دەستپێک:

د دیرۆکێ دا، چەند بزاڤ و پێل و قوتابخانەیێن (ئەدەبی و هونەری) پەیدابوونە و ب درێژیا سالان خزمەتا ئەدەب و هونەری د هەمی بیاڤان دا کرینە، بها، پرەنسیپ، رێ و رێچکێن ژ هەژی پێشکێشی مرۆڤانیێ ب گشتی و تەخا رەوشەنبیران ب تایبەتی کرینە، بووینە بیاڤ و مینبەرێن بلند و ڕێنشاندەر بۆ هەموو ئەدیب و هونەرمەند و رەوشەنبیران. ل دووماهیێ ژی ئەڤ بزاڤ و قوتابخانە هێدی هێدی چرایێن وان کزبووینە، لێ ب تمامی ژناڤ نەچووینە و هەر هندەک مرید و شۆپینەرێن وان ماینە، ل ئالیێ دی هندەک بزاڤ و قوتابخانەیێن دی سەرهلداینە و ئەو ژی کەتینە د ناڤ قادا خەباتێ دا و ل دویڤ دەم و قۆناغان خزمەتا رەوشەنبیریێ کرینە..

ب ڤی ئاوایی قوتابخانەیا فۆرمالیستێن رۆس هاتە هەبوونێ کو ب ئێک ژ گرنگترین قوتابخانەیێن زمانڤانی و رەخنەیا ئەدەبی ل سەدسالا بیستێ دئێتە هەژمارتن کو ل سالا (1915) ل وەلاتێ سۆڤیەتا بەرێ هاتیە دامەزراندن و هەتا سالا (1930) بەردەوامی ب کارێن خوە یێن ئەدەبی و زمانڤانیێ دایە، بۆچوونا فۆرمالیستان ل سەر ئەدەبی وەسا بوو کو ئەدەب نە ڤەکۆلینا ژیانا نڤیسەری یان مێژوو و جڤاکی یە، بەلکو ئەدەب د ناڤ خودەیێ تێکستێ ب خوە دایە، وان پتر گرنگی ب تێکستێ ئەدەبی ددا و ددیت کو «زمان و شێواز» ئەون یێن تێکستێ ئەدەبی ژ تێکستێ ئاسایی (نەئەدەبی) جودا دکن، نەکو بابەتێ وێ یە، ب ڤی ئاوایی فۆرمالیستان ددیت کو پێدڤییە ئەم بەرێ خوە بدنە تێکستێ و زمانێ وێ، نەکو کا نڤیسەر کی یە یان جڤاک یێ چاوایە، ئانکو ئەو ل دویڤ تایبەتمەندیا ئەدەبی دگەڕیان..

هەروەسا نامۆکرن ئێکە ژ چەمکێن وان یێن هەری ناڤدار و گەلەک گرنگبوو و وەسا ددیتن کو نڤیسەر تشتێن سادە و ئاسایی ب شێوەیەکێ وەسا بکار بینت، بۆ خواندەڤانی ببتە تشتەکێ نوو و جهێ حێبەتیێ و ب سانەهی ژێ نەبۆرت.

  فۆرمالیستێن ڕۆس گرنگیەکا مەزن ددا تێکستێ ئەدەبی و پویتە ب هەبوونا سەربخوەیا ئەدەبی و ڤەکۆلینێن ئەدەبی ددا، ڕێسا و تایبەتمەندیێن زمانێ ئەدەبی ل سەر دەستێ زانایێن ئەڤێ قوتابخانەیێ گەشەکریە، ئەوان ب درێژی بەحسێ جودابوونا زمانێ ئەدەبی ژ زمانێ ڕۆژانە (ئاسایی) و یێ پراکتیکی کرییە، دیسان ئەو بووینە یێن ڤەکۆلینێن خوە یێن ئەدەبی ب زمانڤانیێ ڤە گرێداین و گرنگی دایە ئەدەبیەتا ئەدەبی و ئەدەب زانستی کرییە. هەروەسا فۆرمالیستان زمانێ ئەدەبی و زمانێ رۆژانە ژێکجودا دکرن و دگۆتن کو زمان د ژیانا ئاسایی دا وەک «ئالاڤ» دئێتە بکارئینان کو کارەک پێ بێتەکرن، لێ د ئەدەبیاتێ دا زمان دبتە «ئارمانج» و د تێکستێ ئەدەبی دا پەیڤ نامرت؛ بەلکو پەیڤ دئێتە هەبوونێ (ژیانێ) و دەنگ و رەنگێ وێ دئێتە هەستپێکرن.

هەروەسا فەلسەفا سەرەکی یا فۆرمالیزمێ ئەوە، ئەوێ ب شێوەیەکێ زانستی بەرێ خوە ددا ئەدەبیاتێ و دگۆت کو هەکەر کیمیا ڤەکۆلینێ ل سەر ماددەی بکت، پێدڤییە رەخنەیا ئەدەبی ژی ل سەر ئەدەبیەتێ ڤەکۆلینێ بکت، ئەوان دڤیا ئەدەبیاتێ ژ بیاڤێن دی وەک: مێژوو، دەروونناسی و جڤاکناسیێ جودا بکن و ئەدەب ژی ببتە خودان زانستەکێ سەربخوە و ڤەکۆلین ب تنێ ل دۆر بەرهەمێ ئەدەبی بێتەکرن.. دیسان ئەم دشێن بێژن کو فۆرمالیستی شۆڕشەک بوو ل دژی رەخنەیا کلاسیکی کو ب تنێ مژوولی ژیانا نڤیسەری بوو، لێ ئەڤێ قوتابخانەیێ تێکست کرە سەنتەر و رێیا خواندنا ئەدەبیاتێ گوهارت، ب تایبەت ب رێیا چەمکێ نامۆکرنێ کو رێ ددت ئەم جیهانێ ب چاڤەکێ نوو ببینن.

وەکو مێژوو، بنیاتێ ئەڤێ قوتابخانەیێ ل سەر دو کۆمەلێن سەرەکی یێن رەوشەنبیری هاتبوو دامەزراندن، ئەو ژی «کۆمەلەیا زمانڤانی یا مۆسکۆ» و «کۆمەلەیا ڤەکۆلینێن زمانێ شعری» ئەوا ب (ئەپۆیاز- Opojaz) یا بەرنیاس، ئەڤە نەک ب تنێ کۆمەلەکا ئەدەبی بوو، بەلکو دڤیا ئەدەبیاتێ ژ سۆزداریێ و دیرۆکێ پاقژ بکت و بکتە زانستەک وەک «بیرکاری»یێ کو وێ یاسایێن خوە یێن دیار کری و تایبەت هەبن، ل نک فۆرمالیستان ئەدەب نەکێشانا هەستی یە، بەلکو «ئاڤاکرنا» تێکستی یە ب رێکا کەرەستەیێن زمانی، دگۆتن نڤیسەر وەک هۆستایەکی یە کو پەیڤان ل سەر ئێک دادنت، نەکو سروش بۆ وی دئێت.

ل دووماهیێ ئەم دشێن بێژن کو فۆرمالیستیێ رێ خوەشکر بۆ پەیدابوونا قوتابخانا نژیارگەریێ «بنیاتگەری»..

دامەزراندنا ئەڤێ قوتابخانێ

(1915 – 1930) زايينی:

ئەڤ قوتابخانە ژ کۆمەکا قوتابیێن زانکۆیێن سان پترسبۆرگ و مۆسکۆیێ هاتبوو دامەزراندن د وارێ (ئەدەب و زمانی) دا، د پلە و شارەزایەکا باش دا بوون، ستوونێن ئەڤێ قوتابخانێ بەری شۆرەشا ئۆکتۆبەرێ ل سالا (1917)ێ ل ڕۆسیا د مەیدانا ئەدەبی دا جهێ خوە گرتبوون، ئەو ژی ب ڕێیا دو کۆمەلەیان، کۆمەلەیا ئێکێ (بازنێ مۆسکۆ یێ زمانی) بوو، ئەوا ل سالا (1915)ێ هاتیە ئاڤاکرن، هەروەسا کۆمەلەیا دویێ ب ناڤێ (کۆمەلا ڤەکۆلینێن زمانێ شعری) بوو، ئەوا ب (ئەپۆیاز- Opojaz) هاتیە نیاسین کو ل سالا (1916)ێ دەست ب بزاڤێن خوە کریە.

کۆمەلەیا ئێکێ ل سەر دەستێ کۆمەکا قوتابیێن خواندنا بلند ل زانکۆ مۆسکۆ هاتبوو ئاڤاکرن، (ڕۆمان یاکوبسۆن) سەرکێشیا ئەڤێ کۆمەلەیێ دکر، کۆمەلەیا دویێ ژی کۆمەکا زانایێن زمانی ئاڤاکربوو و شکلۆڤسکی سەرکێشیا ئەوێ دکر، پتریا زانایێن فۆرمالیستێن ڕۆس ل دووماهیا سەدێ نوزدێ هاتینە سەر دنیایێ، ڕۆلێ ئەوان ل دەمێ جەنگا جیهانیا ئێکێ یێ دیاربوو و شیان جهەکی بۆ خوە پەیدا بکن، ئەو ژی دوبارە ئاڤاکرنا ئەکادیمیا ڕۆسی کو پشتی شۆرەشا مارکیسیزمێ بوو، ئەڤێ قوتابخانێ ل ئەوی سەردەمی ڕۆلەکێ گرنگ د ڤەکۆلینێن ئەدەبی یێن هەڤچەرخ دا دگێڕا.

ئەڤ قوتابخانە د دو قۆناغان ڕا دەرباز بوویە، قۆناغا ئێکێ هەتا سالا (1925)ێ ڤەکێشا، د ئەڤێ قۆناغێ دا کارتێکرنا شکلۆڤسکی ب سەردا یا زالبوو، تێکستێ ئەدەبی ژ خواندەڤانی یێ جودابوو، هەروەسا ژ ڕێرەوێ مێژوویا ئەدەبی کو پشکەکە ژێ یێ ڤاڕێبوو. ب ڕاستی ئەڤ قۆناغا فۆرمالیستی گەلەک هەلسەنگاندن و گرێدانێن خزماتیێ ل گەل ڕەخنەیا نوو (New Griticim) هەبوون. قۆناغا دویێ یا فۆرمالیستێن ڕۆس ژ دۆرێن (1925-1930)ێ یا بەردەوامبوو کو ل بن کارتێکرنا یۆری تینیانۆڤ بوو، هەروەسا دیتنا شکلۆڤسکی کو دبت تێکست پەیدا ببت و وەسا هزر ژێ بکن کو نەئەدەبە و وەکو ئەدەب گرنگی پێ بێتەدان و بەروڤاژی.

فۆرمالیستی ب شێوەکێ بەرچاڤ ب بزاڤ کەڤت، ئەڤە ژی، ژ بەر چالاکیێن زانایێن ئەوێ بوو، (بازنێ موسکۆ یێ زمانی) هزر و گرنگی پێدانا ئەوێ ب زمانی و زمانڤانیێ بوو و (ڕۆمان یاکوبسۆن) سەرۆکێ ئەڤی بازنی بوو. هەروەسا (کۆمەلەیا ئەپۆیاز) ژی شکلۆڤسکی سەرۆکێ ئەوێ بوو، هەڤکاربوون ل گەل بازنێ موسکۆ. پەیدابوونا ئەڤان هەردو کۆمەلەیان نە ب تنێ ژ دایکبوونا زانستێ شعریەتێ بوو، لێ ژ دایکبوونا زمانڤانیا هەڤچەرخ و تیۆرا ڤەگێڕانێ یا نوو و سیمیۆتیکایێ بوو*.

زانایێن ڤێ قوتابخانەیێ:

کۆمەکا زانا و ڕەوشەنبیران د ناڤ ئەڤێ قوتابخانەیێ دا کار و بزاڤێن خوە یێن ئەدەبی و زمانی ئەنجامداینە، د ئەڤی واری دا بووینە رێبەر و پێشەنگ و سەرئامەد، ب ڤەکۆلینێن خوە مەیدانا ئەدەبی و زمانڤانیێ بەرفرەهکرینە و خزمەتەکا باش پێشکێشی مرۆڤانیێ کرینە کو بۆ چەند سالان کارتێکرنا ئەوان ل سەر بەرهەمێن دەوروبەران و ژ دەرڤە ژی هەبوویە. ژ ئەوان ژی ئەڤ زانایێن ل خوارێ بووینە:

1- بۆریس ئیخنباوم: (Boris Eichenbaum/1886-1959).

2- ئۆسیپ بریک: (Ossip Brik/1888-1945).

3- بۆریس تۆماشیڤسکی: (Tomachevsky/1890-1957).

4- ڤیکتۆر شکلۆڤسکی: (Victor Borissovitch CHklovski/1893-1984).

5- یۆری تینیانۆڤ: (Iouri Nikolaievitch Tynianov/1894-1943).

6- ڤینۆگرادۆڤ: (Vinogadrov/1895-1969).

7-گریگۆری ڤینۆکور(Grigoryi Vinokour/1896-1947).

8- ڕۆمان یاکوبسۆن: (Roman jakobon/1896-1982). (حمداوی:9).

9- ماندیلستان: (1891- 1948).

10- لیڤ یاکوبنسکى: (1892-1945).

11- مایا کۆڤسکی: (1893-1930).

12- بیوتر بۆگاتیریۆڤ: (1896-1972).(غوفار:93:2008).

دیتنێن زانایێن فۆرمالیستی:

فۆرمالیستێن ڕۆس چو تێۆرێن دەستنیشانکری نەبوون کو ل دویڤ بچن، ئەڤێ چەندێ ژی ڕێ بۆ ئەوان خوەشکر کو ڤەکۆلینێن بەرفرەهـ د وارێن ژێکجودا دا ژ ئالیێ زانایێن ئەڤێ قوتابخانێ بێنەکرن و ب تایبەتێ د وارێ زمانی و ئەدەبیاتێ دا، د ئەڤی واری دا (ئیخنباوم) دبێژت: (هەتا نوکە ژی مە چو ڕێباز یان سیستەمێن بەرهەڤ نینن، ئەم د کارێن خوەیێن زانستی دا ب تنێ وەکو گریمانە بۆ کاری بهایی ددنە تیۆرێ، مە ب هاریکاریا ئەوێ دشیا ئاماژەیێ بدن و د ژیواری بگەهن: سالۆخدانا ئەوێ یا سیستەمی دیار بکن، ئەوا ب قەنجیا (سایا) ئەوێ ئەو ڕاستیە دبنە کەرەستەیێن ڤەکۆلینێ، مە پرەنسیپ ل بەردەست ددانان، پاشی مە د ناڤ سنۆرێن شیانێن سەپاندنا ئەوێ ل سەر کەرەستەکی دا خوە دپاراست، هەکەر د بابەتی دا تەڤلهەڤیەک یان گوهۆڕینەک د پرنسیپێن مە دا پێدڤی ببا، ئێکسەر ئەم دا ئەڤێ چەندێ کن. ب ئەڤێ ڕامانێ، ئەڤە بەس بوو کو ئەم بەرانبەر تێۆرێن خوە یێن تایبەت د ئازاد بن).(المؤلفین:1982، 30-31).

قۆناغێن فۆرمالیستی تێدا دەربازبووین:

فۆرمالیستێن ڕۆس بۆ دەمێ پازدە سالان هەر ژ (1915-1930ز)، وەکو قوتابخانەکا ئەدەبی و ڕەخنەیی د چەند قۆناغان ڕا دەربازبوویە، ئەو ژی ب ئەڤی شێوەیی بوو:

1- قۆناغا هەڤڕکیان د ناڤبەرا ئەندامێن ئەڤی بزاڤێ دا ژ (1915-1920ز)، ئەڤ سەردەمە ب وەشاندنا ڤەکۆلینێن کۆمەلایا (ئەپویاز) بجهئیناین ب دووماهی هات کو بازنێ مۆسکۆ و کۆمەلەیا ڤەکۆلینێن زمانێ شعری ل لینینگرادێ نوونەراتیا وێ دکت.

2- قۆناغا پێگەهشتن و چەسپاندنا گۆتنێن فۆرمالیستی د کار و ڤەکۆلینێن هەڤگرتی دا، ئەڤ قۆناغە کو د ناڤبەرا (1920-1926ز)، ب ئێکگرتنا بنگەهێن ئەڤێ بزاڤێ هاتە جوداکرن، ئەڤە ژی ب ڕێیا (بازنێ پراگ یێ زمانی) هاتە ئاڤاکرن.

3- د ناڤبەرا سالێن (1926-1930ز)، فشار ل سەر بزاڤێ زێدەبوون، ئەڤە ژی بوو ئەگەرێ هندەک ژ فۆرمالیستان ژ دیتن و هزرێن خوە پاشڤە بزڤڕن، ل ئەوی دەمی ئەڤە بوو ئەگەرێ تێکچوونا ستانداردان ژ بەر ناکۆکیا د ناڤبەرا کۆمۆنیست و فۆرمالیستان دا. (توامة:81،2010).

   هەروەسا فۆرمالیستیا ڕۆس د وارێن دی یێن جودا جودا دا، گەلەک قۆناغ یێن دەربازکرین، (د ڤەکۆلینا ئەدەبی و زمانی دا، د قۆناغا ئێکێ دا، گرنگی ل سەر جوداهیا د ناڤبەرا شعر و پەخشانێ دا بوو، ل دەمەکی ڤەکۆلین د قۆناغا دویێ دا، گرێدایی سالۆخدانا پێشڤەچوونا ژانڕێن ئەدەبی بوو، پاشی گەلەک ژ ڤەکۆلینێن فۆرمالیستان هاتنە وەرگێڕان و ل کۆڤارێن گرنگ یێن ڕۆژئاڤا هاتنە بەلاڤکرن).(حمداوي:8).

گرنگیدانا فۆرمالیستان ب بەرهەمێن ئەدەبی:

زانایێن قوتابخانا فۆرمالیستی گرنگی ب بەرهەمێ ئەدەبی ددان و بزاڤ دکرن کو هەر ئێک ژ ئالیێ خوە ڤە ئەو وارێ تێدا کار دکت و یێ پێ شارەزا پێش بێخت و دیتنێن خوە بدتە خویاکرن و ب ڤی رەنگی:

– ئەڤان زانایان (بریک، یاکوسۆن، تۆماشیڤسکی، ئیخنباوم، جێرمینسکی، تینیانۆڤ) گرنگی ب ڕێکەڤتنا عەرووزێ و دەنگی ددان.

– ئەڤان زانایان (ئیخنباوم، تینیانۆڤ، ڤینۆگرادۆف) گرنگی ب شێواز و پەخشانێ ددان.

– ئەڤان زانایان(شکلۆڤسکی، تۆماشیڤسکی، ڕیفورماتسکی) گرنگی ب شێوەیێن نڤیسینا گۆتارا چیرۆکی ددان، زێدەباری ڕکابەریکرنا مێژوویا ئەدەبێ کلاسیکی کو ئەڤان زانایان دکر: (یاکوبسۆن، تینیانۆڤ، پرۆپ).(ارون و اخرون:678،2012).

هەروەسا هەر بزاڤەکا بێتەکرن کو قوتابخانا فۆرمالیستیێ د چارچۆڤەکێ بەرفرەهێ ڕەوشەنبیریێ دا دەستنیشان بکت، پێدڤییە سێ پێشڤەچوونێن گرنگ ل بەرچاڤ وەربگرت، ئەو ژی:

1- «د ڤەکۆلینێن ئەدەبی دا بەر ب شرۆڤەکرنێن بنیاتگەری ڤە دچت.

2- بزاڤا نووخوازیێ د هونەری دا.

3- تەنگاڤیا ئەپیستیمۆلۆژیک››.(ایرلیخ:166،2000).

بەرێخوەدانا فۆرمالیستان بۆ زمانی:

فۆرمالیستان گەلەک گرنگی ب زمانی ددا، زمان ل نک وان ئێک ژ سیمایێن گرنگێن بەرهەمێ ئەدەبی بوو، بلندیا ئاستێ زمانی، ئاستێ بەرهەمێ ئەدەبی ژی بلند دکر، لەوڕا فۆرمالیستێن ڕۆس د ناڤ بەرهەمێن خوە دا گرنگیەکا باش ب ئالیێ زمانی ددا، چونکو فۆرمالیستان وەکی قوتابخانەکا چەلەنگ ل دەوروبەرێن سالا (1920ز) گەشەکریە و کەڤتیە ل ژێر کارتێکرنا دیاردەناسیێ (phenomenology) یا هۆسلەری و بۆچوونێن زمانڤانی یێن (فردینان دی سوسێر)ی، ئەڤان فۆرمالیستان داکۆکی ل سەر فۆرم و تەکنیکێ (device) و هاڤیبوونێ (strangeness) دکر، د ئەوێ باوەریێ دا بوون کو زمانێ میکانیکی کارەکی نزم و ڤالایە ژ ئستاتیکایێ و نازکیێ و پێدڤی ب هاریکاریا زمانێ ئەدەبی و ڕێ خوەشکرنا زمانێ ئەدەبی یێ نموونە و شێوەیێن بەربەلاڤ یێن دەنگی و ڕێزمانی و ڕاچاندنێ (حُبکة) تێک بدت، هەیە. (ئیمامی:383،2018).

هەکەر ئەدەب هونەرەکێ دەڤکی بت و ل سەر بکارئینانا زمانی ڕادبت، د دەمەکی دا فۆرمالیستان دیت کو ئەڤە تایبەتمەندیێن ئەدەبی یێن جودانە و دڤێت د ئەدەبی ب خوە دا ژی هەبن کو بنگەهـ و ناڤەڕۆکا بەرهەمینە. ژ ڤێرێ فۆرمالیست بەردەوام بوون ل سەر ڤەکۆلینێن ئەدەبی د ریێا زمانڤانیێ دا ژ ئالاڤێن وەکی ڤەکۆلینا زانستی یا زمانی. (العشیري:24،2003). ژ ئالیەکی دی ڤە، فۆرمالیستان زمان ل گۆڕەی ئارمانجەکێ پۆلینکرن، ژ بۆ کو زمان د دەمەک و ڕەوشەکا تایبەت دا دئێتە بکارئینان، ئەو ژ بۆ ئارمانجەکا (پراكتیکی) ب تمامی د کریارا گەهاندنا د ناڤبەرا خەلکی دا دئێتە بکارئینان، وەکی کڕین و فرۆتنێ و ڕێککەڤتنان… هتد، ل ڤێرێ زمان ل دەستپێکێ دبتە زمانەکێ (پراكتیکی)، لێ هندەک بیاڤێن دی زمان تێدا دئێتە بکارئینان و سیمایێ لێ دیار نابتە ئارمانجا پراكتیکی یا زمانی، لێ ئەڤ ئارمانجە پاشڤە دزڤڕت، دا زمان نوونەراتیا خوە وەرگرت یان ژی پێکهاتەیێن وێ ب خوە بهایەکێ سەربخوە یێ هەی، هەر وەکی زمان ب خوە، خوە نیشا خوە ددت، ل سەر کومتێ ئەڤان بیاڤان ژی هونەرێ شعرێ یە. (العشیري:25،2003).

فۆرمالیستان ل دویڤ ئارمانجەکێ زمان پۆلینکر، چونکو زمان دئێتە بکارئینان وەکی کریارەکا گەهاندنێ د ناڤبەرا کەسێن جڤاکی دا ژ تەخ و جوینێن جودا کو ئارمانجا ئەوان گەهاندنا پەیامەکێیە، بۆ مەبەست و مەرەمێن جودا. لێ زمان (د شعرێ دا ژ بکارئینانا پراكتیکی دوورترە، ئەو بهانەیا خوە و «پاشی هەمی بهایێ خوە» د خوە دا دبینت، دەمێ ئەو نە ناڤگینەک بوو، لێ ئارمانجە).(هـ،ژ:26،2003). لێ ئەڤ چەندە د زمانێ ئەدەبی دا یێ جودایە، ژ بەر کو (زمان ئالیێ بهایێ گەهاندنێ وەردگرت و دەربڕینێ ژ ڕامانەکا داڕێتیا جوانا هونەری دکت کو خوەشیەک ژێ دئێتە دیتن؛ وێنە، پەیڤ، لێکدان، جوداهی و ڕیتما وێ). (هـ،ژ:26،2003).

   هەروەسا فۆرمالیستان تێگەهێ بەرانبەرکرنا د ناڤبەرا زمانێ شعری و زمانێ نەشعری ژێکجودا کر، ژ (بۆ دیارکرنا تایبەتمەندیێن جوداکەرێن زمانێ شعری، ئانکو ئەوا ئەدەبیەتا تێکستێ شعری پێکدئینت، دو جۆر ژ دیاردەیێن زمانی دیتن و هەکەر ئەو ژ جۆرێ ئێکێ بکاربینن، ئەڤان دیاردەیان ژ بۆ گەهاندنا ئارمانجا ڕۆژانە خودان ئەرکێن پراکتیکینە، ئەو ڕێکخستن ب زمانێ ئاسایی ڤە د گرێداینە کو د ناڤ پێکهاتەیێن زمانی چو بهایێن تایبەتێن خوە نینن، د دەمەکی دا دیاردەیێن جۆرێ دی، ڕێکخستنەکە کو هەبوونا خودان بهایێن تایبەتن، ژ ئەرکێن گەهاندنا ڕۆژانە یا سەربخوەیە کو ڤەدگەڕتە جهێن پێشین، دیاردەیێن جۆرێ دویێ نموونەیا ڕێکخستنا زمانێ شعری دکت، ئانکو فۆرمالیستان بهایەکی تایبەت ب ئەرکیا شعریەتێ، یان شاعریەتێ (ئەدەبیەتێ) (poeticity) بۆ بابەتێ دیاردەیا زمانی د شعرێ دایە).(اسکندر:34،2008).

   فۆرمالیستان جوداهی یا ئێخستییە د ناڤبەرا زمانێ ئاماژەیان و زمانێ چەڤەنگی دا کو یێ ئێکێ د پەخشانا ڕاگەهاندنێ دا دئێتە بکارئینان، و یێ دویێ بۆ شعرێ دئێتە بکارئینان، هەروەسا ئەوان دڤیا ژ دوانیا کلاسیکی د دەستنیشانکرنا شێوازان دا دەرباز ببن و (ئەو پیڤەرێن نوو ژ بۆ جوداکرنا د ناڤبەرا زمانێ ئاماژەیان د پەخشانا ڕاگەهاندنێ دا و زمانێ چەڤەنگی یێ شعری دا یێ کو ل سەر بنیاتێ چالاککرنا چەڤەنگێ زمانی ڕادبت ئاڤا دکن…).(الفضل:55،1998). دیسان فۆرمالیستێن ڕۆس ل سەر ڤەدیتنا یاسایێن گشتی یێن کۆنتڕۆلێ د کارئینانا ئەدبی دا بۆ زمانی ژ پێکهاتەیێ ئاڤاهیێ ئەرکی هەتا شێوەیێن شعری کار دکر، ڤەکۆلینێن ڕەخنەیی و ڤەکۆلینێن زمانی پێکڤە کۆم دکرن. (هـ،ژ83،1998). فۆرمالیستان کار ل سەر دیارکرنا یاسایێن گشتی دکر، ئەوێن کۆنتڕۆلێ ل زمانی ل دەمێ بکارئینانێ د بەرهەمەکێ ئەدەبی دا دکن، دیسان ئەوان بزاڤ دکرن کو ڤەکۆلینێن زمانی و ڕەخنەیی هەردویان ب هەڤ ڕا کۆم بکن.

زانایێن فۆرمالیستێن ڕۆس و ب تایبەتی کۆمەلەیا (ئەپویاز) گرنگی ب جوداهیکرنا د ناڤبەرا ئاخڤتنێ (پراكتیکی) و زمانێ شعری دا ددا، چونکو (ئەوان د زمانێ شعری دا کووربوونا هشیاریا (بالداری) ل سەر دەنگێن ڕەسەن یێن د زمانی دا ددیتن، ڕێکخستن و فێلێن جوداجودا ب زانیبوون بکاردئینان، وەکی دوبارەکرنا دەنگان یان شێوەیێن دەنگان، لێ ناڤەڕۆک د ئاخڤتنا پراكتیکی دا ل سەر تایبەتمەندیێن فۆرمی یا زالبوو، ژ بەر کو ئەو زمان ب خوە ب تنێ دبتە ناڤگینەک بۆ تێگەهشتنێ).(بشبندر و عبدالکریم:100،2005).

هەروەسا ڕێکخستنا ڕێبازی یا فۆرمالیستان د بەرهەڤکرنا زمانێ شعری ل گەل زمانێ ڕۆژانە دا یا دیار و ئاشکرا بوو، ب تایبەت وەکی خویابووی د گۆتارێن دەستپێکی یێن کۆمەلەیا (ئەپویاز) دا و ب تایبەتی ل نک (یاکۆبینسکی-jakoubinski)، ئەڤە بوو د ناڤ بەرهەمێن ئەوان ژی دا ب بەرفرەهی بەحسێ زمانێ ڕۆژانە و یێ شعری بکن، ئەوان زمان ددیت بۆ دو مەرەمێن ژێکجودا دئێتە بکارئینان کو (زمانێ ڕۆژانە/ پراكتیکی، ئارمانجا خوە ژ دەرڤەی خوە دبینت، بۆ بجهئینانا مەبەستا گەهاندنێ، لێ زمانێ شعری ئارمانجا خوە د ناڤخوەدا دبینت، ئەو ب خوە ئارمانجا خوەیە و بهایە ژی، بەرهەمێن ئەدەبی ڕێ نادن کو ژ ئەوان ب خوە دەربازببن). (عون:69،2014).

   ب ئەڤی ئاوایی فۆرمالیستێن ڕۆس ئەدەب وەکى بیاڤەکێ جودا ب فۆرمێ خوە ژ هەمی بیاڤێن دی یێن مرۆڤانیێ ددیت، هەروەسا بەرێخوە ددانە ئەدەبی کو (د بنیات دا ئەو هونەرەکێ زمانی یە، نەکو ئەو ئاوێنەکە بۆ جڤاکێ یان مەیدانەکە بۆ هەڤڕکیا د ناڤبەرا هزران دا، پاشی ئەوان گرنگیا خوە ئێخستە ل سەر شعرێ نەکو شاعری، ئانکو بەرهەمێن ئەدەبی ب خوە، نە ل سەر ڕهوڕیشالێن ئەوی).(عنانی:69،2003).

 پرەنسیپێن ئەڤێ قوتابخانەیێ:

گرنگیترین پرەنسیپێن کو زانایێن ئەڤێ قوتابخانەیێ ل سەر چووین بۆ شرۆڤەکرنا پەیوەندیا د ناڤبەرا ڕەگەزێن زمانی و ئەرکێن زمانی و سەربخوەییا ئەدەبی، ئەڤێن ل خوارێ بوون:

1- ئەو قوتابخانا ئێکێ بوو کو زانایێن ئەوێ بزاڤ کرین پەیوەندیا د ناڤبەرا ڕەگەزێن زمانی یێن ژێکجودا شرۆڤە بکن، ئەو وەسا دئێتە هزرکرن کو ئاستێن سنۆردار ڕێکدئێخن، وەکی گوهلێبوون د هەمی بیاڤێن (فۆنۆلۆژی) دا، ژ ئەوان ژی ئاستێن (السیکو- السنیة).

 2- داکۆکیکرن ل سەر ئەرکێن زمانی، یێن کو (یاکوبسۆن) کرینە شەش ئەرک و ب ڤی ئاوایی:

أ- ئەرکێ دەربڕینێ (فیریایی) (Passive Function).

ب- ئەرکێ شعری (جوانکاریێ) (Poetry Function).

ج- ئەرکێ فەرمانیێ (Imperatlve Function).

د- ئەرکێ زڤڕاندنێ (Discoursal Function).

هـ – ئەرکێ شرۆڤەکاری (Metalanguage Function).

و- ئەرکێ گەهاندنێ (Communicative Function).

3- فۆرمالیستان د بیاڤێن ڤەکۆلینێن ئەدەبی دا، داکۆکی ل سەر سەربخوەیا ئەدەبی ژ ڕەگەزێن ژ دەرڤەی ئەوی دکر، بەرهەمێ ئەدەبی ل نک ئەوان ئەو جوداهیا د ناڤبەرا گۆتنا ئاسایی و پێڕابوونێن هونەری یێن کو ئەوی دەردئێخن دا هەیە یان ئەوی ژ جهێ ئەوی ڤاڕێ دکن.

4- ڕۆمان یاکوبسۆن ژ ئەوان کەسان بوو یێ ڕژد بوو ل سەر کو زمانێ شعرێ ئاڤاهیێ ئەرکی پێکدئینت، هێمایێن ئەوێ ژ دەرڤەی سیستەمێ ئەوێ یێ ئێکبوویی کەس تێناگەهت.

5- یاکوبسۆن گەلەک گرنگی ب ڤەکۆلینێن سیمایی ددا، ل سەر پێکهاتەیێن ناڤخوەیی د پەیوەندیێن مەجازی دا ڕادوەستیا.(نهر:2009 ،55-57).

نێزیکبوونا فۆرمالیستان ژ عەرووزێ ل سەر دو پرەنسیپێن سەرەکی ڕادبت: (یا ئێکێ: ئەو سترێسا ل سەر ئێکەتیا ئۆرگانزمی یا زمانێ شعرێ یە. یا دویێ: ئەو تێگەهێ دەستهلاتدارە، ئانکو تایبەتمەندیا دەستهلاتدارە یان یا ڕێکخستیە).(ایرلیخ:71،2000). هەروەسا دو پرەنسیپ ل نک فۆرمالیستێن ڕۆس گەلەک د گرنگ بوون و ب بەرێ بنیاتی د زانستێ ئەدەبی یێ نوو دا ددانان و گرنگیەکا باش پێ ددان، (پرەنسیپێ سەربخوەیا ئەدەبی د بەرسینکگرتنا کێلگەهێن ڕەوشەنبیریێن دی دا، پرەنسیپێ سروشتێ ڤەکۆلینا ڕەخنەیی ئەوێ ڤالا ژ مگرتیێن (گریمانێن) پێشوەخت).(سلدن:54،2006).

ئارمانجێن فۆرمالیستان:

فۆرمالیستێن ڕۆس گرنگیەکا مەزن ددا تێکستێ ئەدەبی و گرنگی ب هەبوونا سەربخوەیا ئەدەبی و ڤەکۆلینێن ئەدەبی ددا، هەردەم بزاڤ دکرن کو ئەڤێ چەندێ د ناڤ بەرهەمێن خوەدا بچەسپینن، ئەوان چەند مەبەست و ئارمانجێن ئەدەبی هەبوون، فۆرمالیستان ((دخواست زانستێ ئەدەبی یێ سەربخوە دامەزرینن، یێ کو ئارمانجا ئەوی ڤەکۆلینا کەرەستەیێ ئەدەبی بت، ئەو دژی هەر پێناسەکا دگۆت: «ئەدەب دەربڕینەکا ژیواری و لاساییکرنا ئەوی یە» ڕاوەستیان. هەر دیسان ئەو تیۆر ڕەت کر ئەوا دبێژت: «ئەدەب دەربڕینەکە ژ کەسایەتیا نڤیسەری ب خوە یان ژی لاساییکرنەکە ژ ژیواری»)). (حاجی:132،2020).

   هەروەسا ئارمانجا فۆرمالیستان گوهۆڕینا کریارا زانستێ کو ئەو تێدا بسپۆر و شارەزا و چێکرنا هێزەکا دینامیکییە کو ئەو ئەڤان فۆرمالیستان وەکی کەس پێکڤەگرێددت، ئەو ژی (ئارمانجا ئەوانە یا بزاڤێ بۆ دکن: گوهۆڕینا پراکتیککرنا زانستییە د زانستێ کو ئەو تێدا بسپۆر. ب ئەڤی ڕەنگی، ئێکگرتنا قوتابخانا فۆرمالیستی ئێکگرتنەکە ژ جۆرێ تایبەت. ئەو ئێکگرتنا کارییە، پێکهاتەکا دینامیکییە ژ هێزێن جودا د ڕێرەوێ مێژوویی یێ تایبەت دا کۆم دبت).(سلدن:49،:2006). دیسان بزاڤا ئاڤاکرنا شعریەتا نوو بۆ فۆرمالیستان دزڤڕت و ئارمانجا ئەوان دانانا هندەک پرەنسیپان بوو کو ژ ئەدەبی بێنە وەرگرتن، فۆرمالیستێن ڕۆس (هەستا ئەوان ئەو پالددان کو ئاڤاکرنا زانستەکی بۆ ئەدەبی گرنگە، ئانکو دانانا پرەنسیپان ژ ئەدەبی ب خوە دەرکەڤتبن، ئەڤ پرەنسیپە وەکی ڕێبازەکا جهگیر نینە، لێ ئەو ل گۆرەی پێدڤیێن بکارئینانێ خوە دگوهۆڕت).(ناظم:79،1994).

دووماهیا قوتابخانا فۆرمالیستێن ڕۆس:

فۆرمالیستێن ڕۆس وەکی قوتابخانەکا ئەدەبی و ڕەخنەیی، شۆرەشەک بوو ل سەر شەنگەستێن کەڤنار، پتر ژ پازدە سالان ژ بزاڤ و خەباتێ د مەیدانا ئەدەبی دا ڤەکێشا، بۆ پەیداکرنا زانستەکی بۆ ئەدەبی کو بابەتێ وی ئەدەبیەت بت، لێ د ناڤبەرا ئەڤان سالان ژی دا، چەند کەس هەبوون کو دژاتی و هەڤڕکیا ئەڤێ قوتابخانێ دکرن، ب تایبەتی (تروتسکی) کو ئێک ژ هەڤڕک و نەیارێن فۆرمالیستان بوو، ئەوی د پرتووکا خوە یا ب ناڤێ (ئەدەب و شۆرەش) دا، ل سالا (1924)ێ دیار کربوو کو تیۆرا ب تنێ ل بەرسنگێ مارکیسزمێ ڕاوەستیایی تیۆرا فۆرمالیستی یە، هەروەسا ئەڤان نەیاران کو خودان ئایدیۆلۆژیا (مارکیسی) بوون، ئەوان ناڤێ فۆرمالیستان لێ دانابوو، وەکی کێمکرنەک ژ هێز و شیانێن ئەڤان زانایان د وارێ ئەدەبی و هونەری دا، دیسان ئەو ئایدیۆلۆژیەتخواز بوونە ئەگەر کو ئەڤ قوتابخانەیە ژناڤ بچت و بزاڤ و چالاکیێن وێ بێنە ڕاوەستاندن.

فۆرمالیستێن ڕۆس ب گۆتارەکا (ڤیکتۆر شکلۆڤسکی) ل سالا (1914)ێ دەست ب کارێن خوەکرن، ئەوا ل ژێر ناڤونیشانێن (زیندیبوونا پەیڤێ). د ئەڤێ گۆتارێ دا شکلۆڤسکی دبێژت: ((پەیڤ تشتێ ئێکێ یە و هەرە کەڤنە کو ل سەر دەستێ مرۆڤی هاتیە ئافراندن. ئەڤ قوتابخانە ل سالا (1930)ێ هەر ب گۆتارەکا شکلۆڤسکی یا ب ناڤێ (بیرهاتنا شاشیەکا زانستی) ب دووماهی هات)).(حاجی:13،2020).

هەلویستێ مارکیسیزمێ ژ ئەدەبی ل دووماهیا سالێن بیستێ و دەستپێکا سالێن سهان هاتە دەستنیشاکرن، ئەو ژی ب دانانا پلانا پێشڤەچوونێ و ژناڤبرنا هەمی ڕێکخستیێن ئەدەبی و تێکهلکرنا ئەوان د ڕێکخستنەکێ دا و حزبێ هەمی دەستهلات دابوونێ، ژ بۆ دانانا پێڤاژۆیێن سیاسی یێن ڕەخنەیی و ئەدەبی، ژ ئەوی دەمی ئێدی ڕێ نەدانە کەسێ کو ب خرابی بەحسێ مارکیسیەتێ بکت یان ژی، ب هەر ئاوایەکی ژێ دوور بکەڤت. (الفضل: 35،1998). پشتی ئەڤێ بریارێ یا کو مرنا فۆرمالیستێن ڕۆس ڕاگەهاندی، پتریا زانایێن ئەوێ نەچاربوون دەست ژ پرەنسیپێن خوە بەردن و بەرێ خوە بدنە بیاڤێن دی یێن ئەدەبی، لێ (ڕۆمان یاکوبسۆن) و هندەک هەڤالێن خوە ملکەچی دەستهلاتێ نەبوون و مشەختی وەلاتێ چیکۆسلۆڤاکیا بەرێ بوون و چوونە ل گەل بازنێ پراگ.

دیسان ب هاتنا (ستالین)ی بۆ سەر دەستهلاتا حوکمی ل سۆڤیەتا بەرێ ل ناڤەڕاستا سالێن بیستێ گەلەک تشت ل ئەڤی وەلاتی هاتنە گوهارتن، حوکم بوو تاکڕەوی و دکتاتۆری و گەلەک گوهۆڕین ب سەر شێوەیێ دەستهلاتێ دا هاتن، ژ ئەوان ژی نەهێلانا هەمی گرۆپ و کۆمەلەیێن ئەدەبی، ب ڤی رەنگی فۆرمالیست ژناڤچوون و دەنگێ ئەوان کەڕبوو، ب ((دەرچوونا نڤیسینا کۆمیتا ناڤەندی یا حزبا شۆعی یا ئێکەتیا سۆڤیەتێ ل (1932)ێ کو فەرمانا ژێستاندنا باوەریێ ژ هەمی گرۆپ و کۆمەلەیێن ئەدەبی)) بوو. (ئیبراهیم:21،2009).

ب ئەڤێ بڕیارێ بەرپەڕێ دووماهیێ یێ قوتابخانا فۆرمالیستان ل ئێکەتیا سۆڤیەتێ یا بەرێ هاتە وەرپێچان، پشتی ئەڤێ قوتابخانێ گەلەک ڤەکۆلینێن گرنگ د بیاڤێن جودا یێن ئەدەبیاتان دا ئەنجامداین و بزاڤکرین زانستێ ئەدبی ئاڤا بکت، گرنگیێ ب ئەدەبیەتێ بدت، ڕاستە فۆرمالیستی ل ڕۆسیا هاتە قەدەغەکرن، لێ دەنگێ ئەوان ل پشت سنۆرێن ئەڤی وەلاتی جارەکا دی سەرهلدا، پشتی ڕەڤینا هندەک ژ ئەندامێن ئەڤێ قوتابخانێ بۆ ژ دەرڤەی وەلاتی و ب تایبەتی بۆ چیکۆسلۆڤاکیا بەرێ.

ژێدەر و پەراوێز:

* بۆ پتر پێزانینان ل ئەڤان ژێدەران بنێڕە: ڕامان سلدن، النظریة الادبیة العاصرة، ص26. ڕامان سلدن، موسوعة كامبريدج في النقد الادبي، مجلد8 من الشكلانية الى ما بعد البنيوية. سعاد عوف، شعرية السرد في قصص غادة السمان المجموعة القصصية «القمر المربع» أنموذجا (أطروحة دكتورا)، ص53. مجموعة من الكتاب، نظريةالادب في القرن العشرين، ص27. د.هادي نهر، البحوث اللغوية الأدبية (الاتجاهات والمناهج والاجراءات)، ص55.

ئێک: ب زمانێ کوردی:

1- حاجی، عبدی(2020)، تیۆرا ئەدەبی، دەزگەهێ نالبەند، چاپا دویێ، دهۆک.

2- ئیبراهیم، محەمەد عەبدولکەریم(2009)، زمانی شعری و ڕەخنەی ئەدەبیی نوێ (ئەزموونی شاعیرانی هەشتەکانی هەولێر بە نموونە)، زانکۆی سەلاحەدین، هەولێر.

3- ئیمامی، نەسروللاى(2018)، بنەما و میتودەکانی ڕەخنەی ئەدەبی، وەرگێڕان: سەنگەر نازم و هیمدات حوسێن، ناوەندی ئاوێر، چاپی یەکەم، هەولێر.

دو: ب زمانێ عەرەبی:

1- آرون، پۆل وآخرون(2012)، معجم المصطلحات الأدبیة، الطبعة الأولى، مجد المؤسسة الجامعیة للدراسات والنشر والتوزیع، بیروت، لبنان.

2- اسکندر، یوسف(2008)، اتجاهات الشعریة الحدیثة الأصول و المقولات، الطبعة الثانیة، دار الکتب العلمیة، بیروت، لبنان.

3- ایرلیخ، ڤکتور(2000)، الشکلانیة الروسیة، ترجمة: الولي محمد، الطبعة الأولى، المرکز الثقافي العربي، الدار البیضاء.

4- بشبندر، دیفید و عبدالکریم، عبدالمقصود(2005) ، نظریة الادب المعاصر و قراءة الشعر، مکتبة الاسرة، مطابع الهیئة المصریة العامة للکتاب.

6-توامة، عاشور(2010)، الابعاد العلمیة فی النقد العربی المعاصر، جامعة محمد خضر.

7- حمداوي، جمیل(بدون السنة)، النظریة الشکلانیة فی الادب والنقد والفن، (بدون مکان الطبع).

8- سلدن، رامان(2006)، موسوعة کامبریدج فی النقد الادبی مجلد 8 من الشکلانیة الى ما بعد البنیویة، مراجعة واشراف: ماري تریز عبد المسیح، الطبعة الأولى، مجلس الأعلى للثقافة، القاهرة.

9- العشیري، محمود احمد(2003)، الاتجاهات النقدیة والادبیة الحدیثة دلیل القارئ العام، الطبعة الثالثة، میریت للنشر والمعلومات، القاهرة.

10- عناني، محمد(2003)، المصطلحات الادبیة الحدیثة دراسة و معجم أنگلیزي – عربي، دار نوبار للطباعة، الطبعة الثالثة، القاهرة.

11- عون، سعاد(2014)، شعریة السرد فی قصص غادة السمان المجموعة القصصیة «القمر المربع» أنموذجاً، جامعة العقید الحاج لخضر باتنة، کلیة الاداب والعلوم الانسانیة، الجزائر.

12- الفضل، صلاح(1998)، نظریة البنائیة فی النقد والادب، الطبعة الأولى، دار الشرق، القاهرة.

13- مجموعة من المؤلفین(1982)، نظریة المنهج الشکلي نصوص الشکلانیین الروس، ترجمة: ابراهیم الخطیب، مؤسسة الابحاث العربیة، بیروت، لبنان.

14- ناظم، حسن(1994)، مفاهیم الشعریة دراسة مقارنة فی الأصول والمنهج والمفاهیم، الطبعة الأولى، المرکز الثقافي العربي، بیروت.

15- نهر، هادي(2009)، البحوث اللغویة و الادبیة (الاتجاهات والمناهج والإجراءات)، الطبة الأولى، عالم الکتب الحدیثة، أربد، الأردن.

16- سلیمان، درباس مصطفى(2023)، زمانێ ئەدەبی و زمانێ ڕۆژنامەڤانی د ڕۆژنامەیا ئەڤرۆ دا (نامەیا دکتۆرایێ)، زانکۆیا دهۆک، کۆلیژا زمانان.