هەر ژ دەمێ زارۆکینیێ عەشقا کوردینیێ و حەزا خواندنا بابەتێن ئەدەبی و گوهدانا ستران و چیرۆکێن فۆلکلۆرێ کوردی کەتینە د دلێ وی دا، لەو دەمێ بوویە گەنج و پێگەهشتی و دەست دایە قەلەمی و ب هەست و نەستێن خوە ڤە، خوە داهێلایە دەریایا ئەدەبیاتێ، ل وی دەمی پاشخانەیەکا باش یا ئەدەب و رەوشەنبیریێ ل نک هەبوو کو بشێت کاروانێ خوە یێ ئەدەبیاتێ پێ ل قۆناغێن دوور و درێژ بهاژۆت.. ب ڤی ئاوایی ئەدیب و شاعر و نڤیسەرێ دەستهل دکتۆر عارف حیتۆ دەست ب کاروانێ خوە یێ ئەدەبیاتێ کرییە، ئەو ئێک و وان نڤیسەرێن پڕ بەرهەمێن دەڤەرا بەهدینانە کو د پێڤارۆیا خوە دا چەند دەرگەهێن جودا قوتاینە، هەر ژ (شعر و چیرۆک و رەخنەیا ئەدەبی و ئەدەبێ زارۆیان و… هتد)، دیسان دکتۆر عارف د بیاڤێ رەخنەیا ئەدەبی دا و تایبەتی ل سەر ژانرێ رۆمانێ چەند پڕتووکێ پڕ بها نڤیسینە کو پەرتووکخانەیا کوردی پێ زەنگین کرییە..

ئەگەر چ بوون بەرێ تە دایە جیهانا ئەدەبیاتێ و ب تایبەتی شعرێ و کەنگی بوو؟

وەکو پڕانیا زارۆکان، هەر ژ بچویکاتیێ من حەز ژ ستران و چیرۆکێن کوردى یێن کۆچک و دیوانا دکر، لێ پشتى ئەم هاتینە باژێڕى و کەفتیمە بەر خواندنێ، حەزا من ژ بۆ خواندنا شعر و چیرۆکێن نڤیسی پتر لێ هات و د ژییەکێ زوو دا من ب دەست ب خواندنا بابەتێن وێژەیى کر. ڕەوشا گشتییا سەردەمێ سنێلاتییا من یا مشت بوو ژ سنسلەیەکا درێژا قەدەغەکرنێ و ترساندنێ و تەپەسەرکرنا هەستا نەتەوەیى و کولتۆرێ کوردى، کارڤەدانا گەنجان ژ بۆ وێ ڕەوشێ داکۆکیکرن بوو، ل سەر خواندنا ب زمانێ کوردى و کۆمکرنا فۆلکلۆرى و پارێزگاریکرنا ناسنامەیا کەسایەتییا تاکێ کورد. زمان و کولتۆر ناسنامەیا هەر جڤاکەکی یە و تایبەتمەندییەکا ئاڤەرتەییە کو ژ جڤاکەکێ دى بهێتە جوداکرن، ئەڤجا بزاڤێن ڕەوشەنبیرى و وێژەیى یێن دەستپێکا سالێن هەشتێیان، خۆدیک و تەمامکەرا بزاڤا ڕزگاریخوازییا گەلێ کوردستانێ بوو، لەوا دێ شێم بێژم کو ئەگەرێ سەرەکی یێ هاژۆتنا پڕانییا گەنجان بەر ب ئەدەبیات و ڕەوشەنبیریێ ڤە، کوردینى و پاراستنا ناسناما کولتۆرى و نەتەوەیى بوویە، چونکو شعر سەرمیرا هەمى ژانڕێن دى یێن وێژەیى بوو، لەوا پڕانییا وێژەڤان و وێژەدۆستان ب نڤیسینا شعرێ دەست ب پێڤاژۆیا خوە یا وێژەیى کرییە، ژ بەر کو زێدەبارى وەزیفەیێن وێ یێن هشیارکرن و خوینگەرمکرنێ، شعر ب سروشتێ خوە هەم جوانی یە و هەم خۆشی یە ژى، هەستێن مرۆڤى دئارینیت و پەڕێن هزرکرنێ و تێهزرینێ ڤەدکەت و شاعرى و خواندەڤانى ب هەڤڕا دئێختە د ناڤ وەغەرەکا سەرمەدییا کەسێ نەدیتی دا. ئێکەمین شعر من ل سەر دەپێ شانۆیێ خواندى ل سالا ١٩٨٣ێ، ل خواندنگەها مەمێ ئالان بوو، ئانکو هێشتا ئەز قوتابیێ سێیێ ناڤنجى بووم، هەکو من دەرگەهێ جیهانا شعرێ ڤەکرى و ل بن باندۆرا کلاسیک و شاعرێن ناڤدارێن دەڤەرێ چوویمە د ناڤ چقێن بەلگدارێن هەردەم کەسکینا شعرێ دا. ژ ئەگەرێ خواندن و ڤەکۆلینێن بەردەوام یا شاعرێن دەڤەرێ و شعرا بیانى، شیام ژ بن باندۆرا شاعرێن بەرى خوە دەربکەڤم و ل سالا ١٩٩٤ێ، د گەل کۆمەکا هەڤالان، مە گرۆپەک ب ناڤێ «نووکرن هەروهەر» دامەزراند و سەرەدەرى د گەل شێوازێن نوو یێن نڤیسینا شعرێ کر، ژ بلى ئەگەرێ خوەیى کو ب هەلوەستەیێ خوەییێ مرۆڤى و جڤاکێ وی ڤە هەڤبەندە، دو ئەگەرێن دى ژى هەبوون: یێ ئێکێ، هەردو خواندنگەهێن مەمێ ئالان و برایەتى کو خواندن لێ ب زمانێ کوردى بوو و پڕانییا مامۆستایێن وان شاعر و وێژەڤان و کوردپەروەر بوون، هەردەم پشتەڤانییا گەنجێن بەهرەمەند دکرن و ڕێنیشاندەرێن کاریگەر و ئەرێنى بوون. یێ دویێ، هەلوەستەیێ جڤاکى بوو ل هەمبەر نڤیسەر و وێژەڤانان چونکو دەربڕین ژ خەم و خەونێن خەلکى دهاتە دکرن، جهێ ڕێزگرتن و قەبوولکرنا جڤاکى بوون. ل هەمى سەردەم و جهان؛ هەر کریارەکا ببیتە جهێ ڕێزگرتنا جڤاکى، خەلک خوە لێددەت و وەبەرهێنانێ تێدا دکەت، داکو هەردەم د چاڤێن جڤاکی دا قەبوولکرى و ڕێزدار بن.

رۆلێ شعرێ د روو ب ڕووبوونا قەیرانێن سیاسی و جڤاکی دا چی یە؟

هەر ژ سەردەمێ فیلوسۆفێن مینا ئەرستۆ و پلاتۆى، بیاڤەکێ تایبەت و گرنگ ب شعرێ هاتییە دان. ژ ئەنجامێ گوهۆڕین و وەرارا بەردەوام یا وەزیفەیا شعرێ، ڤەکۆلەرێن شعرێ نەچاربووینە کو پۆلێن بکەن و هەر جۆرەکى ل گورەى وەزیفەیا وێ بکەنە د خانەیەکا خوەسەر دا. هەکەر شعرا پێگیر وەزیفەیەکا جڤاکى و سیاسى یا کاریگەر د هشیارکرن و ڕێنیشادان و ئاراستەکرنێ دا هەبوو بیت، ل سەردەمێ نهۆ کەنالێن سۆشیال مێدیایێ ئەو وەزیفەیە ب شێوەیەکێ هێسانتر و بەرفرەهتر ژێ وەرگرتییە، ژ بەر ڤێ چەندێیە هندەک دبێژن (ئەوێن تنێ سەرەدەریێ د گەل شعرا ئاراستەکار و پێگیر دکەن) کو ڕۆلێ شعرێ نەمایە! ئەو ب خوە هندى مرۆڤ و گیانێ مرۆڤایەتیێ بمینیت، ڕۆلێ شعرێ دێ هەر یێ کاریگەر و جهێ پویتەدانێ بیت، لێ دبیت ب شێوەیەکێ هونەریتر و کوورتر بیت. شعر بابەتان دئازرینیت و ئازراندن دەرێ هزرکرنێ ڤەدکەت و هندەک مگرتى یێن دى دخولقینیت کو بەرێ خواندەڤانى ددەتە هندەک سەمتێن نەدیتیى. ژ لایەکێ دی ڤە ژى، شعر ڕۆلەکێ گرنگ د ئارامکرنا دەروونی دا دبینیت کو هەستێن جوانیێ و مرۆڤایەتییا مرۆڤى خورتتر لێ دکەت، ئەڤجا ل شوینا تەکەزکرنا ل سەر ئاریشە و هەڤڕکییان، دێ بەرێ مرۆڤى بەر ب سەمتا چارەسەر و خالێن ئەرێنی ڤە بەت، ئەڤە ژى د بنەکۆکا خوە دا ناڤەرۆکا تەکنیکەکا چارەسەرییا دەروونییە ژ بۆ سەرەدەریکرنا د گەل قەیرانان.

ب دیتنا تە، شعر ب تنێ بۆ وێ چەندێ یە مرۆڤ تشتێن دلێ خوە بێژت، یان دشێت کار ل سەر گوهۆڕینا دەوروبەران بکت؟

شاعر مرۆڤەکێ خوەدى هەلوەستەیە، ئەڤ هەلوەستەیێ وى ئەنجامێ سەربۆر و دویڤچوون و خواندنا وى یا بەردەوامە، ئەڤجا دیتنەکا جودا «هەکەر نەبێژم هەژیتر و پێشکەفتیتر» بۆ پەیدا دبیت و دڤێت ڤێ دیتنێ ، چ ل سەر ئەڤینیێ یان وەلاتینیێ یان جڤاکى و مرۆڤایەتیێ بیت، بێختە د ناڤ هەڤبەندى یێن ڕۆژانەیێن جڤاکی دا و بکەتە کولتۆرەکێ قەبوولکرى. ب ڤێ چەندێ ژى، دەمێ شاعر یا دلێ خوە دبێژیت، دبیتە پەیامەکا ئاراستەکرى ژ بۆ گوهۆڕین و ڕاستڤەکرنا هندەک تێگەهێن هەیى د ناڤ جڤاکی دا. دلدەڕێژکرنا شاعرى ڕەنگڤەدانا دلدەڕێژکرنەکا بەرفرەهترە ژ ناخێ جڤاکى و دیرۆکێ و کولتۆرى دەردکەڤیت، شاعر خودانێ گۆتارەکا ڕەوشەنبیرییە، لێ ب وێنەیێن گۆتارەکا شعرى دهێتە ئاراستەکرن، ئانکو جوانییا وێنەیێن شعرى و خۆشییا دەربڕینا هەستان و مفایێ پەیاما پێشکێشکرى و موفاجەئەیێن ب سەرهەلبوونێ تەڤلیهەڤ دکەت کو باخچەیەکێ خۆش و ئارام ژێ چێکەت و خواندەڤانى ببەتە د ناڤ دا ژب ۆ دەمبۆراندنەکا خۆش و مفادار، شعر مرۆڤان دگوهۆڕیت و مرۆڤ دەوروبەران دگوهۆڕن.

تو پەیوەندیا د ناڤبەرا شعرێ و ژیواری دا ب چ ڕەنگ دبینی؟ ئەرێ دڤێت شعر رەنگڤەدانا ژیواری بت یان ژی رەڤین بت ژێ؟

هەڤبەندییا د ناڤبەرا شعرێ و ژیواری دا، هەڤبەندییەکا ئالوگۆڕە، ب ئاوایەکێ هەڤتەریبى و هەڤتەمامکەر دهێتە داڕشتن. شاعر کوڕێ ژیوارێ خوەیە، پێ داخبار دبیت و داخبار دکەت، ژێ وەردگریت و ددەتێ، سترانا بۆ دبێژیت و تەویکان ل بەر سترانێن وى ڤەددەت، هەمى شاعرێن جیهانى ژ ژیوارێ جڤاکێ خوە دەستپێکرییە، جار ب هۆشى و جار ب خەونێ و جار ژى جیهانەکا گریمانکى بۆ دنژینیت هەتاکو دگەهیتە بەر دەرگەهێ مرۆڤایەتیێ و جیهانیبوونێ. هەمى هەستێن دەربڕاندى ڕەنگڤەدانا ژیوارینە، خوە ئەگەر خەونێ ژى بنڤیسیت (ئەوا هندەک دبێژنێ ڕەڤین ژ ژیوارى!)، خام و کەرەستەیێن نژاندنا وێ ژ ژیوارى هاتینە وەرگرتن. ئاڤاکرنا جیهانێن گریمانکى و وەغەرێن ئاشۆپى و مالخولیانى یێن خەونۆکى هەلوەستەیێن ژیوارکینە ب میناکێ ڕەتکرنا ڕەوشەکا هەیى، خوە ئەگەر ڕەڤین بیت ژى، ئەو ڕەڤینە میناکەکێ خوەگونجاندنا بالبەرانەیە د گەل ژیوارى. فەرە ژبیر نەکەین کو ئێک ژ تەکنیکێن خوەگونجاندنا د گەل قەیرانان، ڕەڤینەکا بەروەختە ژبۆ زڤڕینەکا خورتتر.

تو گەشەکرنا شعرا نوی د ڤی سەردەمێ دا و ب تایبەتی ل دەڤەرا بەهدینان چاوا دبینی؟

پشتى ڤێ شۆڕەشا ڕاگەهاندنێ و پێگەهاندنێ ب سەر هەمى بیاڤێن ژیانێ دا گرتى و جیهان کرییە گوندەکێ بچووک، چ تشتەک نەمایە ل سەر خولکێ خوە یێ جاران، هەمى بەر ب گوهۆڕین و نووکرنێ ڤە دچن. شعر وەکو هونەرەکێ هەژى و پایەبەرز ب بەر ڤێ پێلا وێرانێ کەفت، یێن نە شاعر مرنا شعرێ ڕاگەهاند و یێن شاعر ژى، کراسەکێ نوو یێ د گەل سەردەمى گونجایى کرە بەر. شعرا ڕاستەقینە (ڕاستگۆ) مینا ئاڤێ یە، هەردەم ڕێکا خوە دبینیت و سیلاڤ و جۆبارێن جوان چێدکەت. ب دیتنا من، شعر ل دەڤەرا بەهدینان یا د پێشڤەچوونەکا جۆری دا دبۆریت و نەدوورە ئەڤە جوانترین سەردەمێ شعرا دەڤەرێ بیت، چونکو گەنجێن شاعرێن دەڤەرێ شعر ژ کەڤلوژانکێ درویشمان دەرئێخست و زڤڕاندەڤە د بورجا وێ یا بلند ڤە کو تنێ کتا بژارە و شعرخوین بهایێ وێ دزانن.

رۆلێ زمانی د شعرا نوی دا چی یە؟ ئەرێ دڤێت زمانێ شعرێ یێ سادە بت یان یێ ئالۆز و مژدار بت؟

زمان ئێک ژ کەرەستەیێن هەرە سەرەکی یێ شعرێ یە، هەکو پەیڤ د ناڤ هەڤۆکێن شعری دا دکەڤنە بەرئێک، هینگى ژ ئاستێ ئاخفتنێ دەرباز دبن و مینا بشکوژێن گولان دپەقن و کۆمەکا ڕامان و ڤەڕێژێن دى ب خوەڤە دگرن. لەوا زمانێ شعرێ جودایە ژ زمانێ ئاخفتنێ، هەردەمێ شعر ب زمانێ ئاخفتنێ و د چارچووڤێ ڕامانێن فەرهەنگی دا هاتە نڤیسین، هینگى جوانییا خوە یا هونەرى ژ دەستددەت و پتر بەر ب شیعارێ ڤە دچیت، لێ ئەڤە ڕامانا وێ ئەو نینە کو فەرە ب زمانەکێ ئالۆز و مژدار بهێتە نڤیسین، چونکو زمانێ ئالۆز و مژدار جودایە ژ زمانێ بارکرى ب جەڤەنگان و وێنەیێن هونەرى. مژدارکرنا زمانى خواندەڤانان ژ شعرێ ڤەدڕەڤینیت، لێ زمانێ بارکرى ب جەڤەنگ و وێنەیان و بەراد و ڤەڕێژێن پەیڤێ، حەزا دویڤچوون و لێگەڕیانێ ل دەف خواندەڤانى دئازرینیت و خواندەڤان ب سەرهەلبوونا جوانیێ جوان دبیت و هەست نازکتر لێ دهێت، ئەڤەیە ئەوا دبێژنێ خوەشییا ب سەرهەلبوونێ.

ئەرێ دڤێت شعرا نوی رەنگڤەدانا ئەزموونا کەسی بت یان دشێت ئەزموونەکا خەیالی و دویر بت ژ ژیواری؟

خەیال کەرەستەیەکێ دى یێ گرنگێ شعرێ یە، چەند خەیالا شاعرى بەرفرەهتر و کوورتر بیت، دێ وێنەیێن جوانتر و سەرنجڕاکێشتر ژێ پەیدا بن. هەمى نڤیسینێن ئافراندەیى ل سەر تەوەرێ ئەزموونا کەسی و پاشخانا ئەپستمییا نڤیسەرى دهێنە ئاڤاکرن، پەیاما دەقى پەیامەکا ژیوارکی یە ژ ژیوارى هاتییە وەرگرتن و ژ بۆ ژیوارى دهێتە ئاراستەکرن. بکارئینانا ئاشۆپەکا دوور ژ ژیوارى، هەولدانەکا ئافراندەییە ژ بۆ چێکرنا ژیوارەکێ گریمانکیێ مشتى جەڤەنگ و تێگەهێن وەرگرتیى ژ ژیوارێ هەیى کو پەیامەکا ئاڤەرتەیى یان ب کێمى نە هەچکوهەیى ژێ داڕێژیت. خوە دەمێ شاعر یان نڤیسەرێ هەر ژانرەکا وێژەیى سەرەدەریێ د گەل ڕەفتارەکا نەدلخواز ژى دکەت (کو ل دژى وێ ڕەفتارێیە)، ل بەر سیبەرا هندەک بەرەژەنگێن هەلوەستەیێ خوەیێ کەسۆکى دادڕێژیت. لەوا ئەم دشێین بێژین کو ئەزموونێن خەیالى ژى، هەر بەرهەمێ هەلوەستە و ئەزموونا کەسۆکییا نڤیسەری یە.

تو چاوا بابەتێن رۆمانێن خوە هلدبژێری و گرنگترین ژێدەرێن ئیلهاما تە چنە؟

ئەز بابەتێن هەمى دەقێن خوە یێن وێژەیى ژ وان بۆیەر و تێگەهێن ژیوارکى یان دیرۆکى وەردگرم یێن جهێ گرنگیپێدان و پویتەدانا من. هەردەمێ گرنگییەکا بالکێش ب بابەتەکى، تێگەهەکى، بۆیەرەکى یان کەسەکێ دیار کرى ددەم، د گەل دویڤچوون و ڤەکۆلینێ دبیتە بابەتێ نڤیسینەکا دەملدەست یان گیرۆ کرى. ژێدەرێ سەرەکیێ ئیلهاما هەر دەقەکى پاشخانا ڕەوشەنبیرى و جڤاک و خوەزا و سروشتێ مرۆڤى و هەڤڕکى یێن وی نە، چ د گەل خوەییێ خوە بیت یان د گەل جڤاکى و سروشتى بیت. پاشى پرسیارێن گریمانکیى ڕۆلەکێ کاریگەر د ئاراستەکرنا سەمتا بابەتی دا دبینن، ئەز وەسا دبینم کو پرۆسەیا نڤیسینێ د گەل بەهرە و ئیلهاما گیانیى پیشەسازییەکا پیشەییە، نڤیسەر کۆمەکا هزرێن وەرگرتیى ژ بەهرە و ئیلهامێ، کۆمەکا کەرەستەیێن وەرگرتیى ژ پاشخانا ڕەوشەنبیرى خڕڤەدکەت و تشتەکێ نوو ژێ دخولقینیت کو نە یا دوورە ژ هەلوەستە و سەربۆرێن کەسۆکیى. ئەڤجا نڤیسینێن من، بۆ ماوێ چەندین هەیڤان وەکو ڕەشنڤیس دمینن و هەر چەند هەفتییان گوهۆڕین و ڕاستڤەکرن ل سەر دهێنە کرن و ئەڤ ڕەفتارەیە بوویە ئەگەرێ وێ چەندێ کو هەتا نهۆ من چ ڕۆمانێن خوە نەداینە چاپێ.

ئەرێ رۆمان ئالاڤەکە بۆ دیتن و ناسینا «خوەدی»، یان ئالاڤەکە بۆ ناسینا جیهانێ؟

هەکەر مرۆڤ خوە بنیاسیت، دێ جیهانێ ژى نیاسیت. دبیت بەروڤاژییا وێ ژى ڕاست بیت. هەمى هەولا نڤیسەرى ئەوە کو میناکەکێ هەست و هزر و خەون و هەلوەستەیێن خوە بهێلتە د ناڤ جڤاکا مرۆڤایەتیێ دا و هەر خواندەڤانەک خوەییێ خوە د ناڤ وێ چیڕۆکا چێکری دا ببینیت، هەتاکو ئەڤ پێکۆلە بگەهتە جهێ مەخسەدێ، کۆمەکا بەرەژەنگێن جیهانناسیێ دئێختە د ڕێ دا، ئانکو دەقێن ڕۆمانکیى داکۆکیکرنە ل سەر خوەییێ خوە و ئالاڤەکە ژبۆ جیهانناسیێ، ب نەمازەیى سروشت و هەڤڕکى یێن هەمەجۆرێن مرۆڤان.

تو پەیوەندیا د ناڤبەرا رۆمانێ و دیرۆکێ دا چاوا دبینی؟ ئەرێ دڤێت رۆمان رەنگڤەدانا دیرۆکێ بت یان ژ نوی دارێتن بت بۆ دیرۆکێ؟ و ئەو رۆمانێن تو دنڤیسی ژ چ جۆری نە؟

هەڤبەندییا هەر دەقەکێ وێژەیى ب دیرۆکێ ڤە، سێ بیاڤان ب خوە ڤە دگریت؛ وەرگرتنا دیرۆکێ وەکو بۆیەر یان ژیوارەکێ هەبووییێ جودا ژ خوەییێ مرۆڤى و تێدیتنێن تاکێن جڤاکى، وەرگرتنا دیرۆکێ وەکو گۆتارەکا سیاسى یان جڤاکى ژ بۆ خەلکێ سەردەمێ نڤیسەرى و گوهۆڕینا بۆیەرێن دیرۆکێ بۆ دەقەکێ وێژەییێ ئاشۆپى ل گورەى هندەک ڕەهەندێن دیرۆکى یێن کەهى ل دەف خواندەڤانى. چارچووڤێ ئێکێ کارى دیرۆکڤان و ڤەکۆلەرانە کو داکۆکیێ ل سەر بۆیەرێ دیرۆکیى دکەن. چارچووڤێ دویێ کارێ هزرمەند و سیاسەتمەدارانە کو دڤێن بۆیەرەکا دیارکری یا دیرۆکێ بکەنە بەلگە و نموونە ژ بۆ پشتەڤانیکرنا گۆتارەکا دەستنیشانکرى. چارچووڤێ سیێ ب داهێنانا نڤیسەران ڤە هەڤبەندە کو ب میناکێن خواندیى (ڕۆمان و چیڕۆک)، دیتیى (سینەما، دراما و شانۆ)، بهیستى (ڕادیۆ، ڤەگێڕانا زارەکیى)… دیرۆکەکا هەڤگونجایى د گەل حەز و خەونێن خواندەڤانى چێدکەن، لێ مەرەما سەرەکیى د هەر سێ چارچووڤەیان دا؛ بکارئینانا بۆیەرێن دیرۆکێ یە ژ بۆ چێکرنا پەیامەکا ئاراستەکرى ل سەردەمێ نڤیسینێ.

ڕۆماننڤیسێن دیرۆکیى ب سێ قۆناغان ڕا بۆرینە؛ ل دەستپێکێ ڕۆمان هاتییە نڤیسین کو ڕەنگڤەدانا بۆیەرەکا دیرۆکى بیت. ل قۆناغا دویێ وەکو ئالاڤەکێ پێشکێشکرنا پەیامەکا دیار کرى هاتییە نڤیسین و ل قۆناغا سیێ ژى وەکو چێکرنا دیرۆکەکا دى یا گریمانکیى هاتییە نڤیسین. هەر قۆناغەکێ ژى، نڤیسەر و خواندەڤان و پەیامێن خوە یێن ئاراستەکرى هەبووینە، هەکەر مەرەما قۆناغا ئێکێ دانەنیاسینا بۆیەرێن دیرۆکەکا شەهناز بیت و مەرەما قۆناغا دویێ مفاوەرگرتن و پەیامێن جەڤەنگیى بن، قۆناغا سیێ ئازرێنەرا پرسیارێن «بۆچى»یە، ئانکو گوهۆڕینە ژ «چاوا» قەومیى؟ بۆ «بۆچى» وەسا قەومیى؟ ئەڤ ئازراندنا پرسیارێن گۆمانکى و وەسفکرنا بۆیەرێن گریمانکى دبنە بنگەهێ دوبارە داڕێژتنا دیرۆکەکا دى، فادلێ عەمەرى دبێژیت: «هەر ڕۆمانەک دیرۆکەکە».

هەروەکو مە گۆتى هەتا نهۆ مە چ ڕۆمان نەداینە چاپێ کو ب بستەهى بەحسى شێوازێ خوەیێ سەرەدەریکرنا د گەل دیرۆکێ بکەم، لێ ل گورەى ڕەشنڤیسێن بەردەست، من دیرۆک وەکو گۆتارەکا ئاراستەکرییا مەرەمدار بکارئینایە و هەکەر عەمر تێرا هندێ بمینیت، دێ شێوازێ قۆناغا سیێ ژى بکارئینم کو دوبارە داڕێژتنا دیرۆکێ یە د ناڤ ڕۆمانێ دا.

تو رەوشا رۆمانێ ل دەڤەرا مە چاوا دبینی، پشتی ڤێ پێلا نڤیسەرێن گەنج یێن بەرێ خوە داینە نڤیسینا رۆمانێ، بێی کو بەری هنگێ سەربۆرەک د وارێ ئەدەبی و نڤیسینێ دا هەبت؟

ئەڤ تایا ڕۆماننڤیسینێ، بیرا من ل تایا شعرنڤیسینێ ل سالێن هەشتێیان ژ سەدەیێ بۆرى دئینیت. نڤیسینا ڕۆمانێ نە ڤەگێڕانا چیڕۆکەکا فۆلکلۆرییە کو هەر کەسێ گوهێن خوە باش ل بەر حیکایەتبێژى بڤەچنیت، دێ شێت چیرۆکەکا دى یا وەکو وێ یان ژ وێ باشتر ڤەگێڕیت! ب مخابنی ڤە دبێژم کو هندەک ڕۆماننڤیس هەنە هێشتا شاکارێن ڕۆمانێن جیهانیى نانیاسن، تەنانەت ڕۆمانێن ڕۆماننڤیسێن دەڤەرێ ژى نەخواندینە (یان ناخوینن!). هەلبەت ئەڤ جۆرە نڤیسینە ناکەڤنە د خانا ڕۆمانان دا، لێ فەرە ژبیر نەکەین کو هندەک ئاڤەرتەیى د ناڤ دا هەنە و هەردەم جۆراتى ژ چەندایەتیێ دەردکەڤیت. ڕۆمانێن هندەک گەنجان جهێ سەرسورمان و شەهنازیپێکرنێنە، هندەک ژى هەر ژ پشکا ئێکێ خویا دبیت کا دێ چ قەومیت، لێ هەر چاوا بیت، ئەڤ لێهمشتا نڤیسینا ڕۆمانێ گەشبینییەکێ ل نک مرۆڤى پەیدا دکەت کو دێ کۆمەکا ڕۆماننڤیسان ل پاشەڕۆژێ پەیدا بن و دێ بنە جهێ ڕێزگرتنێ و شەهنازیپێکرنێ.

تو ژ وان نڤیسەرانی یێن گەلەک دنڤیسن و د بیاڤێن جودا دا، ئەرێ تو چاوا دشێی ڤێ چەندێ ئەنجام بدی؟

ئەز و خواندن یان ئەز و نڤیسین هەڤالجێمکێن خەونێینە، خەون مە بەر ب ئاقارێن ڕەنگین و جوان ڤە دبەت، گولان ل مە دبارینیت و تێربوونا غروورا نڤیسەریێ ل مە دجەمینیت. هەکو من دڤێت ل سەر بابەتەکى بنڤیسم، ئەز هەمى بابەتێن دى دئێخمە د سوورا سباتێ دا و هەتاکو ژ بابەتێ نڤیسینێ تەڤاڤ نەبم، هزرێ  د چ بابەتێن دی دا ناکەم. هەر بابەتەک دۆزەکە و هەتا دۆزا ل بەردەست چارە نەبیت، دەرگەهێ چ دۆزێن دى ڤەناکەم. ژ لایەکێ دی ڤە ژى دەمێ ژ دەوامێ ڤەدگەڕیێمە مال، تنێ ل وێ تەپەیا ل هەواى دنێڕم و ل سەر کار دکەم، هەتاکو ژێ تەڤاڤ دبم. ئەز د ئێک دەم دا ل سەر کۆمەکا بابەتێن هەمەجۆر کار ناکەم، هەر بابەتەکى گێول و دویڤچوون و گرنگییا خوە هەیە و جودایە ژ بابەتێن دى. خالا دى یا هەڤبەند ب ڤى بابەتی ڤە، ئەز ب سروشتێ خوە حەز ژ دەرکەفتنێن درێژ ناکەم و پڕانییا دەمێن خوە د مال ڤە دبۆرینم، ئانکو مالوەرم (بەیتووتى!)، و هەردەمێ نڤیسەر د مال ڤە دمینن؛ دخوینن و دنڤیسن.

 

بیۆگرافیا د. عارف حیتۆ:

– ل سالا 1968ێ، ل گوندێ بالەتە ژ دایکبوویە.

– دەرچوویێ کۆلیژا نۆشداریێیە ل زانینگەها مووسل 1992ێ، تایبەتمەندێ نەخۆشیێن دەروونییە.

– ل سالا 1992ێ، وەکو نۆشدار هاتییە دامەزراندن. بۆ ماوەیێ 14 سالان کارێ نۆشداریێ کرییە، پاشى بۆ ماوەیێ بیست سالان ڕێڤەبەرێ گشتى بوویە ل وەزارەتا کار و کاروبارێن جڤاکى.

– ئێک ژ دامەزرێنەرێن گرۆپێ (نووکرن هەروهەر) بوویە.

– هەشت سالان ژ(1999- 2007)، ئەندامێ دەستەکا ڕێڤەبەر یا ئێکەتییا نڤیسەرێن دهۆکێ بوویە.

– دو سالان ژ (2005- 2007)، سەرنڤیسەرێ کۆڤارا پەیڤ بوویە.

– دو سالان ژ (2004- 2006)، سەرنڤیسەرێ کۆڤارا سایکولۆژیا بوویە.

– چار سالان ژ (2003- 2007) سەرنڤیسەرێ هەردو سنسلەیێن چیرۆکێن زارۆکان؛ ئەڤینى و پر بوویە.

بەرهەمێن چاپکرى:

– دیوانێن شعرى:

١- دل و دەریا و چادر، ١٩٩٣.

٢- نان و برین و بشكورین، ١٩٩٥.

٣- ئاوازێن سمفۆنیەكا گرچن، ١٩٩٧.

٤- مەرهەبا، ١٩٩٨.

٥- پەستێن بازنەیی، ٢٠٠١.

٦- سەما،٢٠٠٢.

٧- پاییزا چیای، ٢٠٠٤.

٨- هەلوەسەیێن زینێ، ٢٠٠٩.

٩- هەپارە یێن بارانێ،٢٠١٠.

١٠- گڤە بایەكێ كانوونی،٢٠١١.

١١- سترانێن پەلا، ٢٠١٢.

١٢- نامە یێن بای، ٢٠١٦.

١٣- رووبارەكێ د پاخلا مندا هشك نابیت، ٢٠١٧.

١٤- هەناسەیێن ئاخێ، ٢٠١٩.

١٥- نزایێن ئاگرى: کەربا دلسۆژ، ٢٠١٩.

١٦- تراتیل في مهب الریح، ٢٠٢٠.

١٧- دوئالیزما پەلاتینکان، ٢٠٢٠.

١٨- دلبه‌را دوور ژ ویصالێ، ٢٠٢١.

١٩- هه‌سته‌وه‌رێن ئاڤێ، ٢٠٢١.

٢٠- ئاوازا كه‌مانچێ، ٢٠٢١.

٢١- وه‌رگوهێزكێن مژه‌وی،٢٠٢٢.

٢٢- ئاوڕێن پەیڤان، ٢٠٢٣.

٢٣- بلوورا شکەستى، ٢٠٢٤.

٢٤- خەون من ناهێلنە ب تنێ، ٢٠٢٥.

٢٥- ل بەر دەرازینکا ئێڤارى، ٢٠٢٦.

– رەوشەنبیرییا گشتى و ڕەخنەیا وێژەیى: 10 کتێب د گەل کۆمەلەکا کورتە چیرۆکان و داستانەکا فۆلکلۆرى.

– وەرگێران ژ زمانێن ئنگلیزى و عەرەبى: 17 کتێبێن وێژەیى و پێنج کتێبێن ڕەوشەنبیرییا ساخلەمیێ و 12 نامیلکەیێن ڕاهێنانى.

– وێژەیا زارۆکان (شعر و چیڕۆک): چار نڤیسین و 13 وەرگێڕان.