فرانز کافکا (1883–1924)، یەک ژ نڤیسکارێن وێژەیی یێن ھەری کاریگەرێن سەدسالا 20، د وارێ تێکلیێن خوە یێن ب ژنان را گەلەک ناکۆکی ددیت. ئەڤ ھەڤسەنگییا وی ھەم د ژیانا وی یا شەخسی دا و ھەم ژی د خەباتێن وی یێن ئەدەبی دا باندۆرێ ل سەر ھەموویان دکەت. مژارا “کافکا و تێکلیێن ب ژنان رە” دکارە ل سەر دو بەشێن ناڤەندی وەرە دابەش کرن: تێکلیێن وی یێن راستین ب ژنان رە و وێنەکرنا کارەکتەرێن ژن د بابەتێن وی دا. ھەردو ئالی ژی ب کەسایەتییا هەستیار یا کافکای، ناکۆکیێن وی یێن ھوندرین و چارچۆڤەیا جڤاکی یا سەردەما وی ڤە ب ئاوایەکی نەقەتاندی ڤە گرێدایی نە.

رەوش و تێکلیێن ژیانا کافکا ب ژنان را

رەوشا تاکەکەسیا کافکای ب زەحمەتیێن گرنگ د تێکلیێن ناڤبەرا مرۆڤان دا، ب تایبەتی د تێکلیێن وی ب ژنان را، دھاتنە خۆیاکرن. تێکلیێن وی پڕ جاران ب ترس، نەلھەڤھاتی و ب کێماسی ھەستکرنێ دھاتنە دیتن. بەشەکی ژ وان بەشێن ژێرین، ژ ڤێ نڤیسێ ھندەک ژ وان ژنێن، کو د ژیان و خەباتا وی دا رۆلەکە گرنگ گێراینە، ب کورتاسی ڤەدکۆلە.

 

فیلیس باور Felice Bauer:

کافکا ئەڤیندارێ نڤیسکار فیلیس باور Felice Bauer ئا پۆلەندی بوو و تێکلیەکا بھێز، لێ ب ئێش پێ را دۆماند. نامەیێن وی ژ وێ را نڤیساندبوون ئالۆزییا وی یا ھوندرین و ھەلوەستا وی یا دودل ل ھەمبەر ئەڤین و زەواجێ ئاشکرا دکەن. ئەڤ تێکلی ھەم چاڤکانییا داھێنانێ بوو و ھەم ژی نیشانا ترسێن وی یێن ژ نێزیکبوونێ و شێوازێ ژیانا بورژووا بوو.

 

میلانا جیسینکا Milena Jesenská:

 پەیامنێر و ھەڤژینا کافکای، د ژیانا وی دا رۆلەکا ئاڤاکەر گێرا. تێکلیا وان ھەم ژ ھێلا ھەستیاری و ھەم ژی ژ ھێلا رەوشەنبیری ڤە دەولەمەند بوو، لێ د ھەمان دەمی دا ناکۆکییێن ھوندرینێن کافکای ژی ئانین پێش. کافکای ئەو وەکو فریشتەیەکێ ددیت و ھەم ژی وەکو ئەڤینەکە دوبارە نابیت، لێ ژ نامەیێن وان دیار دبیت، کو وێ، کافکا بێھتر نڤیسکارەکی بێھەمپا ددیت، لێ نکاریبوو وی وەکو ھەڤژینەکی ببینە. ئەڤ نایێ وێ واتەیێ، کو ژێ حەز نەدکر. 

ژولی ووریزیک Julie Wohryzek:

کافکا ھەر وەسا ب Julie Wohryzek، خەلکا پراگێ، رە تێکلیەکە کێمتر بھێز، لێ رۆمانتیک ھەبوو، کو زوو ب داوی ھاتبوو. 

 

دۆڕا دیامانتۆڤا Dora Diamantova:

د سالێن خوە یێن داوی، ١٩٢٣–١٩٢٤ دا، دۆڕا دیامانتۆڤا  ھەڤرێیا کافکای بوو. ئەو ل خانییەکی مێڤانپەروەری یێ جھوویان ب ژنا جوان و دلشاد رە ھەڤدیتن کر. ئەو دەمەک کورت ل بەرلینێ ب وێ رە دەرباس کر، کو ئەو یەک ژی سەرخوەبوونەک دیارکری ژ مالباتا وی رە پەیدا کر. دۆرا سڤکی ئانی ژیانا وی، لێ نەخوەشییا توبەرکولۆزێ/ ئێشا زراڤ ئەو تێکلی زوو ب داوی ئانی.

 

تێکلیێن دن:

 کافکا ھەر وەسا تێکلیێن دەمکیتر ھەبوون، بۆ نموونە ب Grete Bloch,، ھەڤالا Felice .

 

نموونەیێن کارەکتەرێن ژن د بەرھەمێن وێژەی یێن ف. کافکا دا

د نڤیسێن کافکا دا، کارەکتەرێن ژن پڕ جاران وەکی دو دل و تەڤلھەڤ تێنە حەسباندن. ئەو ھەم وەکی تشتێن خواستەکێ و ھەم ژی وەکی سەمبۆلێن ترس و خەریبیێ خۆیا دکەن. چەند چیرۆکێن ناڤەندی ڤێ یەکێ نیشان ددەن:

 

ڤەگوھەرین Die Verwandlung:

خوشکا لەھەنگێ سەرەکە، گ. سامسا، کو ناڤێ وێ Grete تێ، د مالباتا سامسا دەا رۆلەکە سەرەکە دگێریت. د دەستپێکێ دا دلۆڤانە، ئەو ھەر کو دچیت ژ برایێ خوە یێ ڤەگوھەرینەر Gregor دوور دکەڤە، کو ئەو یەک ژی وی دخە ناڤ تنێبوونەکا دژوار دا. دایک کەسایەتییەکا قەلس و نەرێنی دمینیت.  تێکلیا وی ب خوشکا وی Grete را، د چیرۆکێ دا رۆلەکا سەرەکە دگێریت. ھەر چەند Grete د دەستپێکێ دا خەمخور بە ژی، حەزکرنا وێ د دەما چیرۆکێ دا کێم دبیت، تنێ مایین و خەریبییا Gregor خورت دکەت.

 

دارزاندن Das Urteil:

کارەکتەرێن وەکی خاتوون Bürstner ، شووشتنا جلان، an Leni، پەرەستارا پارێزەر ھولد، د ناڤبەرا بالکێشییێ و نەگھیشتنێ دا دچن و تێن. ئەو ژ بۆ ترس و داخوازێن جۆزێف ک. رووبەرێن بەرهەمئینانێ نە، ھەر چەند رۆلێن وان دو ئالی بمینن ژی – ئەو نێزیکبوونێ پێشکێش دکەن، لێ د ھەمان دەمی دا خوە ژ هەر مەترسییەکێ ژی دپارێزن. 

 

دادگەھ  Der Prozess:

ل ڤێرێ ژن پڕ جاران دهێنە بەلەنگاز و پەریشانکرن و پڕ جاران وەکی زەڤییێ ئەزموونان بکار دهێت یان ژی وەکو گەف خۆیا دبن. لەھەنگێ سەرەکە جۆزێف ک. د پێڤاژۆیەکا یاسایی یا نەزەلال دایە، کو تێدا کارەکتەرێن ژن رۆلەکێ دگێرن، لێ پر جاران تێگەهشتنەکا شاش هەیە.

کەلەھ Das Schloss:

فریدا و ئامالیا نوورەتیا ئالیێن جودا یێن نێزیکبوون و دووربوونێ دکەن. فریدا، ئەڤیندارا پیڤانکار ک. دلسۆز لێ د ھەمان دەمی دا بندەستە، د ھەمان دەمی دا ئامالیا، وەکی ژنەک سەربلند و سەربخوە، ل دژی ھێزا کەلەھێ دەردکەڤیت.

نەڤەھەسین و ئالۆزییا دەروونی و کاریگەرییا وێ ل سەر تێکلییێن کافکا ب ژنان را:

 

ناکۆکی و مەترسییێن ناڤخۆیی:

کافکا د تەڤاھییا ژیانا خوە دا ژ پرسگرێکێن دەروونی ئێش دکشاند، ب تایبەتی ترس و خەمناکی، کو کارتێکرنەکا نەرێنی ل سەر تێکلییێن وی ب ژنان را دکرن. تەڤلھەڤییا وی یا هوندرین، کو زۆربەی جاران ژ ھەستێ نەباشییێ دەردکەفتە ھۆلێ، پڕ جاران د تێکلییێن وی یێن رۆمانتیک دا دبوو سەدەما ھەستێن دودل. ڤان مەترسییان ڤالاھییەک ھێلا، کو رێگا خوەشبوون، بەختەوەری و ئەڤینێ دژوار کربوو. گەلەک نامەیێن ژ Felice Bauer û Milena Jesenská  شاھدیێ دکەن، کو ئەو بەردەوام ل دووڤ پەژراندنێیە و بێ باوەرییەکا کوور ب ھەستێن خوە ھەیە.

خواستەکا نێزیکاھیلێکرنێ و رەڤینا ھەڤدەم: تێکلیێن کافکا ب ژنان را ب خواستەکەکا ئالۆز یا نێزیکبوونێ ڤە دهێنە خۆیاکرن، لێ ب ترسەکا زۆر و کوورا نێزیکبوونێ را دهێت. ئەڤ دوئالییە د گەلەک بەرھەمێن وی دا دیار دبیت، کو تێدا کارەکتەرێن ژن ھەم بالکێش و ھەم ژی مەترسیدار خۆیا دکن. نموونە «ڤەگوھەرین»ە، کو تێدا تێکلییا د ناڤبەرا Gregor و Grete دا تێکلییا دودلا کافکا نیشان ددەت: د دەستپێکێ دا، گرێدانەکا نێزیک ھەیە، لێ گاڤا ڤەگوھەرینا بەرۆڤاژییا Gregor ئاشکرا دبیت، حەزکرنا خوشکا وی کێم دبیت. ئەو یەک نیشان ددەت کا ئالۆزییا دەروونی چاوا دکاریت ببیتە سەدەما ھەستێن ھەم خەریببوونێ/ ھاڤیبوونێ و ھەم ژی تنێتییێ.

 

نوونەراتییا وێژەیییا تێکلییان و دەردکێشانا دەروونی

سەمبۆلیزم و مەتافۆر/ ژێ وەرگرتن:

 پەخشانەیێن کافکا دەولەمەندن ب نیشانێن، کو رەنگڤەدانێن وی یێن دەروونی نیشان ددن. د «دارزاندنێ» دا، لەھەنگێ چیرۆکێ جۆزێف ک. نوونەراتییا کەسەکی، کو د پەرگالەکا کافکایی دا ئاسێ مایە دکەت، بێی کو سەدەما گرتنا خوە تێبگەهیت. ئەڤ دکارە وەکی ژێوەرگرتنەکە ژ بۆ ھەستا خەریبییێ و ئالۆزیا ھوندرینا کافکا وەرە تێگەھشتن. تێکلیێن وی ب ژنان را، ب ترس تێگەھشتنا شاش و ھەستەکی بێچارەتییێ دهێنە دیار کرن.

 

مژارا نەبوون و تنێبوون:

بەرھەمێن کافکا پڕ جاران گۆتووبێژێ ل سەر ھەستا نەبوونێ، ھەم فیزیکی و ھەم ژی ھەستیاری، دکەن. گەلەک کارەکتەرێن ژن د چیرۆکێن وی دا، یان نە ل وێرێ نە، یان ژی رۆلێن ل پەراوێزێ دگێرن، ئەو یەک ژی ھاڤیبوونا، کو کافکا ژیایە ھێشتا زێدەتر خورت دکەت. ئەڤ نەبوون دووربوونا ب ئێشا د ناڤبەرا وی و کەسێن نێزیکی وی دا، تەکەز دکەت.

تێگەھشتنا چەوت و شاش:

د پەخشانەیێن کافکا دا، تێگەھشتنا ژنان پڕ جاران ژ ھێلا جیھانا ھوندرینا لەھەنگێ مێر ڤە تێ تەشەکرن، کو ژ ھێلا ترس و بێئەولەھییێ ڤە سەردەستە. د «دارزاندنێ دا، لێدانەکا ئاڤاکەر ژ بۆ Georg نە تەنێ باندۆرێ ل تێکلییا وی ب باڤێ وی را دکەت، لێ د ھەمان دەمێ دا باندۆرێ ل تێکلییا وی ب کارەکتەرێن ژن ژی دکەت. ئەو یەک نیشان ددەت، کا تەنگاھییا دەروونییا کافکای چاوا د قادێن ڤەبێژیێن وی دا خۆیا دکەت.

 

رێما و شۆپێن جڤاکی

رێمایێن جڤاکی و گوڤاش: تێکلیێن کافکای د بن گوڤاشا ھێڤیێن جڤاکییێن سەردەما وی دا، ئێش و زەحمەتی کشاندن. د جڤاکا بورژووا دا، د دەستپێکا سەدسالا ٢٠ دا، تێگەھشتنەکەا پەتییا رۆلێن رەگەزانە ھەبوو، کو ئەو وەکی زۆردار ددیت. بەرخوەدانا کافکای ل ھەمبەر ڤان رێمایان و لێگەرینا وی یا ژ بۆ راستبوونێ پڕ جاران ئەو د ناڤ دلمانییەکا جڤاکی دا دما. زەحمەتییا لھەڤھاتنا ب ھێڤیێن جڤاکی را، ناکۆکیا وی یا ھوندرین زێدە دکر و ئەو ھەست ل گەل وی پەیدا دکر، ھەم داخوازێن جڤاکێ و ھەم ژی تێکلیێن خوە یێن کەسانە نەدشیا بجھ بینیت.

ھاڤیببوون و تنێبوون: نەخوەشیا دەروونییا کافکای بۆ سەدەما ھاڤیبوونەکا کوور – ھەم ژ خوە و ھەم ژی ژ یێن دی. خواستەکا وی یا دۆمدارا لێڤەگەر و پەژراندنێ، ب راستی بەرۆڤاژی راستیا تێکلیێن جڤاکی بوو، کو پڕ جاران ب ھەستەکی، کو خوە تنێ ددیت، دھاتن خۆیاکرن. ئەڤ ھاڤیبوون د گەلەک بەرھەمێن وی دا دیارە، کو تێدا کارەکتەر د جیھانەکا تەڤلیھەڤ و تێنەگەھشتی دا ئاسێ مانە. 

 

راڤەکرنا فەمینیستی:

نرخاندنەکا فەمینیستا بەرھەمێن کافکای ئاشکرا دکەت، کو ژن پڕ جاران د رۆلێن لاواز دا دهێنە خۆیاکرن، کو تێگەھشتنا جڤاکی یا رۆلێن زایەندی و ئاڤاھیێن باڤکسالارێن سەردەما وی نیشان ددەت. کافکا ل سەر بەلەنگازییا د ناڤبەرا حەزکرنا تاقەت و گوڤاشا دا، کو ژ ھێلا جڤاکێ ڤە دهێتە کرن دا دئاخڤە و نەکارینا ئاڤاکرنا گرێدانێن راستین دبیتە هێزەکا ناڤەندی د ڤەگۆتنێن وی دا.

 

راڤەکرن

وێنەکرنا کافکای یا ژنان دکارە وەکی نیشانەکێ ژ بێ ئارامی و ترسێن وی، وەرە شیرۆڤەکرن. کارەکتەرێن وی یێن ژن پڕ جاران تەڤلھەڤ و دودلن، ھەم وەکی تشتێن خواستەکێ و ھەم ژی وەکی چاڤکانیێن گەفێ تەڤدگەرن. ئەڤ دیتنا دوئالی دبیت ئالۆزییا ھوندرینا کافکای نیشان بدەت، کو ھەم ب حەسرەتا کوورا ژ بۆ گرێدانا ناڤکەسانە و ھەم ژی ب ترسا نەپەژراندن و نێزیکبوونێ ڤە دهێتە دیار کرن. 

وەکی دی، بەرھەمێن وێژەیی یێن کافکای ب توندی ژ ھێلا رێمایێن جڤاکی یێن سەردەما وی، باندۆر ل وان بوویە، کو تێدا رۆلێن رەگەزانە ب زەلالی ھاتنە دەستنیشانکرن. خەباتا وی جھی پێشکێشی دکەت، کو ئاڤاکرنا مێرانی و ژنبوونێ وەرە پرسین و دیتنان ژ بۆ شرۆڤەکرنا فەمینیست ڤەدکەت.

 

ل داوییێ

باندۆرێن تەڤلھەڤێن سترێسا ل سەر تێکلیێن کافکای ب ژنان، ھەم د بەرھەمێن وی یێن تۆرەیی و ھەم ژی د تێکلیێن وی یێن جڤاکی دا، کارتێکرنێ دکەن. ب شێوازا خوە یا ڤەگۆتنێ یا تەڤلھەڤ و پڕ جاران مەلانکۆلیک (خەمگین)، کافکا ب ئاوایەکی زندی ھەستێن جھێ رەنگێن ترس، ھاڤیبوون و خواستەکان ڤەدبێژیت. دیتنا وی یا بێھەمپا ل سەر دەروونییا ھوندرین و دینامیکێن جڤاکی یێن ھاویردۆرا وی، خەباتا وی د لێکۆلینەکا کوورا ھەبوونا مرۆڤان و دژواری یێن تێکلیێن ناڤکەسانە دا، ڤەدھەوینە. ب ڤێ واتەیێ، کافکا نە تنێ نڤیسکارەکی گرنگە، لێ د ھەمان دەمێ دا راڤەکەرەکی کوورێ دەروونییا مرۆڤان و راستییا جڤاکییا سەردەما خوەیە. فرانز کافکا نڤیسکارەکی بالکێش دمینە، کو خەباتا وی بەردەوام پرسێن ناڤەندی ل سەر ھەبوونا مرۆڤان و ھەڤدیتنێن ناڤکەسانە دەردخیتە ھۆلێ. تێکلیا وی یا تەڤلھەڤ ب ژنان را و کارەکتەرێن ژنێن نووازە د چیرۆکێن وی دا بنگەھا شرۆڤەیێن بەرفرەھێن تۆرەیی و فەمینیست پێک تینن. ژ بەر ڤێ یەکێ وێژەیا کافکای نە تنێ وەکی نیشانەکە ئەزموونێن وی یێن کەسانە تەڤدگەریت، لێ د ھەمان دەمی دا تێگەھشتنێن کوورتر ل سەر ئاڤاھیێن جڤاکی و دەروونیێن سەردەما وی ژی پێشکێش دکەت.