شێخ طاهایێ مایى ئێك ژ بهرچاڤترین شێخ و سهیدایێن مالباتا شێخێن مایێ بوو، برازایێ وى مهلا ئهنوهرێ مایى ئاشكهرا دكهت كو بوونا وى ل سالا 1259 مشهختى (1843 ز) ل گوندێ (مایێ) بوو كو ئێك ژ گوندێن ناڤدارێن دهڤهرا بهروارى بالایه، د دهستنڤیسا ئیجازهكا وى ب خــۆ دا هــاتـیـیـه: (المائي البرواري مولدا و مسكنا) ژ ڤێ گۆتنێ دئێته زانین كو بوونا وى ل گوندێ مایێ بوو. مرنا وى ژى ههر ل وى گوندى ل سالا 1337 مشهختى (1919 ز) بوو، ئهڤه هندێ دگههینت كو دهمێ ئهو مرى ژییێ وى حهفتێ و شهش سال بوون(١).
شێخ طاها یان محهمهد طاها -وەکو هندهك جاران دئێته نیاسین- كوڕێ مهلا عهبدررهحمانێ كوڕێ طاهایێ كوڕێ محهمهدێ كوڕێ عومهرێ كوڕێ ئیبراهیمێ كوڕێ مهلا عیمادهددینییه. ل سهر دهمێ ڤى مهلا عیمادهددینى، یان بهرى وى ب دهمهكێ كێم، ئهڤ مالباته ژ دهڤهرا ئهلكێ (بێشهبابێ) یا ههكارییان بهر ب دهڤهرا بهروارى بالا ڤه ل بادینان مشهختبوون، و ئێكهمین جار ئهو ل گوندێ بێدوهێ ئاكنجیبوون پاشى هندهك ژ وان خۆ ڤهگوهاستنه گوندێ مایێ، مهلا عیمادەددین (ئهوێ ل سهدسالا یازدێ مـشـهختى شازدێ زایینى ژیاى) ئێكهمین كهس بوو ژ ڤێ مالباتێ بهر ب مهلاتییێ ڤه چووى و بوویه سهیدا. پشتى وى هژمارهكا نهیا كێم ژ دوندهها وى بهر ب علمێ شهرعى ڤه چوون و بوونه مهلا و زانایێن ناڤدار ل دهڤهرا بادینان، ئهو د ناڤبهرا گوندێ بێدوهێ و مایێ دا دژیان(٢).
شێخ طاها زانایهكێ دینـى یـێ موجاز بوو، ههر وهسا وى ئیجازه د طهریقهتا نهقشبهندى یا صووفى ژى دا ههبوو، ئهو شاعرهكێ كلاسیكێ كوردى بوو و ناسناڤێ وى یێ شعرى (بههائى) بوو، وى ئهو ژ ناسناڤێ خۆ (بههائهددینى) وهرگرتبوو، هــژمــارهكــا بهرههمان وى ل پاش خۆ هێلاینه، ژ وان:
1- كتێبا (منهاج مقاصد الأبرار معراج موارد الأخيار) ئهڤه كتێبهكا عهرهبییه ل دۆر عــهقـیــده و تــهصــهووفــێ، دکتۆر فـــهرزنــده ئیدیز ژ زانینگهها وانێ ئهو یا ئامادهكرى بۆ چاپێ، بهلێ هێشتا نههاتییه چاپكرن.
2- ڤههینۆكا (قلائد الفرائد فیما لأهل الحق من العقائد) و ئهو شعرهكا عهرهبییه ل دۆر بابهتێ عهقیدێیه، حهتا نوكه نههاتییه چاپكرن.
3- كۆمهكا شعران ب كوردى و عهرهبى، هندهك ژ وان سهیدا عهبدولررهحمان مزوورى بۆ جارا ئێكێ د كتێبهكا تایبهت دا یێن داینه چاپكرن(٣).
مه نه ل بهره د ڤێ نڤیسینا خۆ دا ب درێژى بهحسێ ڤى زانا و شێخى بكهین، ب تنێ مه دڤێت هندهك لایان ژ ژیانا وى یا علمى دیار بكهین ل دویڤ هژمارهكا بهلگهیێن كو د ئهرشیفێ دهولهتا ئۆسمانى دا هاتینه پاراستن.
ئیجازا شێخ طاهایێ مایى:
د ناڤ (تۆمارا زانایان) دا ئهوا د ئهرشیفێ دهولهتا ئۆسمانى دا هاتییه پاراستن، ژیاننامهیێن هژمارەکا زانایێن كورد ههنه، وان ب خـۆ ئهو ب دهستێ خۆ نڤیسینه و پێشكێشى (مهشیهخهتا دهولهتێ) كرینه، و ژیــانـنــامهیا هژمارهكا زانایێن ئامێدییێ ژى یێن سالێن دووماهییێ ژ ژییێ دهولهتا ئۆسمانى ههنه، ئێك ژ وان مهلا محهمهد طهییب كوڕێ موفتییێ ئامێدییێ مهلا عوبهیدوللاهـ ئهفهندییه(٤).
د ژیاننامهیا خۆ دا مهلا طهییب وێنهیێ ئیجازا خۆ ڤهدگوهێزت یا وى ل (6)ێ ههیڤا شهعبانێ ل سالا 1325 (13 ئـهیـلــوولا 1907 ز) ژ سهیدایێ خۆ شێخ محهمهد طاهایێ مایى وهرگرتى. د ڤێ ئیجازێ دا هندهك زانینێن گرنگ ل دۆر ژیانا علمى یا شێخ طاهایێ مایى ههنه، ئهم ل ڤێرێ دێ وان ڤهگوهێزین.
شێخ طاهایى ب ڤى ڕەنگى ئیمزایا خۆ ل سهر ئیجازێ دانایه: (المجیز العبد الفقیر، المحتاج إلى عفو الملك القدیر، تراب أقدام العلماء العاملین، والمشایخ المحققین، محمد طه بن عبد الرحمن ابن طه الشافعي مذهبا، النقشبندي طریقة، المائي البرواري مولدا و مسكنا، عفى الله تعالى عنه.. محمد طه الخالدي النقشبندي).
ل دهستپێكا ئیجازێ شێخ طاها ب ڤى ڕەنگى بهحسێ وان علمان دكهت یێن بۆ سهیدایان بوویه عهدهت كو ئهو فێرى شاگردهیان دكهن، حهتا ئهو بهرههڤى وهرگرتنا ئیجازێ ببن، و دبێژت: (أما بعد: فمن البدیهي المقبول عند أرباب العقول تفضیل العلم وعده كمالا لذویه، وتحقیر الجهل وتسفیه آباء مصاحبیه، وإن العلوم لكثرة أصولها وعدم تناهي فروعها لا یمكن الاحاطة بجمیعها إلا للملك العلام، بل ولا یمكن أن یحیط بمسائل علم واحد أحد من الأنام، ثم إن أشیاخنا تبعا لأشیاخهم -شكر الله صنیعهم وألحق برفیعهم وضیعهم- اختاروا من العلوم ما كان منها بمنزلة الروح للإنسان، ومن كتب كل فن ما كان منها كعین الأعیان، فعینوا تلك الكتب للتحصیل، واستجلوا ما فیها من جلیل وقلیل، ورتبوها في الاستعمال لیتبین للطالب سریعا ثمرة الاشتغال، ویا نعم من صنعوا وحسن ما شرعوا! وعینوا من التفسیر ما كثرت فوائده مع الاختصار، ومن الأحادیث ما وعى عامة سنة النبي المختار، ومن الفقه والأصولین ما عذب بیانه وقوي برهانه، ومن النحو والتصریف ما یسدد لسان الطالب، ومن المنطق ما یوصم الذهن في استخراج المطالب، ومن المعاني والبیان ما یطلع به على بلاغة القرآن، ومن الطبیعیات والإلهیات والریاضیات ما یتمكن به الذكي من تمییز الحق من الباطل حیث ینظر في المقالات، فمن وعى ما شملت علیه هذه الكتب من هذه العلوم حصلت له ملكة التهیؤ لسائرها من منطوق ومفهوم، فكأنه علم جمیعها بالقوة القریبة من الفعل، واستحق أن یلحق بأهل الكمال والفضل..).
پشتى ڤێ روهنكرنێ ل دۆر وان علمێن سهیدا نیشا شاگردهیێن خۆ ددهن، و ئهگهرا ڤێ نیشادانێ، شێخ طاها بهحسێ شاگردهیێ خۆ مهلا شهمسهددین محهمهد طهییب ئهفهندییێ كوڕێ مهلا عوبهیدوللاهـ ئهفهندى موفتییێ ئامێدییێ یێ شافعى دكهت، ئهوێ ئهڤ ههمى علمه ل نـك هندهك سهیدایان خواندین، پاشى هاتییه نك وى و چــهنـدهكـێ ل نك ژى خواندى، داخواز ژێ كرى كو ئهو ئیجازهكا گشتى د علمى دا بدهتێ.
شێخ دبێژت: پشتى من دیتى ئهو یێ ههژییه من ئیجازهكا گشتى د ڤان علمان دا دایێ، ئهو علم ژى ئهڤهنه: تهفسیر، حهدیث، كهلام، ئوصوول، فقهـ، علمێ ئهخلاقى. و ژ علمێن زمانێ عهرهبى: زمان و صهرف و نهحوو و وهضع و مهعانى و بهیان و قافییه و ڤههاندنا شعرێ، و چێكرنا خــوتـبــه و نامهیان، ودیرۆك. و عـلـمـێـن عـــهقـــلـــى ژ مهنطق و طهبیعییات و ئیلاهییات و ریاضییاتێ.. ههر وەکو شێخ و سهیدایێن وى ئیجازه دایه وى.
ئهڤه ئهو ههمى علم بوون یێن فهقییێن كوردان ل مهدرهسهیێن مه یێن كلاسیكى ل نك سهیدایێن خۆ دخواندن، و ئیجازه ب گۆتن و دهرسدانا وان ژێ وهردگرتن.
پشتى هنگى شێخ طاهایێ مایى بهحسێ ئیجازێن خۆ دكهت، و كانێ وى ئهو ژ كیژ سهیدایان وهرگرتینه.. ل ڤێرێ ب كورتى دێ ئیشارهتێ دهمه وان، وەکو د ڤێ ئیجازێ دا هاتى.
شێخ طاهایى ئیجازا خۆ یا مهلاتییێ ل مویسلێ ژ زانایێ ناڤدار شـێــخ عهبدللاهێ عــومــهرى یێ مووصلى وهرگرتبوو، و وى ئیجازا خۆ ژ شێخ عهلى ئهفهندى وهرگرتبوو، ئهوێ ب ناسناڤێ ئبن مهحضهرباشى دئێته نیاسین، و وى ئیجازا خۆ ژ شێخ یووسف ئهفهندییێ كوڕێ رهمهضان ئهفهندى وهرگرتبوو، و وى ئیجازا خۆ ژ شێخ جهرجیسێ ئهربیلى یێ رهشادى وهرگرتبوو، و وى ئیجازا خۆ ژ شێخ صبغهتوللاهێ حهیدهرى وهرگرتبوو.. هۆسا زنجیرا ئیجازا زانایێن مویسلێ بۆ شێخ و زانایێن كوردان یێن ئهربیلى دزڤڕت، و د ڕێكا زانایێن مالباتا حهیدهرییان ڕا ئهو بۆ زانایێن ئیرانێ دزڤڕت یێن وەکو ئیمامێ غهزالى و جوینى، و دووماهییێ ئهو بۆ ئیمام حهسهنێ بهصرى و ئیمام عهلى و پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- دزڤڕت.
ئیجازهكا دى یا ریوایهتا هژمارهكا كتێبێن تهفسیر و حهدیسێ شێخ طاهایى ژ سهیـدایــێ خـــۆ شێخ عهبدللاهێ عومهرى وهرگرتبوو، و وى ژ شـێــخــێ خــۆ عهلى ئهفهندى یێ مهحضرهباشى وهرگــرتــبــوو، و وى ژ شێخێ خۆ مهلا یهحیا ئهفهندییێ مزوورى وهرگرتبوو، و وى ژ شێخێ خۆ محهمهدێ كوڕێ عهبدررهحمانێ كــوزبــهرى یێ دیمهشقى وهرگرتبوو، ژ بهر هندێ ل هندهك جهان دهمێ شێخ طاها بهحسێ مهلا یهحیایێ مزوورى دكهت دبێژت: شێخێ شێخێ من.
تشتێ دى یێ بهرچاڤ د ئیجازا شێخ طاهایى دا ئهوه ئهو ئاشكهرا دكهت كو وى ئیجازهكا دى بۆ ریوایهتكرنا كتێبا صهحیحا بوخارى ههیه، ئهو دبێژت: (لكون إسنادي فیها عالیا جدا حتى إنني أظن أنه لیس في الأرض الآن سندا أعلى منه..) یهعنى: سهنهدا ڤێ ئیجازا وى ژ وى ڕەنگێ سهنهدێیه یێ زانایێن حهدیسێ دبێژنێ: (سهنهدا عالى)، حهتا ئهو هزر دكهت كو نوكه ل سهر ڕوییێ عهردى سهنهدهكا وەکو وێ عالى نینه، و مهخسهد ب سهنهدا عالى كێمییا زهلامێن سهنهدێنه د گهل درێژییا دهمى، و ئهڤه ژ بهر عهمرێ درێژێ زهلامێن سهنهدێ چێ دبت، ئهڤ ئیجازه وى ژ شێخێ خۆ عهلى ئهفهندییێ كوڕێ حوسێن مووصلى وهرگرتییه، و د ناڤبهرا وى و ئیمامێ بـوخــارى دا ب تنێ یازده كهس ههنه. و بۆ زانین مرنا ئیمامێ بوخارى ل سالا 870 ز بوو، و بوونا شێخ طاهایێ مایى ل سالا 1843 بوو، یهعنى د دهمێ نێزیكى هزار سالان دا ب تنێ یازده راوى ههنه، و ئهڤهیه یا كو دبێژنێ: سهنهدا عالى.
ژ ڤان ئیجازێن شێخ طاهایێ مایى ئهڤ ناڤێن سهیدایێن وى بۆ مه ئاشكهرا دبن:
1- شێخ عهبدللاهێ كوڕێ محهمهد چهلهبى یێ عومهرى یێ مووصلى ئهوێ ب ناسناڤێ: (باشعالم) دهاته نیاسین، و ئهڤه ل سالا 1793 بووبوو و ل سالا 1879 مربوو.
2- شێخ عهلى ئهفهندى كوڕێ حوسێنێ مووصلى.
3- سهیید یووسف صدقى ئهفهندى ئهوێ ناڤدار ب (ئبن ئاغایێ ماردینى).
هێژایى گۆتنێیه د هـنــدهك ژێـــدهران دا هــاتییه كو شێخ طاهایى ل نك پسمامێ خۆ مهلا قاسمێ مایى ژى خواندییه، و ئهو شاگرده و ههڤالێ مهلا یهحیایێ مزوورى بوو، ههر وهسا وى ل ئهترووشێ ل نك مهلا عهبدلهادییێ كوڕێ مهلا ئهحمهدێ كوڕێ مهلا یهحیایێ مزوورى ژى خواندبوو(٥).
شێخ طاها خانییێ خۆ دكهته مهدرهسه:
د ئهرشیفێ ئۆسمانى دا هژمارهكا بهلگهنامهیان ههنه دیرۆكا وان بۆ دۆرێن سالا 1311 مشهختى (1894 ز) دزڤڕت تێدا هاتییه كو پێخهمهت بهلاڤكرنا علم و زانینێ د ناڤ خهلكێ دهڤهرێ دا، و بۆ خێرا خۆ، شێخ طاهایى خانییێ خۆ ل گوندێ مایێ یێ كرییه مهدرهسه و ئهو زارۆكان تێدا فــێـــرى عــلــمــى دكـهت، لهو ڕێڤهبهرییا قهزا ئامێدییێ ب ڕێكا نڤیسینهكا رهسمى داخواز ژ ئهنجوومهنێ ویلایهتا مویسلێ كرییه كو راتبهكێ ههیڤانه بۆ شێخ طاهایى بێته تهرخاندن؛ دا كو ئهو بشێت خۆ بۆ ڤى كارى بهطال بكهت؛ ژ بهر كو حالێ ژین و ژیارا وى یێ بهرتهنگه، و وى چو راتبێن حوكوومى و ژێدهرێن ژیانێ نینن.
ئهنجوومهنێ ویلایهتا مویسلێ ژى ژ لایێ خۆ ڤه ل دۆر ڤێ چهندێ نڤیسارهكا رهسمى ل 14 ههیڤا شهووالێ ل سالا 1311 مشهختى (بهرانبهر 19 نیسانا 1894 ز) بۆ وهزارهتا ناڤخۆیى یا دهولهتێ هنارتییه، ئهڤه ناڤهرۆكا وێیه:
(ئهنجوومهنێ ویلایهتا مووصلێ
بۆ وهزارهتا ناڤخۆیى یا جهلیله
هژمار (7)
ل ناحییا بهروارى بالا ل قهزایا ئامێدییێ ئهوا سهر ب ویلایهتا مویسلێ ڤه، هندهك كوردێن تبیعهتێ وان كیڤى و ئاسێ ههنه، و چو مهدرهسهیێن وهســا ل دهڤــهرێ نینن كـوڕێـن دهڤهرێ علمى لێ بخوینن، ژ بهر ڤێ چهندێ طاها ئهفهندى ئهوێ دهستویرداى كو تهدریسێ بكهت یێ ب ڤهكرنا مهدرهسهكێ ل مالا خۆ ڕابووى دا دهرسان بێژته كوڕێن دهڤهرێ و علمى د ناڤ وان دا بهلاڤ بكهت. و دا كو ئیدارهیا ژیارا وى بێته دابینكرن، و ئــهو نــهچـــارى هـــهژاریــیــێ نـهبـت، مهزبهتهیهك ژ خودانێ عززهتێ عهبدللاهـ پاشایێ قائمقامێ قهزایا ناڤبۆرى و ڕێڤهبهرییا ئهنجوومهنێ قهزایێ هاتییه ل دۆر تهرخانكرنا مهعاشهكى بۆ طاها ئهفهندى؛ ژ بهر كو وى چو ژێدهرێن ژیارێ نینن. و پشتى دویڤچوونێ ئاشكهرابوو كو ناڤبۆرى طاها ئهفهندى یێ ب كارێ دهرســدانـــا هــژمــارهكــا گـهلهكا فهقییان ڕابووى، و وى دهستهكێ باش د بهلاڤكرنا علم و زانینێ دا ههیه ل دهڤهرێ، و ئهو یێ شیاى ب ڤى كارێ خۆ سهروبهرێ زانین و فێركرنێ باشتر لێ بكهت.
ل سهر ڤى بناخهیى یا باش ئهوه مهعاشهكێ ههیڤانه بۆ وى بێته تهرخانكرن؛ دا ئهو بشێت بهردهوامییێ بدهته كارێ خۆ د بهلاڤكرنا زانینێ دا، و ب ڤێ چهندێ دوعایێن خێرێ یێن شاهانى دێ ب دهست ڤــه ئـێـن، و د هــهر حــالــهكــى دا ئــهمــر و فــهرمان یێن وینه یێ ئهمر د دهستى دا).
ل بنێ ڤێ مهزبهتهیێ ئیمزایا سێزده كهسان ههیه ژ ئهندامێن ئهنجوومهنێ ویلایهتا مویسلێ، ئهو ژى ئهڤهنه: محمد نظیف بن عمر (وهكیلێ والییێ مویسلێ)، محمد أمین، محمد، السید محمد فكری، محمد عزیز بن حسن فیضى، یونس، السید حسن، عبد الباقی، نجیب بك (ئیمزا نهكرییه ژ بهر كو یێ نهخۆشبوو)، جرجیس، داود، و ناڤهكێ دى مه نهشیا بخوینین(٦).
پــشــتــى هـنـارتـنـا ڤێ مهزبهتهیێ ژ مویسلێ بۆ ستهنبۆلێ ب پتر ژ ههیڤهكێ و ب دروستى ل 23 ههیڤا ذولقهعده ژ سالا 1311 مشهختى (بهرانبهر 27 گولانا سالا 1894 ز) نڤیسارهك ژ ڕێڤهبهرییا كاروبارێن ناڤخۆیى ل بابێ عالى (ئهنجوومهنێ وهزیران) ب ئیمزایا ناظرێ ئوموورێ داخلیه (وهزیرێ ناڤخۆیى) بۆ نهظارهتێ ئوموورێ مالییه (وهزارهتا دارایى) یا هاتییه هنارتن، ئهڤه ناڤهڕۆكا وێیه:
(بابێ عالى
ڕێڤهبهرییا كاروبارێن ناڤخۆیى
نڤیسینگهها قهلهمى
هژمار 805
حوضوورا بلندا حهضرهتێ صهدارهتپهناهـ
مهعرووضا خولامێ ههوه یێ كێم
ژ بهر كو طاها ئهفهندى ئهوێ مالا خۆ ل گوندێ مایێ ل ناحییا بهروارى بالا ئهوا سهر ب قهزایا ئامێدییێ ڤه كرییه مهدرهسه بۆ فێركرنا علوومان و بهلاڤكرنا فنوونان ژێدهرهكێ وهسا نینه بشێت ژیارا خۆ پێ دابین بكهت، و ئهو یێ كهفتییه دهراڤهكێ تهنگ ژ ههژارییێ، و چونكى خهلكێ دهڤهرێ ئهوێ د حالهتێ بهداوهت و جههلێ دا دژین مفایى بۆ خۆ ژ علم و جامێرییا وى دبینن، ل دیرۆكا 29 ئادارا 1310 مهزبهتهیهكا ژماره (7) ژ ئهنجوومهنێ ڕێڤهبهرییا ویلایهتا مویسلێ هاتییه داخواز تێدا هاتییهكرن كو مهعاشهكێ گونجاى ژ مالییهتا قهزایا ناڤبۆرى بۆ طاها ئهفهندى بێته تهرخانكرن، وهك صهدهقه ژ لایێ حــهضــرهتـــێ پــادشــاهــى ڤـه، و ب جهئینانا ڤێ داخوازێ یا گرێدایه ب رازیبوونا جهنابێ صهدارهتپهناهى ڤه، و ئهمر و فهرمان یا حهضرهتا وییه یێ فهرمان د دهستى دا)(٧).
پشتى ههیڤهكێ و ب دروستى ل 22 ذولحججه ژ سالا 1311 (25 خزیرانا 1894 ز) ئهڤ بهرسڤه ژ وهزارهتا دارایى و ب ئیمزایا وهزیرێ دارایى هاتییه:
(نهظارهتا ئوموورێن مالییهتێ
موحاسهبهیا عوموومى
هژمار 497
مهعرووضێ خولامێ ههوه یێ كێم
ل دۆر تهرخانكرنا مهعاشهكێ گونجاى بۆ طاها ئهفهندى ئهوێ خانییێ خۆ ل گوندێ مایێ ئهوێ سهر ب قهزایا ئامێدییێ ڤه كرییه مهدرهسه بۆ دانا دهرسێن علمى، ژ بهر كو حالێ وى یێ بهرتهنگه، داخوازنامهیهك ژ وهزارهتا ناڤخۆیى یا مهزن ل دیرۆكا 21 مایسێ 1310 ل بن هژمارا 690 هاتییه، داخوازا ب جهئینانا یا پێدڤى دكهت، تهزكیرهیهكا بلند ل دۆر وێ چهندێ و ل دویڤ ئیرادهیا بلند یا صهدارهتپهناهى (وهزارهتا دارایى) هاتییه كو مهعاشێن تهرخانكرى بۆ كهسێن ههوجه نینن، و دانا مهعاشهكێ بێ بهرانبهر ل دویڤ ئیرادهیا جهنابێ خیلافهتپهناهى (یهعنى: یا سولطانى) كارهكێ قهدهغهیه؛ ژ بهر ڤێ چهندێ تهرخانكرنا مهعاشهكى ژ مالێ گهنجینهیێ بۆ ناڤبۆرى تشتهكێ مومكن نینه.. و ل سهر ڤى بناخهیى راپۆرتهك هاته ئامادهكرن، و كاغهزێن مهسهلێ هاتنه زڤڕاندن.. د گهل كو ئهمر و فهرمان یا جهنابێ وییه یێ فهرمان د دهستى دا)(٨).
ژ ڤــان بهلگهیان دئـێـتـه زانـیـن كـو ئهنجوومهنێ قهزایا ئامێدییێ ل سالا 1894 داخواز ژ وهزارهتا ناڤخۆیى یا دهولهتا ئۆسمانى كربوو كو مهعاشهكێ ههیڤانه بۆ شێخ طاهایێ مایى ژ مالییهتا قهزایێ بێتهدان بهرانبهر وێ خزمهتا ئهو بۆ خهلكێ دهڤهرێ پێشكێش دكهت كو خانییێ خۆ ل گوندێ مایێ كرییه مهدرهسه و دهرسان تێدا ددهته فهقییان. و ههر چهنده دهولهتێ ئهڤ خزمهتا وى ل بهر چاڤ وهردگرت و ب چاڤێ ڕێزێ بهرێ خۆ ددایێ، بهلێ وهزارهتا دارایى ئهڤ داخوازه ب جهـ نهئینا ژ بهر وان كاودانێن دارایى یێن ل وى دهمى ههین، و ئهگهرا دى ژى ئهڤه بوو شێخ طاها ب ڕەنگهكێ رهسمى فهرمانبهرێ دهولهتێ نهبوو، و د قانوونا دهولهتێ دا یا كو هنگى كار پێ دهاتهكرن تشتهكێ ڕەوا نهبوو مهعاشهك بێ بهرانبهر بۆ چو كهسان بێته تهرخانكرن.
داخوازهكا دى بۆ شێخ طاهرێ مایى:
شێخ محهمهد طاهرێ مایى ئهوێ ناسناڤێ خۆ كرییه (ضیاء الدین) برایێ شێخ طاهایى بوو، و ئهو ژى دئێته هژمارتن ئێك ژ شێخ و زانایێن ناڤدارێن مالباتا شێخێن مایێ، و وى ژى وەکو برایێ خۆ دهستهكێ درێژ د علمێن شهرعى و طهریقهتا نهقشبهندى ژى دا ههبوو، ههر وهسا ئهو شاعرهكێ چهلهنگ بوو د ههر سێ زمانان دا: كوردى و عهرهبى و فارسى، و ئهو خودان بهرههمهكێ هێژا بوو، ههر چهنده پترییا بــهرهــهمـێ وى ل سـالـێـن بیستان ژ ناڤچوو دهمـێ مـهدرهسـهیـا مایێ ب دهستێن ئنگلیزى و پشتهڤانێن وان ژ فهلێن تیارى هاتییه سۆتن.
ژ بهرههمێ وى یێ هاتییه زانین:
1- كتێبا (التبصرة النحویة) و ئهڤه ڤههینۆكهكه ب زمانێ عهرهبى وى ئهو ل سالا 1307 مشهختى (1898 ز) نڤیسیبوو.
2- كتێبا (التذكرة في علم الاشتقاق والصرف) ل سالا 1314 مشهختى (1896 ز) نڤیسیبوو.
3- كتێبا (مرقاة الطلاب) د علمێ ئاداب و موناظهرێ دا.
ژ بلى ڤان ههر سێ بهرههمان وى كۆمهكا شعرێن جودا جودا ژى ههنه ب كوردى و عهرهبى و فارسى، هێشتا نههاتینه كۆمكرن(٩).
شـێـخ مــحــهمــهد طاهـر كهسهكێ گهڕۆك بوو، و پهیوهندییێن وى د گهل هژمارهكا شێخ و زانایێن كورد ههبوون ل گهلهك دهڤهران وەکو: سلێمانییێ، طویله، نهرى، و مێردینێ.
ل سالا 1915 ئهو چووبوو بهر دلۆڤانییا خودێ(١٠).
د ئهرشیفێ ئۆسمانى دا چهند بهلگهیهك ل دۆر شێخ محهمهد طـاهــرى ژى هـــهنــه، هــهر ل دۆر مژارا داخوازا تهرخانكرنا مهعاشهكى ژ لایێ دهولهتێ بۆ وى دزڤڕن.. ئهڤ داخوازه دو سێ سالهكان پشتى داخوازا تهرخانكرنا مهعاشهكى بــۆ بـرایـێ وى شێخ طاهایى هاتبووكرن ژ لایێ كاربدهستێن ویلایهتا مویسلێ ڤه، و بهلگهیهك ل دۆر ڤێ چهندێ د ئهرشیفێ دهولهتا ئۆسمانى دا ههیه دیرۆكا وێ بۆ (7)ێ ههیڤا رهبیعولئهووهلا سالا 1314 مشهختى (بهرانبهر 15 تهباخا 1896 ز) دزڤڕت، تێدا هاتییه:
(بۆ وهزارهتا ناڤخۆیى یا مهزن:
حهضرهتێ خودانێ سهعادهتێ ئهفهندم:
ل دۆر طاهر ئهفهندى ئاكنجییێ گوندێ مایێ ئهوێ سهر ب قهزایا ئامێدییێ ڤه ل ویلایهتا مویسلێ، ئهوێ دهمێ خۆ بۆ بهلاڤكرنا علمى تهرخانكرى، و وى بهردهوام حهلقهیا تهدریسێ ههیه و شاگردهیان فێر دكهت، و خهلكێ دهڤهرێ مفایهكێ باش بۆ خۆ ژ علم و ئیرشادا وى دبینت، و ئهو ل دهڤهرێ یێ بوویه جهێ باوهرییێ، و ژ بۆ كو دوعایێن وى بۆ حهضرهتێ پادشاهى ب دهست ڤه بێن، و چونكى وى چو ژێدهرێن ژیانێ نینن، و حالێ وى یێ بهرتهنگه، داخوازهك ژ ئهنجوومهنێ قهزایا ئامێدییێ هاتییه كو مهعاشهكێ گونجاى بۆ وى ژ خزینه یان ئهوقافا گشتى یا دهولهتێ بێته تهرخانكرن.
ب ڕاستى طاهر ئهفهندى یێ ناڤبۆرى كهسهكێ خودان علمه، و ئهو خــودان سالۆخـهتێن باشه، و علوومێن عالییه ب خمل دئێخت، و ئهو ب ڕێكا كارێ خۆ د بهلاڤكرنا علمى دا كارى بۆ چاككرنا سهروبهرێ دهڤهرێ دكهت، ب تایبهتى ل گوندێ مایێ ئهوێ فهلهیێن تیارى و نهسطوورى ژى لێ دژین و ڕێنمایێن دینێ خۆ لێ بهلاڤ دكهن.
ل سهر ڤى بناخهیى داخوازا هاریكارییا وى و تهرخانكرنا مهعاشهكێ گونجاى بۆ وى یێ هاتییهكرن؛ دا ئهو بشێت خۆ ب خودان بكهت، و بهردهوامییێ بدهته بهلاڤكرنا علمى د ناڤ خهلكى دا، ئهڤ داخوازە ئیشارهتێ ددهته هندێ كو ڤێ هاریكارییێ دێ مفایێن گشتى یێن باش تێدا ههبن..
و د ههر حالى دا ئهمر و فهرمان یێن وینه یێ فهرمان د دهستى دا)(١١).
ئهڤ داخوازه یا هاتییه ئیمزاكرن ژ لایێ زانایێ كورد سهیید ئهحمهد فائزێ بهرزهنجى ڤه كو ل وى دهمى وهكیلێ والییێ مویسلێ بوو.
ئهڤ داخوازه ژى وەکو وێ داخوازا بۆ شێخ طاهایى هاتییهكرن بۆ بابێ عالى (ئهنجوومهنێ وهزیران) ل ستهنبۆلێ هاته هنارتن، و ئهو گههشته وهزارهتا ناڤخۆیى، و وهزارهتێ ژ لایێ خۆ ڤه ئهڤ نڤیساره بۆ وهزارهتا دارایى هنارت ل (9 ئهیلوولا 1896 ز):
(بابێ عالى
ڕێڤهبهرییا كاروبارێن ناڤخۆیى
نڤیسینگهها قهلهمى
هژمارا 2487
حوضوورا بلندا حهضرهتێ صهدارهتپهناهى
مهعرووضا خولامێ ههوه یێ كێم
ژ بهر دهستكورتى و ههژارییا طاهر ئهفهندى كو ئێك ژ خۆجهێن گوندێ مایێیه یێ سهر ب قهزایا ئامێدییێ ڤه، و موژیلێ بهلاڤكرنا علمییه، داخوازهك ژ ویلایهتا مویسلێ هاتییه ل دیرۆكا (4) ههیڤا تهباخا سالا 1312 ل بن هژمارا (58) كو مهعاشهك ژ خزینهیا جهلیله (مهزن) یان ژى ژ ئهوقافا گشتى بۆ ناڤبۆرى بێته تهرخانكرن وەکو كو بۆ یێن وەکو وى دئێتهكرن، و ژ بهر كو ب جهئینانا ڤێ داخوازێ یا گرێدایه ب رازیبوونا جهنابێ وهكالهتپهناهێ ڤه (یهعنى: وهزارهتێ) مه ئهڤ نڤیساره پێشكێشى ههوه كر، و ئهمر و فهرمان یا حهضرهتێ خودانێ ئهمرییه.
2 رهبیعولئاخرا 1314
29 ئوغوسطس 1312
وهزیرێ ناڤخۆیى)(١٢)
بهرسڤا وهزارهتا دارایى ب ئیمزایا وهزیرى ل (16 چرییا پێشییێ ژ سالا 1896 ز) ب ڤى ڕەنگى هاتبوودان:
(نهظارهتا ئوموورێن مالییهتێ
موحاسهبهیا عوموومى
هژمار 1179
مهعرووضێ خولامێ ههوه یێ كێم
ل دۆر شهرهفواردا (نامهیا بلندا) هژمار (2068) یا كو ل (1) تهباخا 1312 ژ لایێ بابێ عالى ڤه هاتى، یا گرێداى ب تهرخانكرنا مهعاشهكێ گونجاى ڤه بۆ طاهر ئهفهندى ئهوێ موژیلى بهلاڤكرنا علمى ل گوندێ مایێ یێ سهر ب قهزایا مویسلێ ڤه، فهرمان دهركهفت كو مهعاشهكێ گونجاى ژ خزینهیێ بۆ وى بێته تهرخانكرن، وەکو كو بۆ یێن وەکو وى دئێته تهرخانكرن، بهلێ ژ بهر سهروبهرێ نوكه ئهم تێ دهرباس دبین مومكن نینه هیچ پارهیهك بۆ طاهر ئهفهندى بێتهدان، و ئهو كاغهزێن پهیوهندى ب ڤێ مهسهلێ ڤه ههین ژ لایێ ڕێڤهبهرییا حیساباتێن گشتى ل وهزارهتێ هاتنه رهوانهكرن.. و ئهمر و فهرمان یا حهضرهتێ خودانێ ئهمرییه.
10 جمادى الأولى 1314
5 تشرین الأول 1312
وهزیرێ دارایى)(١٣)
ب ڤى ڕەنگى ئاشكهرا دبت كو وهزارهتا دارایى رازیببوو كو مهعاشهك بۆ شێخ محهمهد طاهرێ مایى ژ خزینهیا دهولهتێ بێته تهرخانكرن، بهلێ ژ بهر كاودانێن دارایى یێن بهرتهنگ یێن وى دهمى ههین ئهڤ بڕیاره نههاتبوو ب جهئینان، و وهزارهتا ناڤخۆیى ویلایهتا مویسلێ ب ڤێ چهندێ ئاگههدار كربوو.
دیاره ب جهئینانا ڤێ بڕیارێ ژ لایێ وهزارهتا دارایى ڤه گیرۆ بووبوو، لهو پشتى شهش ههیڤان ژ دهركهفتنا بڕیارێ كو مهعاشهك بۆ شێخ محهمهد طاهرى بێته تهرخانكرن، جارهكا دى ویلایهتا مویسلێ نڤیسارهكا رهسمى ب ئیمزایا والییێ مویسلێ زوهدى بۆ بابێ عالى هنارتییه، تێدا ئاشكهرا كرییه كو ژ بهر كاودانێن بهرتهنگ یێن شێخ محهمهد طاهر تێدا دژیت، و بارێ گرانێ ب خودانكرنا مالباتێ، وى داخواز كرییه كو ئهڤ بڕیارا وهزارهتێ داى ب جهـ بینت، لهو ویلایهتا مویسلێ ئهڤ داخوازنامه بۆ ستهنبۆلێ هنارتییه، و تێدا هاتییه:
(ویلایهتا مویسلێ
نڤیسینهگهها قهلهمى
هژمار 33
بۆ وهزارهتا ناڤخۆیى یا مهزن
حهضرهتێ خودانێ سهعادهتێ ئهفهندم:
ل دۆر تهرخانكرنا مهعاشهك گونجاى بۆ طاهر ئهفهندى، خهلكێ گوندێ مایێ ئیسلام ل ناحییا بهروارى بالا ل قهزایا ئامێدییێ، كو بهرى نوكه عهرزوحالهك ژ مهقامێ مه یێ نزم ل دیرۆكا (4) تهباخا 1313 ل بن هژمارا (58) بۆ ههوه هاتبوو هنارتن. و ئهو بڕیارا هاتییهدان هێشتا نههاتییه ب جهئینان.
هێژایى گۆتنێیه كو ئهو عهرزوحالا ناڤبۆرى پێشكێشكرى ژ بهر كاودانێن وى یێن بهرتهنگ بوویه، و هژمارا زێده یا كهسێن مالباتا وى، ژ بهر هندێ ئهم هیڤییا دلۆڤانییا ههوه دكهین و داخوازێ ژ جهنابێ هــهوه دكــهیـــن كــو هــویــن رازى ببن ل سهر ب جهئنانا ڤێ بڕیارێ ئهوا ل سهر بناخهیێ فهرمانا نهظارهتپهناههندى (وهزیرى) هاتییهدان.. و فهرمان یا خودانێ فهرمانێیه.
25 ذو الحجة 1314
15 مایس 1313
والییێ مویسلێ
بهنده
زوهدى)(١٤)
پشتى ڤێ چهندێ مه نهزانییه كانێ بهرسڤا وهزارهتێ ل سهر ڤێ نڤیسارا والییێ مویسلێ چ بوویه؟ و كانێ مهعاش بۆ شێخ محهمهد طاهرى هاتبوو خهرجكرن یان نه؟ ژ بهر كو چو بهلگه د ڤێ دهربارێ دا ب بهر چاڤێن مه نهكهفتینه، ههر چهنده بهلگهیهك ههیه كو وهزارهتا ناڤخۆیى دوباره داخواز ژ وهزارهتا دارایى كرییه كو ئهو بهرسڤا ڤێ داخوازێ بدهن. بهلێ ئهو بهرسڤ ب بهر چاڤێن مه نهكهفتییه.
تێبینییهك:
د وان بهلگهیان دا یێن داخوازا مهعاشهكى بۆ شێخ طاهایى هاتییهكرن ل سالا 1894 هاتییه كو قانوونا دهولهتێ ئهوا ب فهرمانا سولطانى دهركهفتى ڕێ نادهت مهعاشهك ژ خزینهیا دهولهتێ بۆ كهسهكى بێ بهرانبهر بێتهدان، و ژ بهر كو شێخ طاها فهرمانبهرێ دهولهتێ نینه چێ نابت مهعاشهك بۆ وى بێته تهرخانكرن. بهلێ پشتى هنگى ب دو سالان ل سالا 1896 دهمێ داخواز هاتییهكرن كو مهعاشهك بۆ شێخ محهمهد طاهرى بێتهدان، ئهم دبینین وهزارهتا دارایى رازیبوونا خۆ ل سهر ڤێ چهندێ ئاشكهرا دكهت، ههر چهنده شێخ محهمهد طاهر ژى فهرمانبهرێ دهولهتێ نهبوو، و دبێژت: بلا مهعاشهك بۆ وى بێته تهرخانكرن وەکو كو بۆ یێن وەکو وى دئێتهدان، و بهلكى ئهڤه هندێ بگههینت كو ئهڤ بڕیارا بۆرى د ڤان ههردو سالان دا هاتبوو هلوهشاندن، و ئێدى دهولهت رازى بووبوو كو مهعاشهكى بدهته وان سهیدایان یێن دهرسان ددهنه فهقییان، و خۆ بۆ پهروهردهكرنا وان تهرخان دكهن.
هێژایى گۆتنێیه كو د ئهرشیفێ ئۆسمانى دا بهلگهیهكا دى ههیه دیرۆكا وێ بۆ (12) ههیڤا شهووالێ ژ سالا 1322 دزڤڕت كو دكهفته بـهرانـبـهر (19) كـانــوونــا بچویك ژ سالا 1904 ز، و ئهو نڤیسارهكه ژ نڤیسینگهها قهلهمى یا صهدارهتا عوظما (ئهنجوومهنێ وهزیران) بۆ وهزارهتا دارایى یا دهولهتا ئۆسمانى تێدا هاتییه:
(ژ نڤیسینهگهها قهلهمى یا صهدارهتا عوظما
بۆ وهزارهتا دارایى یا مهزن
محهمهد طاهر ئهفهندى چهلهبى زاده ژ خهلكێ قهزا ئامێدیێیه، و وى داخوازا مهعاشهكێ گونجاى بۆ خۆ كرییه، و د ڤێ دهربارێ دا نڤیسارهك ل (10) شهووالا 1322 ل بن هژمارا 4286 ژ ویلایهتا دیاربهكرێ بۆ وهزارهتا ناڤخۆیى هاتییه.
ههر وهسا ناڤبۆرى شعرهكا عهرهبى ژى ب هلكهفتنا پیرۆزا بوونا حهضرهتێ پادشاهى (سولطانى) ڤههاندییه، و ئهو ههڤپێچ د گهل نڤیسارێ ب لایێ دهولهتێ ڤه یا هاتییه هنارتن. ل سهر ڤى بناخهیى هیڤییه یا پێدڤى بێتهكرن)(١٥).
بهلكى ژ ڤێ بهلگهیێ بێته زانین كو حهتا ڤێ سالێ هێشتا چو مهعاش ژ لایێ دهولهتێ ڤه بۆ شێخ محهمهد طاهرى نههاتبوونه تهرخانكرن، لهو وى ڤێ جارێ ب ڕێكا والییێ دیاربهكرێ ئهڤ داخوازه بلندكربوو.
بهلگهیهكا دى:
د ئهرشیفێ ئۆسمانى دا بهلگهیهكا دى ههیه ئهو ژى ژ نڤیسینگهها قهلهمى یا صهدارهتا عوظما (ئهنجوومهنێ وهزیران) بۆ وهزارهتا ناڤخۆیى دهركهفتییه، ل دیرۆكا (18) شهووالا 1323 (بهرانبهر 14 كانوونا بچویك 1905 ز) ناڤهڕۆكا وێ ب ڤى ڕەنگییه:
(ژ بــهر ڕێـڤـهبـهریـیـا خــرابــا قائمقامێ قهزایا ئامێدییێ نهخۆشى د ناڤبهرا موسلمان و نهستوورییان دا چێبوویه، و د ئهنجام دا نهستوورییان هێڕشى چهند گوندهكێن موسلمانان كرییه ل بهروارى بالا، و دهستێ خۆ دانایه سهر، و ئهڤێ ڕویدانێ موسلمان یێن ئازراندین و یا بوویه ئهگهر كو ئهو كۆم كۆمه خۆ بدهنه ئێك. ئهڤ چهندا هه ژ لایێ طاهرى ژ ئامێدییێ و سێ ههڤالێن وى ڤه د برووسكهیهكێ دا بۆ دهولهتێ هاتییه ل 1 كانوونا بچویك یا سالا 1321، و ژ بهر كو ئهڤ خهبهره بۆ دهولهتێ یێ هاتییه هنارتن دڤێت ئهو ب بهرچاڤ بێته وهرگرتن، و كارێ پێدڤى بێتهكرن، و دهمێ ئهنجام ب جهـ دئێت هیڤییه كاغهز و ههڤپێچێن مهسهلێ بێنه زڤڕاندن)(١٦).
ههر چهنده د ڤێ بهلگهیێ دا ب ئاشكهرا نههاتییه كو ئهڤ طاهرێ برووسكه بۆ دهولهتێ هنارتى شێخ محهمهد طاهرێ مایییه، بهلێ هزرا مه پتر بۆ هندێ دچت كو ئهو ئهو بت؛ ژ بهر كو ئهڤ ڕویدانه ل دهڤهرا بهروارى بالا و دهور و بهرێن گوندێ مایێ چێبووبوون.. و ئهگهر هات و ئهڤ بۆچوونا مه یا د جهێ خۆ دا بت، مهعنا وێ ئهوه شێخ محهمهد طاهرێ مایى هندهك پهیوهندى د گهل دهولهتێ ههبووینه، و جار جار وى دهنگ و باسێن دهڤهرێ بۆ دهولهتێ دهنارتن.
پەراوێز:
1) د. عبد الرحمن مزورى: بههائى شێخ تاها عبد الرحمن مایى ژیان و بهرههمێ وى، دهۆك، 2012، بپ 8-11، و عاصم مایى: گوندێ مایێ ل دهڤهرا بهروارى بالا، دهۆك، 2014، بپ 91-95.
2) ئێك ژ ناڤدارترین زانایێن ڤێ مالباتێ مهلا عهبدوللاهێ بێدوهى یێ مایى بوو، ههر وهسا شێخ خالدێ مایى، و كتێبهك ل دۆر وان ههردویان مه ل سالا 2025 بهلاڤكرییه، تێدا مه بهحسێ وان و مالباتا وان ب درێژى كرییه، بۆ ههچییێ حهز بكهت لێ بزڤڕت.
3) بــهرى نــوكـــه مـــه ئــیـــشــارهت دا ڤێ كتێبێ و ئاشكهراكر كو ئهو ل سالا 2012 ل دهۆكێ یا هاتییه چاپكرن.
4) مهلا طهییب د ژیاننامهیا خۆ دا ئاشكهرا دكهت كو بوونا وى ل سالا 1300 بوو و ئهگهر ئهڤه سالا هجرى بت مهعنا بوونا وى ل سالا 1882 ز بوو، و ئهگهر ئهو سالا رۆمى بت مهعنا بوونا وى دێ ل سالا 1885 بت.
5) د. عبد الرحمن مزورى: بههائى شێخ تاها عبد الرحمن مایى ژیان و بهرههمێ وى، بپ 9، و عاصم مایى: گوندێ مایێ ل دهڤهرا بهروارى بالا، بپ 91.
6) BEO – 428 – 32027 – 4 – 1
7) BEO – 428 – 32027 – 3 – 1
8) BEO – 428 – 32027 – 2 – 1
9) حمدي السلفي و تحسین الدوسكي: عقد الجمان في تراجم العلماء والأدباء الكرد والمنسوبین إلى مدن و قرى كردستان، مكتبة الأصالة والتراث الشارقة، ط 1، 2008، 3/1279.
10) عاصم مایى: گوندێ مایێ ل دهڤهرا بهروارى بالا، بپ 97.
11) BEO – 838 – 62786 – 2 – 1
12) BEO – 838 – 62786 – 4 – 1
13) BEO – 838 – 62786 – 3 – 1
14) BEO – 981 – 73530 – 2 – 1
15) BEO – 2467 – 184951 – 1 – 1
16) BEO – 2723 – 204187 – 1 – 1
گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین