گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
هەلبەستا (وەرپێچكا بارینێ) ئێكە ژ كۆما هەلبەستێن هوزانڤان كەمال رەمەزانی كو ل ژێر ناڤێ (ئەم ل وێرا هەبووین) ل سالا (2023) ژ لایی چاپخانا خانی/ دهۆك هاتیە چاپكرن و كەفتیە بەردەستێ خواندەڤانان، ئەڤ كۆما هەلبەستان ژ (17) هەلبەستان پێكدهێت. هەلبەستڤان (كەمال رەمەزان) ئێكە ژ هەلبەستڤانێن دەڤەرا ئاكرێ، ژ نڤشێ هەلبەستڤانێن سالێن هەشتێیان یێن هەلبەستا كوردی یا هەڤچەرخ د نڤیسی، ژ دایكبوویێ ئاكرێ یە ل سالا 1956، خواندنا خۆ یا سەرەتایی و ناڤنجی و ئامادەیی ل ئاكرێ ب دووماهی ئینایە، ل دویڤ دا ل زانكۆیا مستەنسریە ل بەغدا كۆلیژا ئادابێ پشكا پەرتووكخانە خواندنا خۆ تەمامكریە، ل سالا 1972 دەما قوتابیێ قووناغا ئامادەیی هەلبەستا خۆ یا ئێكێ نڤیسییە، نوكە خودانێ 10 كۆمێن هەلبەستێن چاپكریە، و چەندین خواندن و ڤەكۆلین ل سەر هەلبەستێن وی هاتینە ئەنجامدان، ستایلێ نڤیسینا وی یێ هەڤچەرخە و هەلبەستا ستوونی یا ئازاد دنڤیسیت.
تێگەهێ ڤەگێرانێ:
ڤەگێران نە ئەو پەیوەندیە یا د ناڤبەرا پێكهاتێن رویدانێ دا، بەلكو رویدان ب خۆیە، یان شێوازێ نیشادانا وێ پەیوەندیا د ناڤبەرا (دەم، و جهـ، و كەساتیێن د ناڤ رویدانێ) دا، هەر وەسا دانوستاندنێ ژی ب خۆڤە دگریت، ئەوێن ئاماژە ب گرنگیا ڤەگێرانێ كری و وەكو بابەتەكێ زانستی بەرێخۆدایی، ئێكەم جار فۆرمالستێن روس (The Russian formalists) بوون، (داخوازا وان بۆ پەیداكرنا زانستەكێ نوی بوو كو پویتەیی ب (هونەریا چاندێ) بدەت، وەكو پێدڤیەك دیت و ناڤێ وی كرە (پویتیكا Poetic) وهەر وەسا شاكارێن (فلادیمیر پروپ Vladimir Propp) ل دۆر چیرۆكێن سەیر. (د. بغداد/22/2017).
ل دویڤ دا تزفتیان تودوروف (Tzvetan Todorov) ل سالا (1965) شاكارێن قوتابخانا فۆرمالیستان كۆمكرن و بۆ سەر زمانێ فەرەنسی وەرگێران، و ئەو ئێكەم كەس بوو كو ئەڤ تێگەهە (ڤەگێران Narratology) دارشتی و گەلالەكری و ئێكەم جار وی د ئەدەبییاتێن خۆدا بكارئینا، ل دویڤ دا جیرار جێنێت (Gerard Genette)ی د پەرتووكا خۆدا یا بناڤێ (گۆتارا چیرۆكێ Discours du recit) ل سالا 1972 ئەڤ تێگەهە پەسەندكر و ئاماژێن ڤی تێگەهی شرۆڤەكرن و ئاماژە ب پێكهاتەیێن ناڤخۆیی یێن وێ كر وەكو (كەساتی و دەم و جهـ). (د.بغداد/21/2017) ئەڤ چەندە ژی بۆ ئەگەرێ سەرهەلدانا زانستەكێ نوی بناڤێ زانستێ ڤەگێرانێ ئانكو (Narratology).
ژ بەر ئالوزیا دەمارێن ژیانا سەردەم و تێكهەلبوونا خواستێن مرۆڤێ سەردەم و زوربوونا وان ئەڤێ چەندێ رەنگ ل سەر ئەدەبا سەردەم دایەڤە و ژ بەر وێ چەندێ سالوخەتێن سەردەمێ نوی (پۆست مودرێنیزم) سەرئێككەفتنا ژانرێن ئەدەبی یە، تێكهەلیەكا وەسا یا چێبوویی كو هەر ژانرەكێ ئەدەبی دەما مرۆڤ دخوینیت دێ سەرهەلی هندەك ژانرێن دی ژی بیت وەكو هەلبەست و دراما و شانۆ و چیرۆك و پەخشانا ئەدەبی…. هتد. وەكو دیار نڤیسەرێن سەردەم بۆ دارشتنا هزر و بیرێن خۆ پیدڤی ب بیاڤێن بەرفرەه هەنە، لەوما دێ تێكهەلكێشەكێ د ناڤبەرا ژانرێن ئەدەبی دا چێدكەن بۆ گەهشتنا ئارمانجێن خۆ و گەهاندنا پەیاما خۆ.
هەر چەندە د كەڤن دا پەیوەندیەك د ناڤبەرا هەلبەستێ و ڤەگێرانێ دا یا هەبوویی، ئەگەر پێداچوونەكا سەر پێ بۆ وان هەموو داستان و ئەفسانەیێن كەڤن بكەین دێ دیاربیت كو هەموویان ڤەگیرانەكا بهەلبەست یاكری. ژ بەر وێ چەندێ ڤەگێران دهێتە نیاسین ب كەڤنترین شێوازێن دەربرینا مرۆڤان چونكو ئەو ب كارلێكرنا وی دگەل دەوروبەرێن خۆ ڤە یا گرێدای بوو، هەر ل دەسپێكا زمانی وەكو تێكهەهێ نیشانكرنێ ب سەرەتایێن شارستانیەتا مرۆڤاتیێ، ئەڤچا ئەڤ كارلێكرنە سوزداری بیت یان كرداری یا گرێدایە ب شێوازەكی ژ شێوازێن ژیانێ ڤە. (صوكو/4/2023).
تیگەهێ ڤەگێرانێ ئێك ژ وان بابەتانە یێن كو قوتابخانا بونیاتگەری گرنگی پێدایی و گەشەپێكری و وەكو زانست بنەمایێن وی هاتنە دارشتن، رەخنەگرێن ئەنگلو و ئەمریكی و فەرەنسی وەكو (أ.أ. ریچاردز A.A. Richards) پویتەكێ مەزن ب هەلبەستێ ددا، رەخنەگرێن ئەمریكا بەرێخو ددا هەلبەستێ وەكو كارەكێ هونەری و تێكهەلیەكا باش د ناڤبەرا هەلبەستێ و ژانرێن دی یێن چاندی دا هەیە، پتر پویتە ب شرۆڤەكرنا شێوازێن هونەری ددا كو ل پەیوەندیا وێ دگەل پێكهاتەیی جڤاكی.(د. سلامە/192/1992)، هەتا ڤێ گاڤێ كو هندەك بنەما و رێسا بۆ شێوازێ ڤەگێرانێ هاتینە دانان و هێشتا دانوستاندن ل سەر هەیە كو ببیتە زانستەكێ خودان بنەما بۆ ڤەكۆلین و ڤەخواندنا تێكستێن ئەدەبی.
ل دۆر پێناسەكرنا ڤەگێرانێ، هەر ژ دەسپێكا ناساندنا ڤەگێرانێ تاكو ئەڤرۆ پێناسێن جودا جودا یێن بۆ هاتینە كرن، (ئیفلاتونی Plato) هندەك تێبینی كر ل دۆر ڤەگێرانێ (كو بەرامبەر زارڤەكرنێ یە)، بەلێ ئەرستویی(Aristotle) وەسا پێناسەكر كو (شێوازەكێ لاسایی كرنێ یە) (سلدن/182/2006).
د فەرهەنگا ئەدەبی دا ڤەگێران ئەو شێوازە كو كەسەك د چارچووڤێ چیرۆكێ دا رویدانا ڤەدگێریت. (العامری/295/2013) ئانكو ب رامانەكا دی هەر ڤەگێرانەك د چارچووڤەكێ چیرۆكی دا دێ بیتە ڤەگێران، هەروەها ڤەگێران دهێتە پیناسەكرن كو چاوانیە یان شێوازە كو چیرۆك ب رێیا كەنالەكی (كەسەكی) دهێتە گۆتن، (یوسف/40/2015). یان وەكو د پەرتووكا زاراڤێن ڤەگێرانێ دا هاتی كو گۆتنەكە یان دەنگۆباسن (وەكو بەرهەم و پرۆسە و ئارامانج و كریار و بنەما و پرۆسەیەكا ئاڤاكەرە) بۆ ئێك رویدان یان پتر ژ رویدانەكا راستەقینە یان خەیالی (رومانی) یە ژ لایێ كەسەكی ڤە یان دوویان یان ژی پتر (پتریا جاران یی دیارە) ژ ڤەگێرانێ بۆ ئێك یا دوویان پتر (پتریا جاران د دیارن) یێن بۆ دهێتە ڤەگێران. (برنس/145/1987). نوكە دشێین بێژین كو ڤەگێران وەكو پرۆسە و كریار دهێتە هژمارتن، دبیت ژ لایێ كەسەكی یان پتر بهێتە بەرهەمئینان، بەلێ هندەك رێسا و یاسا هەنە كو بشێین ل پەی هەر گۆتنەكێ ڤاڤێرین كا دێ چیتە ژێر پرۆسا ڤەگێرانێ یان نە، یان دێ وەسا ڤەگێرانێ پێناسەكەین كو ئەو شێوازێ گۆتنێ یە كو بەحسێ رویدانەكێ دكەت و یا ل سەرئێكە و هەلگرێ پەیامەكی یە یان ئارمانجەك بۆ ڤەگێرانا وی یا هەیی.
شێوازێ ڤەگێرانێ و سالوخەتێن وێ
ڤەگێران پرۆسەیەكە بۆ نیشادانا رویدانەكێ ب شێوازەكێ رێكوپێك كو وەرگر (گوهدار یان خوینەر) ژێ تێبگەهیت و ڤەدان ل سەر وی هەبیت، ئەڤچا ئەڤێ چەندێ ژی شێواز یێن هەین، و بەری شێوازێن ڤەگێرانێ بزانین، پێدڤیە پێكهاتێ وێ بزانین، ئایا ڤەگێران ژ چ پێكدهێت، پێكهاتێن وێ یێن سەرەكی وەكو سێ گۆشەیەك دیار دبیت (ڤەگێرـ ڤەگێران)، (ناڤەروك یان چیرۆك) یێ بۆ دهێتە ڤەگێران (گوهدار یان بینەر یان خوینەر). (یوسف/40/2015).
ڤەگێر ئەوە یێ چیرۆكێ ڤەدگێریت و دبیت ئەو كەسەك بیت یان كەساتیەك بیت د ناڤ چیرۆكێ ب خۆدا یان ژی كەسەكێ نەدیار بیت، و جوداهیا د ناڤبەرا دانەری و ڤەگێری دا هەیی، كو دانەر كەساتیەكێ راستەقینەیە ژ گۆشت و خوینێ پێكدهێت، بەلێ ڤەگیر رەنگە كەساتیەكێ ئەفسانەیی بیت و ژ لایێ دانەری ڤە بهێتە دروستكرن. (یوسف/40/2015).
سەبارەت ڤەگێرانێ دبیت ب زارەكی بیت یان ژی ب نڤیسین، یان ناڤەروكا چیرۆكێ یە و هەرلگرێ پەیاما دانەری یە كو ڤەگێر پێشكێش دكەت، هەر ڤەگێرانەك پێدڤی ب ڤەگێری یان پەیامنێرەكی هەیە، دووئالیزما ئاڤاهی، ناڤەروكا چیرۆكێ ل دەف فۆرمالستێن روسان دیاربوو، هەر وەكو لایەنێن دووئالیزما گۆتار، چیرۆك یان ڤەگێرانێ، چیرۆك ل دەف ڤەگێرانزانێن زمانزان (تودوروڤ، چینیت، ریكاردو…هتد) دیار بوو كو ڤەگێران فۆرما چیرۆكێ و ناڤەروكا وێ یە. (یوسف/40/2015). یێ بۆ دهێتە ڤەگێران (گوهدار یان بینەر یان خوینەر) هندەك جاران ژی ئەو ب خۆ ژێ پشكەكا ڤەگێرانێ یە، رەنگە كەساتیەك بیت د ناڤ ناڤەروكێ دا یان ژی بینەر، یان گوهدار، یان ژی هەموو جڤاك بیت، د بیت ژی كەسەكێ نەدیار بیت.
هەڤبۆچوونەك ل سەر شێوازێن ڤەگێرانێ نینە، ب گەلەك شێوازان بەحس ل شێوازێن ڤەگێرانێ دكەن، ، تودوروڤ شێوازێن ڤەگێرانێ بۆ چەند شێوازان دابەش دكەت، مینا شێوازێ دەنگۆباسی (چ رویدایە)، شێوازێ پێدڤیبوونێ (چ پێدڤییە رویبدەت، ل دویڤ خواستا چڤاكی یا كۆمبوویی)، شێوازێ خوزی خواستنێ (یێ وان دخواست رویبدەت)، شێوازێ مەرجداری (ئەگەر ئەوی ئەڤە كر، ئەز دێ ئەڤێ كەم)، شێوازێ پێشزانینێ (ئەگەر(ا) رویدا دێ (ب) رویدەت)، شێوازێ بهەلەچوون (زانینا خۆیەتی و یا شاش بۆ كەساتیەكی. (سلدن/18/2006).
هندەكێن دی پتر پویتەیی ب كەساتیان ددەن ل دەمێ بەحسێ شێوازێن ڤەگێرانێ دكەن، كا كێ ئەڤ ڤەگێرانە ئەنجامدایە (كەسێ ئێكێ) ب جێهناڤێ ئێكێ (ئەز/من) بیت یا جێهناڤێ سیێ (ئەو) ڤەگێران كریە. (كولر/121/2003).
توماشفسكی ڤەگێرانێ بتنێ ل سەر دوو شێوازان دابەش دكەت، ڤەگێرانا بابەتی (Objective narrative) و ڤەگێرانا خۆیەتی (Subjective Narrative). (یوسف/42/2015).
ئەڤ شێوازێن سەری یێن هاتینە بەحس كرن دبیت بهێنە ڤاڤارتن بۆ دوو خانێن سەرەكی، یا ئێكێ دێ شێین بێژین خانا زمانڤانی یان شێوازێن زمانڤانی كو پتر داكوكیێ ل سەر چاوانیا ڤەگێرانێ دكەن، یا دی ژی دێ شێین بێژین ڤەگێرانا شێوازگەری كو پتر داكوكیێ ل سەر شێوازێ ڤەگێرانێ دكەن.
هەر ڤەگێرانەكێ هندەك سالوخەتێن خۆ یێن هەیین وەكو كەساتی و جه و دەم و دانوستاندن و ڤەهاندن و پێگۆتن بەلێ چێدبیت ئەڤ هەموو سالوخەتە پێكڤە نەهێن، چێدبیت (دانوستاندن و ڤەهاندن) تێدا بن و دەنگێ هەلبەستڤانی ببیتە ڤەگێر وەكو دەسپێكا هەلبەستا وەرپێچكا بارینێ.
ئەسمان دزانیت
بوچی دباریت
وەرزێ بارینا خۆ
ژ بۆ چ سەردەمان
ناگوهۆڕیت
هەلبەستڤان كەساتیا ڤێ رویدانێ كو (ئەسمان)ە ژ ناڤێ جهەكی بۆ كەساتیەكا گیانلەبەر ڤەدگوهێزیت، یان تشتەك یێ هەیی ناڤێ وی (ئەسمان)ە هندەك كارێن جێبەجێكار وەكو (زانین، بارین و گوهۆڕین) یێن داینە پال، بەلێ ڤەگێر كو هەلبەستڤانە كەسەكێ نەدیارە یان چ ئاماژە ب خۆ نەداینە وەكو (ئەز) یان (ئەم)، د ڤێ پارچە هەلبەستێ دا ڤەهاندنەك یا هەیی ئەو ژی چاوانیا نەگوهۆڕینا وەرزێن بارینێ یە، ئانكو پەیامەك یا ب خۆ ڤە گرتی، هەر وەسا دەم د ڤێ پارچە هەلبەستێ دا یێ هاتیە دیاركرن كو (سەردەم)ە، مرۆڤ دەمێ بارینا بارانێ دزانیت كو زڤستانە. جه د پارچە هەلبەستێ دا دیارنینە، ئانكو هەلبەست نابێژیت كانێ ئەو رویدانا ڤەدگێریت ل كێرێ رویدایە یان دێ رویدەت، دانوستاندن بشێوازێ (مونولوچ) یان دانوستاندنەكا دەرڤەیی یە، هەر چەندە كەسێ دوویێ گوهدار یان (یێ بۆ دهێتە ڤەگێران) یێ دیار نینە د ناڤ تێكستێ دا، بەلێ خوینەر دبیتە (گوهدار) یان (یێ بۆ دهێتە ڤەگێران)، د ڤێ پارچە هەلبەستێ دا چ پێگۆتن تێدا نینە یان چ كارێن پێگۆتنێ بكارنەهاتینە.
ل دویڤ ئەڤ شرۆڤا ل سەری دیار دبیت كو مەرج نینە هەموو سالوخەتێن ڤەگێرانێ بهێنە بكارئینان د تێكستێ دا بتایبەت ئەگەر هەلبەست بیت، چونكو روبەرێ دەربرینێ هندەك یێ چر و بەرتەسكە، پتر پویتە ب جوانكاریێن رەوانبێژی و دەنگداری دهێتە دان نە وەكو چیرۆكێ یان رومانێ یە كو دانەری روبەرەكێ بەرفرەه و مشە هەبیت بۆ بكارئینانا هەموو سالوخەتێن ڤەگێرانێ.
تەكنیكێن ڤەگێرانێ:
تەكنیكێن ڤەگێرانێ د زورن وەكو (دانوستاندن و كەساتی و سالوخەتكرن و ڤەگێران و زڤراندن و پێشچوون و ژ بیركرن و كورتكرن)، هەر ئێك ژ ڤان تەكنیكان د بوارێ ستاتیكی دا ئەركێ خۆ بۆ تامداركرنا هەلبەستێ یان هەر شاكارەكێ دی یێ ئەدەبێ یێ هەیی، بەلێ یێن كو پتر رویێ ڤەگێراندنێ دەست نیشان دكەن، دانوستاندن و كەساتی و سالوخەتكرن و ڤەگێرانن، و د هەلبەستا (وەرپێچكا بارینێ) دا هندەك ژ ڤان تەكنیكان یێن دیار و ئاشكرانە:
دانوستاندن:
دانوستاندن ئێك ژ تەكنیكێن سەرەكی یێن ڤەگێرانێ یە، و یا گرێدایە ب كەساتیێن ڤەگێرانێ ڤە، دانوستاندن ژ ئامرازێن هونەری یێن هەلبەستێ یە، یێ كو هەلبەستڤانێن سەردەم ب رێیا وان دشێن دەربرینێ ژ ئەزموونا خۆیا ئالوز بكەن و حەز دكەن دویر ژ سەرڤەیی و راستەخۆ و سترانكی و خاڤبوونێ بكەڤن، دویر ژ ئێك دەنگی و حەز كرن ب زور دەنگی د گەل دەنگێن دی بۆ دیاركرنا هەلویستێن جودا و دیتنێن جیاواز. (صوكو/78/2024).
هەر ژ بەر ڤێ چەندێ هەلبەستێن نوی تێهەلكێشیەك د گەل تەكنیكێن ڤەگێراندنێ كریە، مەبەست ژ دانوستاندنێ نە ب تنێ ئەوە، بەلی هندەك جاران هەلبەستڤان حەز دكەت كو ئەركی بدەتە وان كەسێن د هەلبەستێ دا كو ئەو ژی هەلگرێ پەیامەكا دی بن، دانوستاندن ئەركێ دیاركرنا هەلویستێ كەساتیا بۆ ئێك و دوو بكاردهێت. (ابوجلود/8/2016). هەر وەسا هندەك جاران بۆچوونا وان بۆمە روهن دكەت، بۆچوونا كەساتیەكی ڤەدگوهێزیت. (الخطیب/9/2016).
ل ڤێرێ دیار دبیت كو دانوستاندن یا گرێدایە ب كەسان ڤە، ئانكو هەبوونا دانوستاندنێ دڤێت كەساتی هەبن چ كەساتیێن سەرەكی یان نەسەرەكی یان چ ئێك كەساتی بیت و دگەل خۆ ب ئاخڤیت یان گەلەك كەساتی بن و دانوستاندنێ دگەل ئێك بكەن و ب رێیا وێ دانوستاندنێ رویدان دهێنە لڤاندن، ب لڤاندنا رویدانان شێوازێ ڤەگێرانێ ل سەر تێكستی یێ زال بیت. (صوكو/76/2024).
دانوستاندن دوو جۆرە، دانوستاندنا ناڤخۆیی یان دگەل خۆ كو دبێژنێ (Monologue) ئەوە كو مرۆڤ دگەل خۆ د ئاخڤیت، ژ سالوخەتێن ڤێ دانوستاندنێ ئێك كەس تێدا دیار دبیت یان گوهدار یان چ دەنگێن دی نینە بتنێ دەنگێ كەساتیەكی یە، و دانوستاندنا ناڤخۆیی پێكهاتێ هشیاریا كەساتیێن د دانوستاندنێ دا نیشا ددەت.
(د.عروس/156/2016) وەكو ل دەسپێكا هەلبەستێ دیار:
ئەسمان دزانیت…
بوچ دباریت،
وەرزێ بارینا خۆ…
ژ بۆ چ سەردەمان
ناگوهۆڕیت
هەلبەستڤانی ستراتیژیەكا سەیر یا بكارئینایی، ئەو ژی تێكهەلیەك د ناڤبەرا دانوستاندنا ناڤخۆیی و دانوستاندنا دەرڤە یا دروستكری، خواندەڤان ل دەسپێكێ نزانیت كانێ ئەڤە هەلبەستڤانە دگەل خۆ یان ژی دگەل ئێكێ دی د ئاخڤیت، بەلێ خواندەڤان وەسا هزردكەت كو یێ دگەل خۆ دئاخڤیت یان یێ بۆ وی یا د دلێ خۆ دا دبێژیت، چێدبیت دانوستاندنا ناڤخۆیی د رومانێ دا یان د هەلبەستێ دا هوكارەك بیت بۆ تێرمانینا كەساتیا خۆ و هەلویستێ خۆ، دووبارە خۆ د هەلسەنگینیتە ڤە یا كو دبیتە ئەگەرێ كویربوونا پەیوەندیا و خۆرتكرنا وان دگەل كەساتیێن دی. (خلیفە/30/2010)
و دڤێ كوپلێ دا هەلبەستڤان كەسێ دوویێ كو (ئەسمان)ە دەست نیشان دكەت و پسیار دكەت بەلێ نە ژ ئەسمانی ب خۆ، چێدبیت ژ خۆ بكەت یان ژ خواندەڤانی، (بۆ چ دباریت و وەرزێ بارینا خۆ ژ بۆ چ سەردەمان ناگوریت) ئەرێ ئەو پسیارا لڤێرێ دهێتە ئازراندن كی دێ بەرسڤا وێ پسیارێ دەت؟ ئەڤ چەندە ژی هندەك ئاسویان ل بەر خواندەڤانی ڤەدكەت، یافەرە خواندەڤان سەرەرایی كو ل گۆهداری بگەریت یا فەرە ل بەرسڤێ ژی بگەریت كو ئەڤ چەندەیە چێژەكی ل دەف وی دروست بكەت كو پتر بچیتە د ناڤ هەلبەستێ دا و بەرسڤێ بدەستڤە بینیت، دانوستاندنا ناڤخۆیی نێزیكترە بۆ هەلبەستێ ژ دانوستاندنا دەرڤەیی چونكو چەقبوونەكە ل سەر تاك دەنگی و هەلبەستێ، د بنەما دا زور جاران گۆتارەكا تاك دەنگی یە. (الخطیب/112/2009)، لەوما چەند د هەلبەستێ دا دانوستاندنا ناڤخۆیی هەبیت پتر هەلبەست شێوازێ هەلبەستبوونێ ب خۆڤە دبینیت، و گرێ و پرس تێدا زور دبن.
جۆرێ دووێ یێ دانوستاندنێ (دانوستاندنا دەرڤەیی) یە، ئەو ژی دخازیت كو پتر ژ ئێك كەسی هەبیت و دگەل ئێك و دوو ب ئاخڤن، ئەڤ شێوازێ دانوستاندنێ پتر د چیرۆك و رومانان دا دهێتە بكارئینان، و هەبوونا كەساتیا د ناڤ تێكستا هەلبەستەكێ دا چێدبیت ب شێوازێ (جێهناڤ) یان ب شێوازێ ناڤ (ناڤێ كەسەكی) یێ كو رۆلەكی د گێریت. (الضبع/67/2008).
ئەڤ دانوستاندنە یا گرنگە د هەلبەستێ دا بۆ دیاركرنا وان ئازارێن كو هەلبەستڤان ل سەر زمانێ كەساتیان دیاركەت، و چێدبیت دانوستاندن هندەك جاران ئامیرەك بیت بۆ دەربرینێ ژ كەساتیا كو چ تەكنیكێن دی یێن ڤەگێرانێ ناگەهنێ و دەربرینێ ژێ بكەن. (ابوجلود/10/2010).
ژ مفایێن دانوستاندنا دەرڤە، كو ئێكە ژ دیارترین تەكنیكێن ڤەگێرانێ، یا كو پشكداریەكا كاریگەر د دروستكرنا ئەتموسفیرەكێ لڤوك و ئامادەبوونا خۆدی (ئەز) و یێ دی و زوربوونا دەنگان ل جهێ تاك دەنگەكی دروست دكەت. (صوكو/77/2024).
هێ ئەسمانێ هەر شین…
هەر شین…
تۆ دزانی كەنگی بارین،
دێ بیتە ڤین؟
وەلاتەك سەما و ژین،
و كەنگی…؟
دێ بیتە خوین؟
وەلاتەك تەڤ برین…
هێ ئەسمانێ هەر شین…!
هەر شین…!
وەرپێچكا بارینا خۆ،
ژ چاڤێن مە كویڤی نەكە،
ئەم ل بەندا سوبەهی نە،
وەلاتەك فێنك و شرین.
د ڤێ پارچە هەلبەستێ دا، دوو كەساتی دەردكەڤن، دەنگێ هەلبەستڤانی و ئەسمان، هەلبەستڤانی ب ئامرازەكێ (بانككرنێ) كو (هێ)یە یێ دگەل ئەسمانی دئاخڤیت، بەلێ ئێك دەنگ خوێنەر یێ گۆهلێ ئەو ژی دەنگێ هەلبەستڤانی یە، كو بیرا ئەسمانی ل زانینا بەرفرەه یا ئەسمانی دئینتەڤە، وهندەك داخوازا ژێ دكەت، وەكو دیار ئەسمان (هێمایێ) مەزناتیەكا بێبەرامبەرە، ئانكو زور تشتان دزانیت، هەلبەستڤانی د ڤێ دانوستاندنێ دا چەند فەرمان وەكو (زانین، كویڤیكرن، بوون) یێن بكارئیناین، ئەڤە ژی وەكو پێگۆتن و لاڤا ل بەرچاڤ دبیت، بیرا ئەسمانی ل فرەزانینا وی یا ئینایە ڤە، ئەڤ چەندە ژی وەكو پەسن دهێت، ل دیڤدا هندەك داخوازا ژێ دكەت ئەڤە ژی وەكو (نزا یان لاڤا) دهێنە هەستپێكرن، ئەڤ پرۆسە ب خۆ یا د ناڤ كلتۆرێ مرۆڤاتیێ دا هەیی دەما مرۆڤ ژ بەر (خۆدێ) یان هەر كەسەكێ خودان دەستهەلاتەكا مەزن ڤە دپاریت و هیڤیا ژێ دكەت.
كەسایەتی:
كەسایەتی ئێك ژ دیارترین تەكنیكێن ڤەگێرانێ یە، و پتر ئەم د چیرۆك و رومانان دا دبینین، بەلێ پشتی كو تێكهەلكێشان د ناڤبەرا شێوازێن ئەدەبی دا دروستبووی، تەكنیك ژی نەمایە گرێدایی ب شێوازەكێ دیار ڤە، هەر شێوازەك تەكنێكێن شێوازێن دی بكاردئینیت بۆ دەربرینێ ژ بیر و بۆچوونێن خۆ، كەسایەتیەك پتر ژ ستراكچەرێن ڤەگێرانێ د هەلبەستا كورت دا دیاردبن. (الخطیب/100/2009).
كەسایەتی ب دوو جۆران دیار دبیت، جۆرێ ئێكێ نڤیسەر ب خۆیە وەكو ڤەگێر دهێتە نیاسین، یێ زانایە ب ناڤەروكا رویدانێ و یێ زانایە ب دەرونێ خۆ و كەسایەتیێن دی، كو وەسا لێ دكەت ڤەدیتنا رویدانان یا ئێكسانە ب ڤەدیتنا كەسایەتیێن كو بۆ ڤەدگێریت یا كو ئێكسانە ب زانینا وەرگری. (الضبع/66/2008).
ئەڤ رەنگە پتر د هەلبەستان دا دهێتە بكارئینان، جۆرێ دووێ كەسایەتیێ د ناڤ ڤەگێرانێ دایە، و هندەك جاران چ ژ كەسایەتیێن دی نزانیت، یان زانینا وی كێمترە ژ زانینا وەرگری بۆ كەسایەتیێن ڤەگێرانێ و ئەڤ رەنگە پتر د چیرۆك و رومانان دا دهێتە بكارئینان.
ئەسمان دزانیت…
كەنگی ستێرێن خۆ،
بەرهەڤبكەت،
كەنگی وەرپێچكا بارینا خۆ،
پیرۆزبكەت.
هەلبەستڤان بۆ وەرگری بەحسێ ئەسمانی دكەت كو كەسایەتیەكا دی یە دهەلبەستێ دا و هندەك سالوخەتێن وی دیاردكەت، و ئەو فەرمانێن هاتینە بكارئینان (بەرهەڤكرن و پیرۆزكرن) دیاربیت كو ڤەگێری شارەزایەكا باش دەربارێ ئەسمانی دا یێ هەیی، ل ڤێرێ هەلبەستڤان دبیتە ڤەگێر، ئەو دیاردكەت كانێ دێ چ رویدەت، (ئەسمان) وەكو گیالبەرەكی دیار دبیت چونكو فەرمانا (زانین) یا گرێدایە ب هشیاریێ ڤە و بتنێ گیانلبەر د زانن، هەر چەندە (ئەسمان) نەگیانلبەرە بەلێ دەما خوینەر هەلبەستێ دخوینیت وی هەستی ناكەت ژ بەر وان فەرمانێن هەیی دیاردبیت كو (ئەسمان) خودان كریار و هەلویست دهێتە دیتن، لڤێرێ پسیارەك دروست دبیت ئەرێ مەبەست ژ ئەسمانی چیە؟ یان (ئەسمان) ئاماژەیە بۆ تشتەكێ دی، یان ژی ئەو ب خۆیە؟ ئەڤە ژی دبیتە ئەگەرێ هەبوونا دانوستاندنەكێ د ناڤبەرا خوینەری و خودێ وی و هەلبەستێ دا.
كەسایەتی دبنە گەلەك جور و رەنگ ل دویڤ ئاستێ بەرپرسارەتیا وی د شاكارێ ئەدەبی دا یان رۆلێ وی د ڤەگێرانێ دا بۆ نموونە (كەسایەتیا چالاك و كەسایەتیا خاڤ، یان كەسایەتیا ناڤەندی و كەسایەتیا لایەكی كو دبنە دوو پشك، كەسایەتیا مرۆڤ و كەسایەتیا مرۆڤكری) هەر ئێك ژ ڤان كەساتیان سالوخەتێن وان د ڤەگێرانێ دا دیار دبن، جوانكاریا تێكستێ ب مەرجێن چاوانیا دروستكرنا ڤان كەساتیا و پەیوەندیا د ناڤبەرا وان دا هەیی دەردكەڤیت، كو رەنگە ڤان كەساتیا د ژیانا مەیا رۆژانە دا چ هەبوون نەبیت، وەكو ئەم د هەلبەستێ دا دبینین:
ئەسمان دزانیت…
كەنگی ستێرێن خۆ،
بەرهەڤبكەت،
یان:
باران دلۆپێن خۆ…..
بەرییا دێمێن مە…
تەربكەن د ناسیت.
هەردوو كەسایەتی (ئەسمان و باران) یێن هاتینە مرۆڤكرن یان هندەك سالوخەتێن مرۆڤان یێن داینێ، چاوا خوینەر دزانیت ژ بەر وان (فەرمانێن) داینە پال وان وەكو (دزانیت، بەرهەڤبكەت، دنیاسیت) چونكو هەردوو (ئەسمان و باران) تشتێن نەمرۆڤن، و د بێ گیانن بەلێ كریارا (زانین و بەرهەڤكرن و نیاسین) ئەڤ كریارە پتر ب مرۆڤان یان تشتێ بگیان ڤە گرێداینە نە ب (ئەسمانی یان بارانێ) ڤە، وەكو ئەڤ دەستكرنە و وەكو لۆژیك نەیا دروستە لێ وەكو جوانكاری بهایێ خۆ هەیە، كەسایەتیا ناڤەندی و كەسایەتیا لاوەكی ئەوان ژی د ناڤ هەر تێكستەكێ دا سالوخەتێن خۆ یێن هەین، كەسایەتیا ناڤەندی یان یا سەرەكی دهێتە هژمارتن و ئەو رادبن ب ئەنجامدانا رویدانان د ناڤ تێكستی دا، و كەسایەتیا لایەكی یان یا خاڤ ئەوە كو رویدان ل سەر دهێنە سەپاندن، و هاریكاریا كەسایەتیا سەرەكی دكەت بۆ ئەنجامدانا رویدانان یان رۆلەكێ سەركی نینە د تێكستی دا هەر وەكو ڤی تێكستی (ئەسمان) وەكو كەسایەتیا سەرەكی و چالاك دهێتە هژمارتن لێ هەردوو كەسایەتی (ڤەگێر و باران) كەسێن لایەكی نە، بۆ نموونە :
باران دلۆپێن خۆ…..
بەرییا دێمێن مە…
تەربكەن د ناسیت.
ژ چ كاروانەكی،
نابووریت.
یان:
هێ ئەسمانێ هەر شین…!
هەر شین…!
تۆ دزانی كەنگی بارین،
دێ بیتە ڤین؟
ڤەگێر دگەل (ئەسمانی) د ئاخڤیت و هندەك پسیاران ژێ دكەت چونكو ئەوە یێ رێرەوێ رویدانان دگوهۆڕیت، لێ رۆلێ (بارانێ) یێ لایەكی یە و ل ژێر فشارا ئەسمانی یە و چ رۆلێن سەربخۆ نینە، بتنێ هندەك كریارێن (بارانێ) دیار دكەت، چ كارتێكرن ل سەر رویدانان نیە، یان پتر دەما بەحسێ (بارانێ) دكەت، سالوخەتێن كەسایەتیا (بارانێ) دیار دكەت.
سالوخەتكرن:
سالوخەتكرن یانكو راوەستیان، ب رامانەكا دی ئەو ب درێژی بەحسكرنە ل سەر (كەسایەتی، تشتەكی، رەوشەكی…هتد)، كو دبیتە بێنڤەدان بۆ خوینەری یان وەرگری كو هندەك رویدان د راوەستن و شرۆڤەكرنا رەوشەكا دیار دكەت، سالوخەتكرن دبێژنێ (راوەستان Pause) كو ژ بازنەیێ دەمی دەردكەڤیت و دبیتە ئەگەرێ ب هێدیكرنا ڤەگێرانێ. (د. بغداد/38/2018).
سالوخەتكرن پتر د هەلبەستێ دا یا هەیی ژ ژانرێن دی یێن ئەدەبی، سالوخەتكرن دەرگەهەكە ژ دەرگەهێن هەلبەستێ و مەبەستەكە ژ مەبەستێن وێ، كو ب وێنەكێشانا مرۆڤان و پەیكەرتاریا وێ ب هەموو شێوازێن خۆڤە دكەت، دگەل سالوخەتكرنا وێ ب هەموو رەفتار و هەستێن وێ ڤە، هەر وەسا وێنەكێشانا سروشتی ب توخمێن خۆ ڤە (ئاڤ، ئاخ، روناهی، با) و پێكهاتەیێ وان یێن مری و زیندی.(صوكو/100/2024).
پەیوەندیا ڤەگێرانێ دگەل سالوخەتكرنێ پەیوەندیەكا نەچاریە. (ابوحمیدە/21/2010) ئانكو ڤەگێران بێ سالوخەتكرن ناهێتە ئاڤاكرن، و رەنگە هندەك بێزاری تێدا بیت، هەر وەكو تێكستێن فەلسەفی و زانستی كو هندەك د هشكن و ب زاراڤێن رویت دهێتە نڤسین، یان ب رامانەكا دی ڤەگێران نەشێت ئاڤاهیێ خۆ دروست بكەت بێی سالوخەتكرن. (نصیر/ 135/2017).
سالوخەتكرن ب زور شێوازان یا هاتیە پێناسەكرن، پێشكێشكرنا تشتان و كیانەوەر و رەوش و رویدانا یە، پەتیە ژ مەبەست و خواستان، د هەبوونا خۆ یا جهی دا ل باتی هەبوونا خۆ یا دەمی، زەمینەسازیا وێ ل شوینا ئەركێ وێ یێ دەمكی یە، و ئامادەبوونا وێ ل شوینا ل دویڤ ئێكهاتنا وێ یە، شێوازەكە یێ جودایە دگەل ڤەگێران و داخۆیانیان. (برنس/85/2003)
دهێتە گۆتن كو سالوخەتكرن تەكنیكەكا ڤەگێرانێ یە نڤیسەر بۆ نێزیككرنا توخمێن شاكارێن ئەدەبی (جه، رویدان، كەساتی) پەنایێ بۆ دبەن، و باردكەن ب دیتنەكا دیار كو هەلویستێ ڤەگێری ژێ ڤەدگوهێزیت. (ابوحمیدە/ 21/2010) یان دهێتە پێناسەكرن كو نوینەراتیا تشت و رەوش و رەفتاران یان رویدانان د هەبوون و ئەركێ خۆ و د جه و دەمدا دكەت. ( زیتونی/171/2002) گرنگیا سالوخەتكرنێ ڤەكرنا ئاسویایە ل هەمبەر خوینەری یان نیشادانا دیمەنان وەكو:
هێ ئەسمانێ هەر شین…!
هەر شین…!
یان …
وەرپێچكا بارینا خۆ،
ژ چاڤێن مە كویڤی نەكە،
پەیڤێن (شین) و (كویڤی) هەردوو هەڤالناڤن، یان چ بزاڤ تێدا نینە، هەلبەست سالوخەتكرنا (ئەسمان) ی و (دلوپان) دكەت كو ئەڤە ژی وێ چەندێ دیار دكەت خوینەر هندەكی ل سەر ب راوەستیت و بێنڤەدانەك یا هەیی تاكو بزانیت ل پشت وێ دێ چ بیت، بوچ رەنگێ (ئەسمان)ی ب خۆرستێ خۆدایە كو رەنگێ (شینە) و چ رەنگێن دی نەداینێ یان (دلوپێن) بارانێ (كویڤی) دایە پال؟ چاوا (دلوپ) كویڤی دبن؟ چ رامانەك بۆ هەیە؟ بەرسڤ دێ ل بەردەوامیا دانوستاندنێ د ناڤ هەلبەستێ دا هێنە دان.
پێشچوون:
پێشچوون ئەوە كو نڤیسەر پێشبینیا تشتەكی بكەت كو دێ ل ئایندە رویدەت، ب رامانا بەحسكرنا تشتەكی بەری رویبدەت، ب رامانەكا دی پێشبینیكرن و دیتنا پێش دەم كانێ دێ ل ئایندە چ رویدەت. (بغداد/35/2018)
پێشچوون ئایرونەیكا (Irony) ئاماژێ ب ئایندەی دكەت ل دویڤ گاڤا نوكە، خۆ ڤەگوهاستن ل نوكە بەرەڤ ئایندەی، ئاماژەكرن ب رویدانەكی یان پتر كو پشتی ڤێ گاڤێ دێ رویدەت. (بغداد/35/2018) یان ئەو گاڤا كو دەمێ ڤەگێرانێ دراوەستیت بۆ دەلیڤەدانا جهەكی بۆ پێشچوونێ، دیمەنەكێ ئایندەیی یان دیدەكا ئایندەیی. (برنس/186/2003).
بۆچی پێشچوون دهێتە بكارئینان د تێكستی دا؟ بەرسڤ ئەوە داكو رێخۆشكەربیت بۆ وێ پێشبینیێ ئایا دێ چ رویدەت و پەشكداریكرنا وەرگری د تێكستی دا و دانا هەستەكا خۆش بۆ وەرگری، دێ مینیت ب تایبەت خوینەر و وەرگر ب گشتی د كاودانێ چاڤەرێكرنێدا و پسیاركرنا بەردەوام دا (بۆچی) لێ چ بیاڤێن رێخۆشكەر نینە بۆ وێ چەندێ و دیاركرنا وێ چونگو ڤەدیتنا وێ دێ د دەمێ وێ دا بیت، وەرگر دێ سەرسام بیت ب پێشڤەچوونا وێ یا نەچاڤەرێكری. (الباتول/75/2009). هەر وەكو د ڤێ كوپلا هەلبەستێ دا دبێژیت:
ئەم ل بەندا سوبەهی نە،
وەلاتەك فێنك و شرین.
هەلبەست پێشبینیەكی ددەتە خوینەری، ئەو ژی ئەگەر باران رێچكا خۆ نەگوهۆڕیت دێ چ رویدەت، (وەلاتەك فێنك، و شرین)، لڤێرێ دیارە جۆرە ئایرونیەك یا د هەلبەستێ دا هەیی ئەو ژی، سوبەهی دێ خۆشتر بیت ژ ئەڤرۆ، یان دەمێ ڤەگێرانێ یێ راگرتی داكو ئایندەیی بۆ روهن بكەت، رەنگە هندەك پسیارێن پێش دەم خوینەری هەبن دەمێ هەلبەستێ د خوینیت، بۆچی باران و ئەسمان و وەرپێچكا بارینێ …هتد، كو دووماهیێ خۆشییەك دێ هێت. لەوما پێشچوون رەنگە هندەك جاران وەكو خەونەكی بیت كو تشتێ نەدیار بەرچاڤبكەت یان جۆرە پێشبینیكرنە، یان گریمانێن دروستن بۆ ئایندەیی، پێشچوون گەلەك جۆرە وەكو (پێشچوونا تەكۆز و یا نیمچەیی و یا دەرڤە و یا د ناڤدا و یا تێكهەل. (الزیتونی/16/2002).
ژێبرن و كەڤاندن:
ژێبرن یان كەڤاندن تەكنیكا دی یا ڤەگێرانێ یە كو مەبەست ژێ بلەز كرنا رویدانا یە یان ڤەبرینا دەمی یە، یان نڤیسەر خۆ د سەر چەند قووناغێن دەمی یێن پێگڤە گرێدایی را بهاڤێژیت یێن گرێدایی رویدانێن ڤەگێراندنێ ئەڤچا درێژ بن یان دكورت، و ئاماژێ ب شێوازێن ئاخفتنێ دكەت. (بغداد/38/2018) مەبەست ژێ دیاركرنا ئارمانجا سەرەكی ژ رویدانا یان مەبەست ژێ بلەزكرنا پرۆسا ڤەگێرانێ یە، رویدانا كورت دكەت یێن كو رۆلەكێ راستەوخۆ د ئاڤاكرنا رویدانا و دویف ئێكهاتنا وان دا ناكەن. (ابوحمیدە/20/2010).
ژێبرن یان كەڤاندن ئێك ژ تەكنیكێن سەرەكی یێن ڤەگێرانێ یە و پویتەكێ مەزن پێهاتیە دان، دهێتە تەخمینكرن كو ژێبرن و شیانا كەساتیە بۆ ئاڤاكرنا ئەو تشتێ نەدیار بێی بكەڤیتە د شاشیێ دا. (العامری/162/22013)، ب رامانا كو ژێبرن یا كەڤاندن ئەو دەلیڤەیە بۆ خوینەری دهێتە رخساندن كو یێ پشكدار بیت د ئاڤاكرنەڤا تێكستی دا و ئەڤە ژی چێژەكە دانەر ب خوینەری د بەخشیت، هەر وەكو ل ڤێ كوپلێ:
هێ ئەسمانێ هەر شین…!
هەر شین…!
وەرپێچكا بارینا خۆ،
ژ چاڤێن مە كویڤی نەكە،
ئەم ل بەندا سوبەهی نە،
وەلاتەك فێنك و شرین.
ل ڤێرێ ژێبرنەك یا هەیی، ئەو ژی (ئەو ل بەندا سوبەهی نە وەلاتەك فێنك و شرین) خوینەر پشتی كو هەلبەستێ دخوینیت و رێرەوێ رویدانا د زانیت، ئەو پەیڤا سوبەهی كو هندەك یا مژگرتیە بۆ وی روهن دبیت، دزانیت كو مەبەست ژێ ئەو رۆژا دویف ئەڤرۆ دهێت نیە بەلكو چێدبیت چەند سال ببورن تا ئەڤ (سوبەهی) یە دهێت، ئەوی چەندین داتا و رویدان د مێشكێ خۆدا یێن ئاڤاكرین ل سەر وان زانیاریێن هەلبەستێ دایینێ داكو بشێت وێ (سوبەهی) یێ ئاڤابكەت ئەڤە ژی ب دروستی ئەو ئارمانجە یا ئەدەب بۆ كار دكەت ئەو ژی چێژ وەرگرتنە.
گریماس (Greimas) ژێبرنێ یان كەڤاندنێ پێناسە دكەت و دبێژیت ئەو پەیوەندیە یا د ناڤبەرا یەكەكا كویرا بناغەیی و یەكەكا ب سەرڤە نەدیار، بەلێ ئەم ڤێدكەڤین ب هاریكاریا تۆرا پەیوەندیێن ل سەر هاتیە ئاڤاكرن و شێوازەكی بۆ دروست دكەت. (زیتونی/74/2002) یان دەما تێكست دهێتە خواندن خوینەر هێدی هێدی پەیوەندیا د ناڤبەرا پێكهاتێ وی دبینیت و جارەكا دی رێك دئێخیتە ڤە بۆ ب دەستڤەئینان رامانا وی دڤێت، بەلێ گەرەكە ژێبرن یان كەڤاندن شیانێن خوێنەری لاواز نەكەن بۆ تێگەهشتنا رستێ یان گۆتارێ. (زیتونی/74/2002).
دەرئەنجام:
ڤەگێران و خواندنا هەر تێكستەكی ل دویڤ رێسایێن ڤەگێرانێ پێدڤیە خواندەڤانی شارەزایەك ل دۆر تەكنیكێن وی هەبیت وەكو ڤەهاندن و كەساتی و دەم و جه و هزرێن سەرەكی و ململانا كەساتیان د تێكستی دا، ئەو دەرئەنجامێن ئەم گەهشتنێ د ڤێ خواندنێ دا ئەڤەبوون:
1- تێكستا كوردی ژی وەكو هەر تێكستەكا دی هەلگرێ پەیاما خۆیە و هندەك گرێ و ئالوزیان ب خۆڤە دگریت دڤێت بهێنە ڤەكرن و راڤەكرن و بكارئینانا میتودێ هەڤچەرخ وەكو (ڤەگێران) چێدبیت بۆ ڤی سەردەمی تێكستا كوردی ژی مل بملێ تێكستێن جیهانی گەشێ بكەت.
2- د هەلبەستا (وەرپێچكا بارینێ) دا ڤەگێران وەكو شێواز بۆ گەهاندنا پەیامێ هاتیە بكارئینان و خوینەر دشێت چەند تەكنیكان بەرچاڤ بكەت وەكو (كەساتی و دانوستاندن و پێشچوون …هتد) كو ئەڤە ژی بەلگەیە ل سەر وێ چەندێ كو هەلبەست ئاسویێن فرەه ل بەردەم خوینەری ڤەدكەت.
3- راڤەكرنا تێكستا (وەرپێچكا بارینێ) ب ئالاڤ و میتودێن ڤەگێرانێ هندەك پیاڤێن دی ل بەر خوینەری ڤەدكەت كو پتر ئاشنایی گرێ و پەیاما هەلبەستێ بیت و خواندنەكا دی بۆ بكەت.
4- ڤەگێران ب خۆ دبیتە ئەگەر كو خوینەر دشێت ئالاڤێن نوی بدەستڤە بینیت بۆ خواندنا تێكستا كوردی یا سەردەم و ب ئالاڤێن سەردەمیانە داكو پتر رەهێن تێكستێ دیار بكەت و پتر بچیتە د ناڤ ریشالێن وێ یێن بەزرەدا بۆ بدەستڤەئینانا چێژەكا پتر.
پهراوێز:
1- أبو حميدة (د. محمد صلاح زكي)، تقنيات السرد الروائي في رواية ربيع حار،جامعة الازهر ،2010، غزة.
2- زيتوني (د. لطيف)،معجم مصطلحات نقد الرواية- عربي -إنكليزي – فرنسي، دار النهار للنشر،2002، ط1، بيروت ،لبنان.
3- كولر(جونثان)، ترجمة مصطفى بيومى عبدالسلام، مدخل إلى النظرية الأدبية، المجلس الأعلى للثقافة، 2003،ط1، القاهرة.
4- برنس (جيرالد) ترجمة عابد خزندار، المصطلح السردي، المجلس الأعلى للثقافة، 2003،ط1، القاهرة.
5- الباحثين (مجموعة)، السرديات و الترجمة العربية، 2018،ط1، الجزائر.
6- وليك (رنية) وآوستن (آرون) تعريب د. عادل سلامة، نظرية الادب، 1992، السعودية.
7- الموسوي (أنور غني)، التقنيان السردية في القصيدة العربية، 2020، دار الاقواس للنشر، العراق.
8- آدم (جون ميشيل) ترجمة احمد الودرني، السرد، 2015، ط1، بيروت، لبنان.
9- العامري (كامل عويد) ترجمة، معجم النقد الادبي، 2013، دار المأمون للترجمة و النشر، العراق.
10- العصفور (جابر) النظرية الأدبية المعاصرة، 1998، دار قباء للطباعة و النشر و التوزيع، القاهرة.
11- صوكو (هارون)، تمظهرات السرد في القصيدة العربية المعاصرة، أطروحة مقدمة لنيل شهادة الدكتوراه، 2024، جامعة محمد البشير، الجزائر.
12- سلدن (رامان) ترجمة مجموعة من المترجمين، من الشكلانية إلى ما بعد البنيوية، 2006، القاهرة.
13- يوسف (د. آمنة)، تقنيات السرد في النظرية و التطبيق، المؤسسة العربية للدراسات و النشر، 2015،ط2، لبنان.
14- ابوجلود (د.سهير صالح علي)، ملامح سردية في شعر إيليا ابي ماضي، كلية الاداب، قسم اللغة العربية، الجامعة المستنصرية، 2016.
15- محمد نصير (د.نجلاء عبدالسلام)،سردية القصيدة في الشعر العربي القديم بين «امرىء القيس» و « الأعشى»، مجلة السرديات، ع 26، 2017.
16- حسون (مكي محمد) السردية و الشعرية في الشعر العربي الحديث، مجلة العلوم الإنسانية/ كلية التربية للعلوم الإنسانية/ جامعة القادسية/ م 27/ع 4 ، 2020.
17- الخطيب (م.د. علي عز الدين)، ملامح السرد في بنية القصيدة القصيرة الشعر العراقي انموذجا، كلية التربية الأساسية، جامعة واسط.
18- عروس (د. محمد)، البنية السردية في النص الشعري متداخل الاجناس الأدبية، مجلة الإشكالات، ع10 ، 2016، الجزائر.
19- الضبع (د.محمد)، البناء السردي في شعر الدرويش، مجلة الشعر، ع 131، خريف 2008.
