گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
ئهفسانه وهك پێناسه:
ژمارەکا هەرەمەزن یا پێناسەیێن جۆراوجۆر بۆ ئەفسانەیێ هاتینە گۆتن، لێ ب کورتی (پترییا دیرۆكنڤیسان د رێککەفتینە، کو ئەفسانە ڤەدگەڕیتە سەردەمێن دێرین، یێن دیرۆكا مرۆڤاینیێ، بەری ڤەدیتنا نڤیسینێ ب دەمەکێ درێژ، لەورا هەر خواندن و ڤەکۆلینەکێ بۆ دیرۆكا دێرین، بێی ڤەگەڕیانێ بۆ ئەفسانەیێ کارەکێ کێمە، چنکو ئەفسانە تۆمارنامەیا قووناخا دەستپێکێیە.
کارل گوستاف یونگ دبینیت “کو ئەفسانە لایەنێن دەروونێ مرۆڤی رۆهن دکەت، مللەتێ دەستپێکی یان شارستانی بیت، ئەفسانەیێن خۆ ژ دەست بدەت، ئەو دهێتە هەڤبەر ژ دەستدانا مرۆڤی بۆ گیانی خۆ”.
سالۆخەتێن ئەفسانەیێ:
ئەفسانە ژ لایێ رۆخساریڤە؛ ئەو چیرۆکەکا تمامە، دەستپێک، ناڤەراست، دووماهی، کەساتی و گرێ.. هەیە، پەخشانکی و جاران ب شعر دهێتە داڕشتن، دا ب ساناهی بهێتە ژبەرکرن و ل هەلکەفتا بهێتە ڤەگێران.
– دانەرێ وێ ناهێتە نیاسین، ئەو دیاردەکا جڤاکییا کۆمەکی یە.
– بۆ دەمین درێژ چەسپایا خۆ پاراستی یە.
– نە تنێ رابووری ڤەدگێڕیت، بەلکو تشتەکی پێشانددەت، کو بەردەوام ئامادە و بەرچاڤە.
ئەفسانەیێ، پیرۆزی و دەستهەلاتەک مەزن ل سەر دەروون و هشێ مرۆڤان هەیە، پێشینان باوەری ب هەمی وان راستیێن ئەفسانەیێ بۆ ڤەگۆهاستین دئینا، وەکو ئەڤرۆ ئەم باوەرییێ ب ئەوا زانست بۆ مە ڤەدگۆهێزیت دئینین، ئانکو (ئەفسانە = راستی).
زمان:
زمان نەهەما تەرزەکێ نیشان و ئاماژەیانە، بەلکو «پەیوەندی د ناڤبەرا زمانی و هزرێ دا یا هەردەمییە». لەورا زمانێ دەربڕینێ د ئەفسانەیێ دا ژ گرنگترین ئامرازێن هزری یە، چنکو ئەڤ زمانە دەربڕینە ژ وان تێگەهـ و بۆهایێن وان سەردەمان، ئەو دەربڕینە د ناڤبەرا مرۆڤی و سروشتی و هێزێن گەردوونی دا، وەکو لڤینێن ستێران و گۆهارتنێن سەقای و خۆداوەندان…، زێدەباری خۆشدارییێ، ئەفسانە پارێزەرا دابونەریتێن جڤاکی و بیروباوەرێن دینییە، هەروەسا فێرکرنا رەوشتێ چاک و ئاراستەکرنا تاکێن جڤاکی بەر ب سەرەدەرییێن باشە، ئەو کەرەستەیەکێ باشە بۆ خواندن و تێگەهشتنا دیرۆكێ.
کوردان نێزیکی 300 ئەفسانە و داستانێن دلداری، قارەمانی، جڤاکی و سیاسی هەنە، کو ب شێوەیێ زارەکی دهێنە ڤەگۆهاستن(1).
ناڤ:
«داستانی(لەیل و مەجنون)، کە لە سەردەمی ئەمەوییەکان لە دەوروبەرێکی عەرەبی سەری هەلداوە، کەچی مللەتە موسلمانە ناعەرەبەکان بەتایبەتی فارسەکان وەریانگرتووە و دوایش کورد و ترک سودیان لە فارسەکان وەرگرتووە)(2)، ب ئەگەرێ بەلاڤبوونا دینێ نوی، هەمی ئەو نەتەوەیێن کەفتینە ژێر دەستهەلاتا عەرەبێن موسلمان و ب تایبەتی ئەوێ موسلمانەتی قەبوولکری پەیوەندی د ناڤبەرێ دا پەیدابوو، فێری زمانێ عەرەبییێ بوون و ب وێ رێکێ شارەزای کەلەپوورێ وان بوون و کەفتنە ژێر کاریگەرییا زمانێ وان، هۆسا پەیڤێن زمانێ عەرەبی کەفتنە ناڤ زمانێن وان، هەروەسا ناڤێن عەرەبی د ناڤ دا بەلاڤبوون».
ئانکو بەری موسلمانەتیێ، نە پەیڤێن زمانێ عەرەبی و نە ناڤێن عەرەبی ل ناڤ مللەتێن دەوروبەر ناهێنە بهیستن، بەلکو وان وەردگرتن و چەندین ناڤدارێن عەرەب ناڤێن وان (کورد) بوون، وەکو (كورد بن عمرو بن عامر بن ربيع بن صعصعة)، (كورد بن مرد، بن صعصعة بن هوازن)، (كورد بن عمرو بن مزيقا بن عامر ماء السما).
لهیل و مهجنون د ناڤبهرا دهقێ كوردی و عهرهبی دا:
راددەیا هێزا کارتێکرنا عەرەبیێ ل سەر مللەتان دیارە، بۆ نموونە ئەڤە چیرۆکا لەیلا و مەجنوونی د کوردییێ دا، چاردە جاران ب هەر سێ زاراڤان ب شعر هاتییە ڤەهاندن و داڕشتن، ب زاراڤێ هەورامی پێنچ جاران، مەلا محەمەدێ قولی کەندوولەیی (1732).
ب زاراڤێ کوردییا باکۆری پێنج جاران.
ب زاراڤێ کوردییا ناڤەراست (گورانی) چار جاران.
ب تێبینیکرنا سالان بۆ مە دیاردبیت، کو کەڤنترین داڕشتن بۆ لەیلا و مەجنوونی ب زاراڤێ هەورامی یە و ڤەدگەڕیت بۆ دەقێ (مەلا محەمەدێ قولی کەندوولەیی (1732 مری یە)، ل ڤێرە پرس ئەوە، ژ هاتنا عەرەبێن موسلمان و تا دەمێ داڕشتنا ئێکەم دەقێ لەیلا و مەجنوونی هزار سالن، ئەرێ ئەفسانەیا کوردی ب چ ناڤ بوو؟
خانایێ قوبادی:
عەجەبتەر جە سڕ سیحری سامیری
واچۆم وەسف عەشق قەیس عامیری
كارتێكرنا كهلتۆرێ عهرهبی، ئهوێ ب ناڤێ ئیسلامێ (سهردهست) ل سهر كهلتۆرێن تهبایا مللهتێن بووینه موسلمان (ژێردهست) یا بهرچاڤه، ئێك ژ وان لایهنێن، كو ژ عهرهبیێ ڤهڕژیایه ناڤ كهلتۆرێ دی (شعر، زمان، ناڤێن كهسی، چیرۆك، چیڤانۆك..)، ههلبهت ئهڤه ب ناڤێ دینی بوویه، لهورا رادهیا كارتێكرنا كهلتۆرێ جڤاكێ بهدهوییێ هشك، كو ئێسلامێ ل دهستپێكا خۆ ب دژواری دژایهتییا وی کەلتۆری كرییه و ب قووناغا (جەهالەت) دایە نیاسین.
لەیلا:
لهیلا د رامانێ دا، ئانكو (مهی و دهستپێكا سهرخۆشییێ، شهڤهكا درێژ و نهخۆش، شهڤا ههره درێژ و تلچاڤ)، دیسان (ئهبو لهیلا) بۆ زهلامێ دهبهنگ و لاواز دهێته گۆتن. وهكو (موعاویێ دویێ، كوڕێ یهزیدی، سێیهم خهلیفهیێ مالباتا ئهمهوی)، چنكو دهستبهردای خیلافهتێ بوویه، ب (ئەبو لەیلا) هاتبوو نیاسین. دو هەیڤان حوکم کرییە، ئەڤ ناڤکرنە بۆ لاوازێ عەرەب دهاتە گۆتن، دەربارەی وێ شاعری گۆتییە:
إني أرى فِتْنَةً هَاجَتْ مَزَاجِلُها
والملكُ بعد أبي لَيْلَى لمن غلبَا(3)
جهـ ـ: ئەفسانە ب ههمی ناڤهرۆكا خۆڤه كوردییه و چ هێمایێن ئاماژهی ژینگەها بیابان و عهرهبیێ تێدا ناهێته دیتن.
«مالا دانی ل زۆزانا،
ناڤا مێرگا. ڤان چیمانا،
ژ جەعڤێ لەیلێ هێسترێ خوونێ تێن،
مینا تعڤی تەیرۆکێ ژ بارانا»(4)
زۆزان و مێرگ و چیمەنێن کوردستانێ و بیابانا نەجد و حیجازێ، سروشتێ وان هەر ناهێتە هەڤبەرکرن!
كورد د زانستێ ستێرناسییێ دا د پێشكهفتی بوون (ستێرا بوونێ).
دیسان ئەفسانەکا دی ب هەمان تەرز ب ناڤێ (پۆر و گۆیین، پۆر و عهبدال) دبینین، یێن ژ ترسا ژنبابێ نهوێرن ڤهگهڕن مال… لاڤهیا دكهن ببنه دو باڵنده، ب ههمان تهرزێ لهیل و مهجروومی، ئهوێن ژ ستهما جڤاكێ؛ پهنا برییه بهر ڕهڤینێ ژ ژیواری بۆ ئاشۆپێ، ژ زهمینی ڕەڤینه ئهسمانی..!!
– ل ڤێره دپرسین: چ پهیوهندییا دو ئهڤیندارێن عهرهب ب ستێرانێڤه ههیه؟ كو د عهرهبیێ دا ههر بهحس لێ نههاتییهكرن و ههما د بنیات دا نه ئهفسانهیه! بهلكو (مهجنون لهیلا) چیرۆكهكا دلداریێ یه و ههكه (قهیسێ كوڕێ مولهووهحی – 68 مش مرییه) ب ئاشكرایی شعرێن بێپەردە ب دۆتماما خۆ لهیلایێ نه گۆتبان، ههر كهسێ های ژێ نهدبوو. لێ نڤیسهرێ مهزنێ مسری (تاها حسێن)ى، د بنیات دا گۆمانێ دئێخیته سهر ههبوونا (مجنون لیلی – قیس بن الـملوح) د ژیواری دا یان ئهو ل سهردهمێ ئهمهوی ژییا بن، بۆ دچیت، كو ئهو كهسایهتیێن ئاشۆپینه، ژ سروشێ ڤەهاندنا چیرۆکێن ئاشۆپهیا شاعرانه و د پەرتووکا خۆ (حديث الاربعاء) دا یێ رۆهن و ئاشکرا بوو، دەمێ گۆتی مەجنونی کەساتی و هەبوونەکا راستەقینە نەبوویە، بەلکو ژ داهێنانا ڤەگێڕایانە (الرواة) بۆ گەهاندنا هندەک نامەیێن ب رامان و مەبەستێن دەستنیشانکری. ئەو پشتی ڤەکۆلینێ گەهشتییە ڤان ئەنجامی:
- گۆمانەک ڤەبڕ ئێخستە سەر کەساتییا مەجنوونی.
- ڤەگێڕ ل سەر ناڤێ وی رێک نەکەفتینە.
- ڤەگێڕ ل سەر روودانێن ژییانا وی رێک نەکەفتینە.
- ل سەر هەبوونا وی ب ئێکجاری رێک نەکەفتینە.
ئەبولفەرەجی ئەسفەهانی (967ز مریە) ئەو عەرەبە و ژ نەڤیچرکێن خەلیفە مەروانی کوڕێ مەحەمەدێ ئەمەوییە، دبێژیت: «یەکێ لە کەسایەتیە ناودار و بەرێزەکانی بەنی ئومەییە ئەویندار و دلسووتاوی کچە مامێکی خۆی بووە و بۆ داپۆشین و شاردنەوەی ئەم رازە لەلای هۆزەکەی، چیرۆکی دلداریی خۆی بە نێوی (لەیلێ و مەجنون)ەوە دەربڕیوە و ناو بانگی پێ داوە». (خانایێ قوبادی 1700- 1759ز مریە). د هەمان بەرپەڕ دا داکۆکییێ ل سەر راستییا روودانێ دکەت: خانای قوبادیش پێی وابووە ئەم رووداوە لە زەمانی خەلیفە ئەمەویدا رووی داوە و جەخت دەکاتە سەر واقعییەتی رووداوەکە و مێژووی سەرهلدانی ئەم رووداوە و وەفاتی مەجنونیش بەیان دەکا:
سەنەی شەست و پەنچ تا هەشتاد و شەش
هیجرەتی رەسوول شای رەفرەفی فەرش
تاریخ وەفات قەیس عامری
سالی هەشتا و حەفت هیجری قەمەری
حەفتسەد و دەهـ سال میلادی مەسیح
واتەی مووەریخ بەغدادی فەسیح(5)
بۆ زانین، د ناڤبەرا مرنا ئەسفەهانیێ عەرەبێ ئەمەوی و قوبادییێ کورد دا (٧٣٣)ێ سالن!
دیسان ژ بۆچوونین نڤیسەر و رەخنەگرێن عەرەب، وەکو (اصمعی) و (ابن کلبی) «بە گومانەوە لەو چیرۆکەیان روانیوە و پێیان وابووە مەجنون ناوێکی ساختەیە (مستعار). لە (جاحظ)یشەوە گێڕدراوەتەوە هەر هۆنراوەیەک شاعیرەکەی نادیار بووە و ناوەڕۆکەکەی لەسەر عەشقی لەیلێ بووە، خەلک داویانەتە پال شاعێرێکی (قەیس) ناو».
ژ عەرەبێن کەڤن، ئەڤە ئەبولفەرەجێ ئەسبەهانی و یێن هەڤچەرخ، ئەڤە تاها حسێن، د بەرانبەر دا، ئەڤە بۆچوونێن نڤیسەرێن کورد ب دابرێزەک دینی و هۆشمەندییەک خێڤەیی خانای قوبادی و تەحسین دۆسکی!
لەیل و مەجروومێن چینی!
چاوا ب پشتراستی دشێین رەها بێژین چ زمانێن پەتی و زەلال و پیرۆز نینن، وەسا ب پشتراستی دشێین رەها بێژین چ کەلتۆر د زەلال نینن، ئانکو شارستانی و باژێرییا مرۆڤی ب ئێکدو داخباربوویە و ژ ئێکدو وەرگرتییە، هەبوونا چیرۆکا زەنگ و بەنگ یا زارۆکان و لەیل، مەجروومی ل چینێ، ب ناڤ و ڤەگێڕانەک گۆنجای د گەل زمان و ژینگەها چینی، د سەلمینیت، کو مللەتان ژ هەڤوەرگرتینە، ئانکو پەیوەندی د ناڤبەرا وان دا هەبوو.
سالێ جارەکێ ل (هاتنۆچوونێ)
هەردو ئەڤیندارێن چینی (تانا – باتا) ژی دگەهنەهەڤ:
دو ستێرن ب ناڤێ بازی و تەوارا فرۆک، ئەو ژی گەنجەکێ هەژار ب ناڤێ (ئەلکیر) ل گەل گایێ خۆ ل دەڤەرەکا ڤەدەر د ژییا، پشتی وەستیانێ ل ژێر سها دارێ روینشت، بلوور ژەنی، ئینا کوترەکێ ل تەنیشت وی دا دا، ل کوترێ زڤڕی و گۆتێ ژەنینا من ب دلێ تە بوو؟
ـ کوتر بۆ کچەکا جوان! ب مەندەهۆشیڤە گۆتێ: تو کی؟
ـ گوتێ ناڤێ من (فیکا)یە و ئەز ل چیایێن بلند دژیم، ژەنینا تە ب دلێ من بوو، لەو هاتم گۆهدارییێ بکەم.
پشتی ژەنینێ فیکایێ دەستووری خواست دا ڤەگەڕیت، لێ ئەلکیری هیڤی ژێ کرن بمینیت، چنکو وی دڤێت هەڤژینییێ ل گەل پێکبینیت.
رۆژەکێ بابێ فیکایێ هاتە مالا وان و ئەو دنڤستی، ئینا فیکا ل گەل خۆ بر، دەمێ ئەلکیر هشیاربووی گەلەک خەمگین بوو، لێ گایێ وی گۆتێ: هەرە ڤێڕا بگەهە؟
ب مەندەهۆشی گۆتێ: وەکو مرۆڤان تو یێ د ئاخڤی؟
گایێ گۆتێ کورکێ فیکایێ یێ ژ پەرا چێكری، کو پێ دفڕی، بکەتە بەرخۆ دا پێ بفڕیت.
دەمێ ب وانڕا گەهشتی و هیڤی ژ بابێ فیکایێ کرین بدەتەڤێ، لێ بابێ فیکایێ رەتکر و دا لێڤەکەت، سندوقەکا زێڕان بۆ پیشاندا، بەرامبەر فیکایێ ژبیر بکەت، لێ ئەلکیری رەتکر بەرامبەر زێڕا دەست ژ دلبەرا خۆ بەردەت، گەلەك توڕەبوو، ئەلکیر هاڤێتە د دۆلەکا تژی دەهبە دا، پشتی ئەلکیر ل سەر دەهبەیان سەرکەفتی، ڤەگەریاڤە.
ڤێ جارێ بابێ فیکایێ دلێ گایێ وی ژێ داخوازکر و گۆتێ: گایێ خۆ بکوژە و کچا من ببە.. لێ ئەلکیری دل نەدا گایێ خۆ بکوژیت، ئینا بابێ ب دانانا رویبارەکی فیکا و ئەلکیر ژێکجوداکرن، وی دەمێ فیکایێ گەف ل بابێ خۆکرن، کو دێ د رویباری دا خۆ خەندقینیت، ئەگەر دەستویریێ نەدەتێ ل گەل ئەلکیری بچیت، ئینا بابێ وێ بۆ پێشنیاز کر؛ سالێ جارەکی ئەلکیری ببینیت، ئەو ژی ب نەچاری رازیبوو، چنکو سالێ جارەکێ ببینیت، چێترە ب ئێکجاری نەبینیت.
ژ هینگێ وەرە فیکا و ئەلکیر سالێ جارەکێ هەڤدو دبینن و ل لایێ چینییان دبێژنە ڤێ هەڤدیتنێ (تانا – باتا)(6).
ئەڤ ئەفسانە دسەلمینن، کو شارستانیێن دێرین د ژێکدابڕای نەبوون، بەلکو پەیوەندی ل گەل هەڤ هەبوون.
ئەفسانەیا لەیل و مەجرووم یا کوردی و داستانا (مەجنوون لەیلا) یا عەرەبی:
د کەلتۆرێ کوردی دا دو ستێرن، جارا ئێكێ ل (15 ئادارێ) جارا دویێ ل دهستپێكا پاییزێ (15 ئیلونێ):
«ئەوان دوعا کر ژ خودانا،
بوونە دو ستێرک،
خوەڕا کەتنە روو عەزمانا
سالێ دو جارا هەڤ دڤینن ل ئارنا»
سهرهاتییەک (لیل و مهجرووم) – (مال و رزق) گۆتبوو (مال و رژك)(7).
نموونە: ئهفسانهیا گریكی دبێژیت: (خوداوهندێ دهریای (ئوكیانۆس) بۆ ئهڤیندارێ خودانا دێمێ گهش و جوان خوداوهندا ههیڤێ (سیلینی).
ناڤهڕۆكا داستانا (مەجنوون لەیلا) یا عەرەبی:
لەیلا ئەو کچە یا د گەل قەیسی مەزنبووی و حەزژێکری، دەمی شعر پێ ڤەهاندین و ل ناڤ خەلکی بەلاڤبووین، مالباتا وێ رەتکر بدەنە قەیسی و ل کەسەکێ دی ژ خەلکێ تائیف مەهرکر، ئینا قەیس ب دونیایێ کەفت و د ناڤبەرا نەجد و شام و حیجازێ دا دگەڕیا، هۆسا ب مەجنوون هاتە نیاسین.
گرنكترین خالێن داستانا (مهجنوون لهیلا) یا عهرهبی:
١- قەیس کوڕێ مولەووەح کوڕێ موزاحم کوڕێ عەدەس کوڕێ رەبیعە کوڕێ جوعدە! حەز ژ دۆتماما خۆ لەیلایێ دکەت، لێ مامێ وی ددەتە کەسەکی ب ناڤێ (وەرد کوڕێ محەمەد ئەلعەقیلی) و د گەل دا دچیتە باژێرکێ تائیف. قەیس مرییە و تەرمێ وی ل سەر کەڤران هاتییە دیتن.
٢- جهـ: رویدان ل دەڤەرا بیابانا نەجد ل نیمچە گراڤا عەرەبییە.
٣- دەم: سەردەمێ دەستهەلاتا ئەمەوییە، لەیلا (٦٧) سالان و قەیس (68) سالان ژییایە.
٤- قەیس پسمامێ لەیلایێ یە و ژ زارۆکینی د گەل دا بوو.
٥- بەحسێ مالباتا قەیس و لەیلایێ بەری سەرهاتییا ئەڤینییا وان نینە.
6- وەفاتی لەیلێ لە رۆژگاری هارۆن لرەشید خەلیفەی عەباسی و مانگی (ربیع الاول)ی سالی (٩١)ی کۆچیدا بوووە. مەجنوونیش بەچەند رۆژێک پاش وی کۆچی دوایی کردووە(8).
هندهك دیتنێن ڤهكۆلهران ل دور داستانا (مهجنوون لهیلا) عهرهبی:
– (الاصمعي) دبێژیت: «د دونیایێ دا دو کەس ژ بلی ب ناڤى نەهاتینە نیاسین: «مجنون بنى عامر وابن القرية» (أخبرني هاشم بن محمد قال حدثنا الرياشي قال سمعت الاصمعي يقول: رجلان ماعرفا في الدنيا قط الا بالاسم: مجنون بني عامر، وابن القرية وإنما وضعهما الرواة).
– (الجاحظ)ی گۆتییە: (ماترك الناس شعرا مجهول القائل قيل في ليلى الا نسبوه الى المجنون).
– (ابو فرج الاصفهاني) د پەرتووکا خۆ یا ناڤدار دا – الاغانی – دیارکرییە: « میرەکێ ناڤدارێ مالباتا ئەمەوی حەز ژ دۆتماما خۆ دکر، بۆ داپۆشین و پەچنینێ ژ خەلکی.. رەوشا خۆ ب ناڤێ مەجنوونی دەربڕییە.
– دکتور کەمال مەعرووف ژی د بەراووردکرنێ دا د ناڤبەرا مەجنوون لەیلایا کوردی و عەرەبی و فارسی دا، تەکەزی ل سەر هەمان هزر کرییە، کو ئەڤان کەسان هەبوونا خۆ د ژیواری دا نەبوویە، بەلکو ژ داهێنانا شاعرەکێ نەنیاس و نەدیارە، د گەل بورینا دەمێ دێرە شعر لێ هاتینە زێدەکرن و وەکو فولکلۆر سەرەدەری د گەل دا هاتییەکرن.
گرنكترین خالێن داستانا لهیل و مهجرووما كوردی:
ئـ – دایکا مەجروومی سودلعەینە. ل دەف جەلیلێ جەلیل ناڤێ وێ زینێ یە.
ب – مالباتا وی خەلکێ باژێڕێ (رحێلیێ)نە و ئەو مەزنێن ئێلا خۆ بوونە.
پ – مالباتا لەیلێ کۆچەرن، هاتنۆچوونا دەشت و زۆزانان دکەت. «بێ ئەشق خوەڕا سەکنی بەر دارێ و نهێری رییا دوور چیایێ بلند، دەشتا خەمامە گەرم. چیایێ بینگۆلێ دهاتە کڤشێ چەعڤێ وێ قەینتەر دکر تۆپکێ دۆرا کانییا سنجانێ»(9).
ت – ئەفسانەک دێرینە، ئانکو دەم یێ دیار نینە.
ج – لەیل و مەجروومی د خەونێ دا هەڤدیتییە و بووینە ئەڤیندار (چ سپێدەیە سپێدە زوییە، هوی مەجروومێ دەلال ژ خەو رابوویە، هەیلێ هەرێ دایێ من حورییەک ل بەهەشتێ دیتییە، ناڤێ وێ لەیلێ رزقێ مەجروومییە).
– «دایێ من ئیشەڤ خەونەک دی،
د ناڤ وێ خەونا شەڤێ،
زەریەک بەدەو مینا هۆری
من کلیتا دلێ خوە دا وێ» (10)
ئـ – جهـ: دەشتا شەنگالێ سەر کانییا سەمبوولێیە. (مەجرووم هلدا ساز و تەمبوورە، رابوو ژ دیا خۆ غەییدی، هات سەر کانییا سومبۆلێ) ل وێدەرێ ئەو و لەیل ئێکدو دبینن، دەمێ لەیلێ دگەهیتە مال، ئێلێ وان بۆ زۆزانا باردکەن.
ب – پێش بوونا مەجروومی: باپیرێ مەجروومی سودلعەینێ (زینێ) بۆ بابێ وی ڤەدگۆهێزیت، لێ بەری دەربازی نڤینا وێ ببیت دمریت. ل نێچیرێ محەمەد ئەمین ژ هەڤالان هندا دبیت، جبرائیل دبیتە رێنیشاندەرێ وی، کو ڤەگەریتە مال، بەرامبەر ژیانا هەڤژینیێ پێک نەئینیت، لێ وێ سۆزێ ژبیر دکەت، لەورا ب شاهییا خۆ شاد نەبوو.
ئـ – روودانێن ئەفسانەیی:
1 – هەڤدو د خەونێ دا دیتییە.
2 – ل سەر کانیێ مەجرووم د خەو دچیت و لەیلێ مورکا خەوێ ل سەر سینگی ددانیت،
3 – سودلعەین ب لەقدانا سێڤێ ئاڤز دبیت، پاشی داخواز ژ خودێ کر ببیتە ئاسک، چنکو پێشوەخت دزانی ب دەستێ مرۆڤان ناهێتە نێچیرکرن، کورد ل وەرزێ زێدەبوونێ نێچیرێ ناکەن و ب تایبەت نێچیرا گیانەوەرێن مێ هەر حەرام دکەن، تایبەتتر ل نک ئێزدیێن شەمسانی، ئەو بەزاندنا سنۆرێن ئۆلییە، مەجرووم ب رێکا دەڤی نە ب شێوەیەک سروشتی، وەکو هەر گیاندارەکی دبیت.
4- پەیڤینا بالندا: لەیلێ لاڤەیا دکەت، بالندە ب زمان بکەڤت، دا پڕس و رەوشا مەجروومی بزانیت: (تەیرۆ، تەیرۆ، تەیرێ ئاسمانا، بانگا منە خودێ مەلەکێ ژوور، مەلەکێ رەحمانە، کولا دلێ من گرانە، تە پاڤێژە دەڤێ ڤی تەیری زاران و زمانە، ئێمانەتەکێ من ل سەر کەهنیێیە …).
«تەیرنۆ، تەیرێ هەوێیە،
وەرن بێژنە من راستیێیە،
هوون ژ بەڕییێ ژێرن تێنە،
وە ل سەر کانیێ قەن چ دییە؟
لەیلێ ئەمە خوەیی دژمنن،
ل چیا گەلەک ناسەکنن،
مە ل سەر کانییێ جنیازەک دییە،
لێ ئەم نزانن ساخە یان مرییە»
5- برایینییا ئاخرەتی د ناڤبەرا فریشتە و محەمەد ئەمینی دا، کو براینییا ئاخرەتی (کریڤاتی) د ناڤ کەلتورێ عەرەبی دا نینە.
6 – بلندبوونا هەردو دلداران بۆ ئاسمانی و ڤەگۆهاستنا وان ژ مرۆڤ بۆ دو ستێران، ئەڤ هەمی هێمایێن ئەفسانەیی کوردبوونا لەیل و مەجروومی ڤەبڕ و دابڕی دسەلمینن:
نفرین: ل گەل ژەنینا تەمبوورێ، مەجرووم دبێژتی: لەیلێ گوت، هەوارا من و خودێ رەحمانی، ئەورەک رەش چێدبیت ل بانکێ ئاسمانی، تالەک بەفری بکەڤیت سەر کوینێ مالا بابێ لەیلێ، ستوینا نیڤێ بەرڤە شکانی.
وهكههڤی و جوداهی د ناڤبهرا ههردو دهقان دا:
دەقێ لەیل و مەجرووما کوردی مەرجێن ئەفسانەیێ تێدانە، دەقێ عەرەبی پتر چیرۆکەک نێزیکی ژیوارییە، ژ هەردو دەقان، خۆیا دبیت، کو تنێ ناڤ وەکهەڤن، لێ ناڤەرۆک ب هەر تشتی ژێکجودایە! پڕسیار ئەڤەیە: ئەرێ مە چیرۆکا عەرەبی وەرگرتییە و ئەفسانەیا کوردی ژێ چێکرییە یان مە ئەفسانە هەبوویە و تنێ ناڤێن ئەڤیندارێن عەرەب کرینە بەر؟ کیشك ب ساناهیترە، ب تایبەت ئەگەر بزانین ئەوێن بەیتا لەیل و مەجرووم ب کوردی ڤەهاندین، مەلانە یان کەسێن ئۆلدار بوونە! کەڤنترین دەقێ تۆمارکری ڤەدگەڕیتە سالا 1700ێ، کو ژ 1500 – 1736ێ ژ ئەنجامێ شەڕێن بەردەوامێن ئوسمانی و ئیرانا سەفەوی، کەفتییە ژێر هەژموونا ترک و فارسا و ژێر فشارا ئۆلزاگەرییا (سوننەگەری -شیعەگەرییێ)، هۆسا رەوتێ دینی زاڵبوویە! ئانکو ڤەبڕی لەیل و مەجرووما کوردی ژ دەقێ عەرەبی نەهاتییە وەرگرتن، تنێ ل ژێر کارتێکرنا دینی ناڤ هاتینە سەپاندن.
– ئێکەم تۆمارکرنا بەیتا لەیل و مەجروومی بۆ بەری سالا 1732ێ ڤەدگەڕیت، کو ژ لایێ (محەمەد قولی کەندۆلی) ڤە ب کوردییا هەورامی بوویە.
ئەگەر ل قووناخا ڤێ دیرۆكێ و پێشی وێ بنێڕین، دێ هژمارەکا ئەفسانە و داستانێن کوردی بینین، کو هەلگرێن موهرکەکا دینی – ئۆلزایینە – ئانکو ل ژێر کارتێکرنا ئایدولۆژییەک دەستنیسانکری پەیدا بووینە، ئەو ژی رەنگڤەدانا شەڕێ ئۆلزایی د ناڤبەرا هەردو بەرەیێن (شیعی – سەفەوی/ سوننی – ئۆسمانی) هاتینە نڤیسین، مینا داستانێن (سیسەبانێ، هەسپێ ڕەش)، تاکو داستانا کوردییا ناڤدار (کەلا دمدم) ژ ڤێ هەڤڕکییا ئۆلزایی قورتال نەبوو!
– ب بۆچوونا من، بەری شەڕێ ئۆلزایی لەیل و مەجرووم ب ناڤەک کوردی دهاتنە نیاسین و دبیت هەر ب ناڤێ وان هەردو ستێران بن (گەلاڤێژ و برجس).
ئەنجام:
- ناڤەرۆکا ئەفسانەیی بۆ سەردەمێ فرەخوداوەندییێ، هەکو ئەختەر ژ پەرستییان ڤەدگەڕیت، کو وی سەردەمێ ناڤێن عەرەبی ب ئێکجاری ل ناڤ کوردان نەبوون.
- ناڤ دەربڕینە ژ ناڤەڕۆکێ، د ئەفسانەیێ دا چ پەیوەندی یان پێکڤەگرێدان د ناڤبەرا ناڤ و ناڤەرۆکێ دا نینە، ناڤ عەرەبی و ناڤەڕۆک کوردی.
- ژینگەها ئەفسانەیێ د گەل ژینگەها بیابانێ، کو (قەیس و لەیلا) لێ ژیاینە، یەک ناگرن.
- قەیس و لەیلا هەردو ل سالا (68 مش مرینه)، ئانکو ل سەردەمی ئیسلامێیە، کو دینێ ئیسلامێ هینگێ دژی ئەفسانە و چیڤانۆکان بوو. ئانکو هێژ هزرا سۆفیگەری و ڕەبەنی و دەروێشی نەگەهشتبوویێ!
- هەبوونا هەمان ئەفسانەیێ د کەلتۆرێ چینی دا، د سەلمینیت، کو ئەفسانەک دێرینە و دبیت ل ناڤ مللەتێن دی ژی هەبیت. ئانکو بۆ پێش ئیسلامێ و زایینێ دزڤڕیت.
- (تانا – باتا) نموونەیا لێکگۆهارتنا رەوشەنبیرییە و (لەیل و مەجرووم) نموونەیا ب سەرداگرتنا رەوشەنبیرییە.
- د داستانێ دا، ناڤ یان ناڤەرۆک گرنگترە؟ کیشکێ پتر شییانا گوهۆڕینێ هەیە؟
- دایکا مەجروومی (سودلعەین)ە، ئەرێ هاتییە بهیستن عەرەبەکی کچا خۆ ب سودلعەین ناڤکر بیت؟!! ڤێچا هەتا کورد ناڤ بکەن، ئەڤ سودلعەینە ژ کیڤە هات؟!!
- ئەفسانەیا هەمان روودانا دایکا مەمێ ئالان (مەلەکڤان)ێیە، یا ب خوارنا کەرەکێ سێڤێ ئاڤز دبیت.
- برایێ ئاخرەتی، جبرائیل یان خدرلیاسە.
- لەیل و مەجرووما کوردی ئەفسانەیە و ئەڤە بابەتی ڤەدبڕیت، لێ چیرۆکا مەجنون لەیلا گەلەک بۆچوون بۆ هەنە، هندەک هەبوونا وان ب چیرۆکەک ئاشۆپی دهژمێرن و دبێژن، د ژیواری دا چ راستی بۆ نەبوویە، چنکو چ رێککەفتنێن ئێکگرتی ل سەر راستەقینەیا ناڤێ قەیسی و بابێ وی نینە.
- دەربارەی ناڤێ لەیلایێ ژ پۆختەیا ڤەکۆلینێ دیار دبیت، کو بەری هاتنا عەرەبا ناڤی لەیلا ل ناڤ کوردان نەبوویە، لێ ژ کارتێکرنا بەردەوام یا ڤێ ئەفسانەیێ د وێژەیا مللەتێن دەڤەرێ دا و ب تایبەت شاعرێن سۆفی دا، هێز و کاریگەرییا خۆ هەبوو، چنکو د وێژەیا وان دا ناڤێ لەیلایێ ئاماژەیە بۆ دلبەرێ! دیسان «لەیلا (مەست – نشوە) ییە، لەو گۆتینە مەی (دایکا لەیلایێ) چنکو مەستیێ چێدکەت».
ژێدهر:
(1) الدوسكي، أ. م. د. بلقيس علي (2018), أثر الحكاية الشعبية في المسرح الكوردي، جامعة صلاح الدين – أربيل، مجلة كلية التربية الاساسية، المجلد 24، العدد100. بپ277.
(2) ئەحمەد، د. کەیفی (2019)، بنیاتی هونەری داستان لە ئەدەبی فولکلۆری کوردیدا (بە نموونە زاری کرمانجی نێوەراست)، ئنستیتیوت کەلەپووری کوردی – سلێمانی. بپ٢٨٢
(3) المسعودي، مروج الذهب ومعادن الجوهر، مج2، ص66.
(4) جەلیلێ جەلیل – ئۆردیخانێ جەلیل، زارگۆتنا کوردا، ڤەگوهاستن ژ تیپێن کریلی: بایز ئەفروزی، ئەنستیتویا کەلەپوورێ کوردی، 2008.
(5) قوباد، خانای (٢٠٢١)، لەیلا و مەجنون، ساغکردنەوە و ئامادەکرن: غەفار ئیبراهیمی، بنگەی ژین – سلێمانی، چاپخانەی شڤان.
(6) (https://www.kabbos.com).
(7) جعفر، حجی (1993)، هندهك كهڤنه باوهرێن خهلكی ل بههدینان، چاپا ئێكێ، دهزگای رۆشهنبیری و بهلاوكردنهوهی كوردی، بهغدا.
(8) ژێدەرێ پێشیێ، قوباد، خانای (٢٠٢١).
(9) ژێدەرێ پێشیێ، جەلیلێ جەلیل – ئۆردیخانێ.
(10) خدر، شیمال خەمو 2022)، لەیل و مەجرووم د ڤەگێڕانێن فۆلکلۆری دا، سالناما (سەنتەرێ بێشکچی)، زانکۆیا دهۆک، هەژمار (٧٦)، نیسان.
