڤنێزیکن، لێ جوداهى د سەرەدەرییا تەوەرێ مرۆڤایەتیێ دایە»(٨). دیرۆکنڤیس مرۆڤى د سیاقێ وى یێ جڤاکى و دیرۆکی دا دبینیت وەکو بکەرەکێ کاریگەر د بابەتەکی دا کو بوویەرەکا دیرۆکى ژێ پەیدا دبیت. مرۆڤ ل دەف وى تنێ هۆکارەکێ ڕویتە ژ پاڵێنەرێن وژدانێ و ژ بلى بەرسڤا (چەوا؟) چ تشتەکێ دى نینە. لێ ڕۆماننڤیس مرۆڤى د سیاقێ وى یێ بابەتی دا نابینیت، لێ ب ڕێکا ئاشۆپا خوە یا هونەرى- وێژەیى هندەکێ ژ خوەییتییا خوە ددانتە سەر کو د ڕۆمانێ دا مشتى دلینى و وژدان ببیت داکو ئەو کێماسییا د دەقێ دیرۆکێ دا پڕ بکەت، ئانکو ڕەهەندەکێ وێ یێ دلینى و وژدانێ یە، ئەوا ژێدەرێن دیرۆکى نەگۆتی، هەروەکو دبیتە بەرسڤا وێ (بۆچى؟)یێ، ئەوا دیرۆک ژبیر دکەت. لەوا ئەم دشێین بێژین؛ ڕۆماننڤیس دیرۆکێ ل گورەى هەست و هەڵوەستە یێن خوە ل سەر بوویەران دخوینیت و پێ داخبار دبیت، ئەڤجا دێ میناکەکێ ڕاستگۆ ل سەر خوە و هزرا خوە دەتە وێ بوویەرا پێشکێشکرى. لێ سەرەڕایى ڤێ چەندێ و سەرەڕایى کاراکتەرێ ئافراندى و کرارا ئاشۆپکرى، «فەرە یێ ئەمین و ڕاستگۆ بیت د ڤەگێرانا بوویەرا دیرۆکی دا»(٩).
ئەگەر ل پێڤاژۆیا وەرارا ڕۆمانا دیرۆکى بگەڕیێین، دێ بینین کو «ڕۆمانا دیرۆکییا ڕۆژاڤایى پیچەکێ پشتى شکەستنا ناپلیۆنى دەستپێکرییە»(١٠). ئێکەمین ڕۆمانا دیرۆکى ل ساڵا ١٨١٤ێ ب ناڤێ «وێیڤەرلى- waverley» ژ لایێ والتەر سکوت (١٧٧١- ١٨٣٢ ز)ڤە هاتییە نڤیسین و بەڵاڤەکرن. پاشى لیو تولستۆى (١٨٢٨- ١٩١٠ ز) ب زمانێ رۆسى و ئەلێکساندەر دۆما (١٨٠٢- ١٨٧٠ ز) ب زمانێ فرەنسى، ناڤودەنگێ خوە ب ڤى جۆرە ڕۆمانێ دەرێخست. ل دەف عەرەبان، سێ بۆچوون ژبۆ دەستپێکا پەیدابوونا ڕۆمانا دیرۆکى هەنە؛ «هندەک دبێژن ئەڤە وەرارەکا سروشتییا چیرۆک و سەرهاتییێن کەلتۆرینە و هەر ژ سەردەمێ بەرى ئیسلامێ هەبووینە. جوینەکێ دى دبێژن ئەڤە ژانڕەکێ نوویە ژ ئەدەبیاتێن ڕۆژاڤایى هاتییە وەرگرتن. جوینێ سیێ ژى وە هزر دکەن کو تێکهەلەیەکە ژ کەلتۆرێ کەڤن و بها و بنەمایێن وەرگرتى»(١١). هەر چەوا بیت، کۆمەکا نڤیسەرێن ڤى ژانرێ ڕۆمانێ ل لوبنانێ پەیدا بوون وەکو؛ سلیم البستانى (١٨٤٨- ١٨٨٤)، جورجى زێدان (١٨٦١- ١٩١٤ ز)…، پاشى ل میسرێ ژى عەلى ئەحمەد باکتیر (١٩١٠- ١٩٦٩) و نەجیب مەحفۆز (١٩١١- ٢٠٠٦)…هتد، ژ ڕۆماننڤیسێن دەستپێکى یێن ڤى جۆرێ وێژەیى بوون. نەدوورە ئەڤ جۆرێ نڤیسینێ ئێک ژ سەدەمێن ناڤدارییا نڤیسەران بوویە؛ چونکو وەرگر پێشوازییەکا دلخوازانە دگەل ڕۆمانا دیرۆکى دکەن، ب نەمازەیى وەرگرێن کورد و عەرەب؛ چونکو عەقلێ ڕابردوویى ل سەر هزرکرنا وان زاڵە و حەز ژ بوویەرێن ڤەگێڕایى دکەن.
وەکو هەر جۆرەکێ دى یێ وێژەیى، وەرار کرییە و کۆمەکا گوهۆڕینان ل سەر شێوازێن ڤەگێڕانێ و ناڤەڕۆکێ و پەیاما ڕەوشەنبیرییا ڕۆمانێ پەیدا بووینە. ل گۆڕەى هندەک ڕەخنەگرێن ڕۆمانا دیرۆکى، ئەڤ جۆرێ ڕۆمانێ د سێ قووناغان ڕا بۆرییە هەتاکو گەهشتییە ڤێ سەمتا نهۆ کو بەرهەمەکێ هونەرییێ کاملان و سەرنجڕاکێشە(١٢):
١- ڕڤێشتێ ئێکێ: بوویەرێن دیرۆکى بێى هیچ دەستێوەردانەکا هونەرى، ب ڕویتى وەردگرتن و ژ لەقتەیەکێ د چوونە لەقتەیەکا دى، پڕانییا وان ل سەر بوویەرێن دیرۆکا ئایینى بوون و چیرۆکەکا ئەڤینداریێ دکرنە د ناڤ دا کو زەوق و تەشویقەکێ بدەنە ڤەگێڕانا بوویەران. هەروەسا هەمى کاراکتەر ب هەڤسارێ نڤیسەری ڤە د گرێدایى بوون و ل گورەى تێگەهشتن و تێگەهێ نڤیسەرى ژبۆ بوویەران دهاتنە هاژۆتن. مەرەما سەرەکییا ڤان جۆرە ڕۆمانان فێرکرن بوو، کو هندەک پێزانینێن دیرۆکى یێن بارکرى ب ڕەفتارێن باشیێ نیشا خواندەڤانان بدەت و هندەک چیرۆک و بوویەرێن ژبۆ خۆشى و دەمبۆراندنێ ژى دئێخستنە د ناڤ دا.
٢- ڕڤێشتێ دووێ: گرنگى ب ڤەژاندنا ڕابردووى، هەستا نەتەوایەتى و وەڵاتینیێ ددان، هەروەسا گرنگیپێدانەکا پتر ب هونەرێ کرارێ (الحبکة) هاتە دان و ڕەنگڤەدانا بوویەران ل سەر کاراکتەران ڕەسم دکرن، ئانکو هەوڵددان قەیران و پێدڤى یێن مرۆڤێ وى سەردەمى هەمبەرى پێدڤى یێن ڤى سەردەمى بکەن.
٣- ڕڤێشتێ سیێ: ڕۆماننڤیس بوویەرەکا دیرۆکى وەکو خامەک وەردگریت و ب تێگەهشتنا خوە دنژینتەڤە، پتر بەرسڤدانا هزرێن بێ بەرسڤن ژ ئازراندنا پرسیاران، پرۆسەیا ڤەکۆڵانەکا بەردەوامە کو مرۆڤ ژ ئەزاتى و خوەییێ خوە ڤەدبیت و دانوستاندنێ ل گەل تشتێن ب خوەڤە گرێدایى دکەت، سەردەمێ بۆرى ل سەر شەنگستەیێ بەردەوامبوونێ ب ئاوایەکى دشکێنیتە سەر سەردەمێ نۆکە کو بوویەرا دیرۆکى بەرهەمێ کارلێککرن و تێکهەلکێشانا دناڤبەرا ڤەگێڕانەکا خورتکرى ب ئاشۆپێ و بەڵگەیێن دیرۆکى هەردووان بیت، ب ڤێ چەندێ ژى ڕۆمان ژ مەرەما فێرکرنێ بەر ب مەرەما مفادارى و تێگەهشتنەکا هەڵسەنگاندنەییڤە دچیت کو چالاکى یێن سۆلتان و سەرکەفتییان دوکیۆمێنت ناکەت، بەلکو هندەک بوویەرێن دیرۆکى یێن نەخویاکرى یان ڤەشارتى ل سەر زارێ کاراکتەرێن پەراوێزکرى دوبارە دنڤیسیتەڤە و دگەل هەڵوەستە و تێگەهشتنا هەنۆکەیى دگونجینیت. ب دیتنا من، ڕۆمانا مێژوونڤیس دکەفتە د ڕڤێشتێ سیێ دا.
ئەو ب خوە، ل گۆڕەى دیتنێن هندەک ڕەخنەڤانێن مینا هایدن وایت (١٩٢٨- ٢٠١٨)، بابەتێ دیرۆکێ ل سەر سێ پشکان پۆلێن دکەن؛ ساڵنامە (Annals) کو تۆمارا بوویەرانە ل گۆڕەى سنسلەیا دەمى بێى هەبوونا توخمێ چیرۆکێ. نۆچە یان کرۆنیکل (Chronicle) بوویەران ب شێوەیەکێ مینا چیرۆکێ ڤەدگێڕیت و ل سەردەمەکێ دیارکرى دهێلیت، ئانکو مینا چیرۆکەکا نەتەڤاڤبوویە. دیرۆک (History) چیرۆکا سەردەم و جهەکییە ب هەمى تێر و تەسەلییا بوویەران ڤە. ئەڤجا دگەهتە وێ باوەریێ کو «چ دیرۆک بێى چیڕۆک نینن، ئانکو چ ڕێگرى نینن کو بونیاتێ چیرۆکێ پاڤێینە سەر ڤەگێڕان و تۆمارکرنا بوویەرێن دیرۆکى»(١٣). ئەگەر دیرۆک ساڵنامە و کرۆنیکل بیت، چیڕۆک ژى چێکرییا ئاشۆپا نڤیسەرى بیت، نڤیسەر نەچارە بکەڤیتە د ناڤ بابەتێن دیرۆکێ و دیرۆکییێ دا، «دیرۆک وەکو ڕێکخستۆکەکا بوویەر و دەربڕینان ژبۆ کەتوارەکێ هەیى و دیرۆکیى وەکو ڕێکخستۆکەکا بوویەر و دەربڕینان ژبۆ کەتوارەکێ مومکین و گرینکەیى بەر ب پاشەڕۆژێ ڤە»(١٤). د ڤێ ڤاڤارتنێ دا نڤیسەر ئاشۆپ و پاشخانا خوە یا ڕەوشەنبیرى بکاردئینیت ژبۆ خواندن و ڤەگێڕانا بۆچى و چەوا قەومینا بوویەرێن کرۆنیکلێ، ئانکو ماددەیێ دیرۆکى وەکو خامەکێ دویڤچوون و لێکۆلینێ بکاردئینیت داکو لایەنێن ڤەشارتى یێن بوویەران خویا بکەت، یان تشتەکێ دى ژێ چێکەت. نێ هەڤبەندییەکا فرەجۆر و فرەمەرەم د ناڤبەرا ڕۆمانا دیرۆکى و ئاشۆپکرنا دیرۆکێ دا هەیە، ب هەڤڕا تێکهەلەیەکى دروست دکەن کو یێ تێکڕەس و پێکڤەنووسیایى بیت. ئەگەر دیرۆک وەکو ساڵنامە و کرۆنیکلێ بهێتە ڤەگێڕان، دێ بابەتەکێ هشک و بێى هەست و پاڵێنەرێن مرۆڤێ مەژڤەکرى و پێشکەفتنخواز بیت. لێ د ڤەگێڕانا ڕۆمانێ دا؛ «سەرەدەریێ دگەل هەبوون و هەمى تشتێ هەڤبەند ب مرۆڤایەتییا مرۆڤی ڤە دکەت، لەوا وەرگر ژى بستەهتر و ب ساناهیتر سەرەدەریێ دگەل بابەتێن دیرۆکى یێن ڕۆمانکى دکەن»(١٥) و «مافێ نڤیسەرییە کو ل گۆڕەى دیتن و تێگەهشتنا خوە د ناڤ دیرۆکێ دا بگەڕیێت و بەلیکەت و دوبارە بنژنیتەڤە؛ چونکو بنەمایێ وێ ئاشۆپە بەرى ساڵنامە و کرۆنیکل بن»(١٦).
ڕۆماننڤیس کەسەکێ ئازادە د هزرکرن و دەربڕینێن خوە دا، ئاشۆپەکا بەرفرەھ و ئیدیولۆژییەکا فڕە ژێدەر و هزرکرنەکا فڕە ڕەهەند هەیە، ئەڤجا هەکو خوە دهاڤێتە د ناڤ ڕووبارێ بابەتێن دیرۆکی دا، دێ ل گۆڕەى تێگەهشتن و دەردۆر و ڕەوشەنبیرى و دیتنێن پاشەڕۆژى مەلەڤانییا تێدا کەت. فازلێ عەمەرى ژى، هەوڵدایە خوە ل ڤى ڕووبارى بدەت و دیرۆکەکێ چێکەت، پاشى بنڤیسیت!، ناڤێ ڤى بەرهەمى کرە مێژوونڤیس؛ «داکو خوە بکەمە دناڤ ڕۆمانێ دا و وەکى من چیڕۆک فەهم کرى، ببێژم، نە وەکو هاتیە چێکرن و هەمان تاوانا چێکەرێن دێرین دهێنە دەهبارە کرن… بپ٧». لەوا، نڤیسەر وەکو حیکایەتخوانەکێ بێلایەن سەرەدەریێ دگەل کاراکتەران و ڕێڕەوا بوویەران ناکەت، بەلکو دچیتە دناڤ کاکلکا بابەتی دا و دبیتە پشکەک ژ ڕاچاندنا پڕانییا بوویەران و هەمى ڕامان و پەیام و مەرەمێن ل پشت هەر لەقتەیەکێ، ژ هزر و ئاشۆپا وى دەردکەڤن.
دەهمەن:
(١) فاضل عمر (٢٠٢٤). مێژوونفیس؛ تەپکێن ژ مەرگى ڤەڕەستین. ڕۆمان. ژ وەشانێن دەزگەهێ پاڵۆ ژبۆ پەخش و وەشانێ. چ١، چاپخانا تەهران- ئیران.
(٢) ابراهیم فتحي (١٩٨٦). معجم المصطلحات الادبیة المعاصرة. المؤسسة العربية للناشرين المتحدين. تونس؛ ص١٠٣.
(٣) سعید عبیدي (٢٠٢٤). الروایة التاریخیة إحیاء للماضي واستشراف للمستقبل. مقالة من موقع: (https://arrafid.ae)
(٤) جورج لوکاتش (١٩٨٦). الروایة التاریخیة، ترجمة: د. صالح جواد الکاظم. ط٢، دار الشؤون الثقافية العامة، بغداد- العراق؛ ص٨٩.
(٥) نضال الشمالي (٢٠٠٦). الروایة والتاریخ: بحث في مستویات الخطاب في الروایة التاریخیة العربیة. منشورات عالم الکتب الحدیث. ط١، الاردن.
(٦) منة حمدی (٢٠٢٤). الروایە التاریخیة؛ حدیث في المفهوم والانماط والاهمیة. مقالة من موقع: (https://blog.samawy.com).
(٧) محمد ریاض وتارة (٢٠٠٢). توظیف التراث في الروایة العربیة المعاصرة. منشورات إتحاد الکتاب العرب، دمشق؛ ص ١٠٧- ١٠٩.
(٨) سامح عودة (٢٠١٧). الروایة التاریخیة… أداة لإحیاء التفاصیل المنسیة. مقالة من موقع: (www.aljazeera.net).
(٩) عبدالله الخطیب (٢٠٢٤). مدخل الى الروایة التاریخیة. مقالة من موقع (https://www.odabasham.net).
(١٠) جورج لوکاتش (١٩٨٦). الروایة التاریخیة، ترجمة: د. صالح جواد الکاظم. ط٢، دار الشؤون الثقافية العامة، بغداد- العراق؛ ص١١.
(١١) عذرا بارفین (٢٠٢٢). الروایة التاریخیة والعصور الادبیة. بحث أکادیمی من موقع: (https://alhidayah.wum.edu.pk).
(١٢) الصادق قسومة (٢٠٠٠). الروایة، مقوماتها، و نشأتها فی الادب العربی الحدیث. منشورات مرکز النشر الجامعی. تونس.
(١٣) فریال جبوری غزول (١٩٨٢). الدوریات الانجلیزیة: الروایة والتاریخ. مجلة فصول العد (٢)، مجلد (٢). القاهرة؛ ص ٢٩٣- ٢٩٤. من موقع (https://archieve.alsharekh.org).
(١٤)عبدالله الخطیب (٢٠٢٤). مدخل الى الروایة التاریخیة. مقالة من موقع (https://www.odabasham.net).
(١٥) ابراهیم عبدالله (٢٠١١). التخییل التاریخی، السرد، والامبراطوریة والتجربة الاستعماریة. منشورات المؤسسة العربیة للدراسات والنشر. ط١، بیروت؛ ص٧.
(١٦) عبدالکریم القادری (٢٠٢٢). الروایة التاریخیة بین التخیل والتوثیق. مقالة من موقع: (https://diffa.alaraby.co.uk).
