بابەت

دۆمێن دهۆكێ.. ديرۆك، كه‌لتۆر و هونه‌رێ وان

ريپۆرتاژ: سینەم چێی

دۆم (قه‌ره‌چ) ب وێ چه‌ندێ د به‌رنياسن، كو گروپه‌كێ گه‌رۆك و كۆچه‌رى نه‌، جيهانێ هه‌ميێ ب وه‌ڵاتێ خۆ دزانن، هه‌ر جهه‌كێ وان ڤيا؛ لێ دمينن، د نوكه‌ دا ل سه‌رانسه‌رى جيهانێ دبه‌ڵاڤن و ل هنده‌ك وه‌ڵاتان تێكهه‌لى جڤاكى دبن، ب بۆرينا ده‌مى به‌شه‌ك يان هه‌مى داب و نه‌ريتێن خۆ دگوهۆڕن و وه‌كى وى جڤاكى لێدهێن. هنده‌ك ديرۆكنڤيس د وێ باوه‌رێدا نه‌، دۆمێن ئه‌ورۆپا ژ رۆما يا كه‌ڤن و يێن ڕۆژهه‌لاتا ناڤين ژ ئه‌ڤغانستان و هندێ هاتينه‌. دۆم ب شێوه‌كێ گشتى دبنه‌ چه‌ند گرۆپ (قه‌ره‌چ، ده‌لى، مترب، موكرى، به‌گزاده و… هتد.‌). هه‌ر ئێك ژ وان كار و نه‌ريتێن تايبه‌ت ب خۆ ڤه‌ هه‌نه‌. ب شێوه‌یه‌‌كێ گشتى بۆ هه‌مى جۆران ل كوردستانێ په‌يڤا دۆم دهێته‌ بكارئينان، ل هه‌مى باژێن كوردستانێ د به‌ڵاڤن، ب گۆتنا نوينه‌رێ دۆمان، هژمارا وان ل كوردستانێ ب گشتى نێزيكى (47000) هزار كه‌سانه‌ و ل باژێرێ دهۆكێ ژى پترى (8000) دۆمان هه‌نه‌.

يونس زاهر پيرۆ، نوينهرێ دۆمان ل ههرێما كوردستانێ، سهبارهت ديرۆكا هاتنا دۆمان بۆ كوردستانێ، دبێژيت:» سه‌رده‌مێ هاتنا دۆمان بۆ هه‌رێما كوردستانێ يێ كه‌ڤنه‌، ئه‌ڤ ديرۆكه‌ ڤه‌دگه‌ريت بۆ ده‌مێ تێكچوونا شۆڕه‌شا خانێ له‌پ زێرين و پشتى ڤێ تێكچوونێ، خانێ موكرى هاته‌ ده‌ڤه‌را ئاكرێ و ل گونده‌كى ب ناڤێ (هزارجۆتێ) ژييايه‌. هنده‌ك دۆمێن دى يێن هه‌رێمێ ژ قه‌فقاس، هندێ، رووسيا، سووريا، فه‌له‌ستين و هنده‌ك ژى ژ كوردستانا باكوور هاتينه‌. ل باژێرێ دهۆكێ نێزيكى (1980) خێزانان هه‌نه‌، سه‌رجه‌مێ وان دبنه‌ پتر ژ (8000) كه‌سان، ل كۆمه‌ڵگه‌ها ئادار، مسێريكێ، سێمێلێ،  به‌رده‌ڕه‌ش و ئيدارا سه‌ربخو يا زاخۆ د ئاكنجى نه‌، ئه‌و دۆمێن ل دهۆكێ، پتريیا وان ژ نفشێ خانێ له‌پ زێرينن، دروستكه‌رێن موخلك، بێژينگ و لاندكا نه‌؛ ب هۆستا يان موكرى دهێنه‌ نياسين. هه‌روه‌سا ل هه‌ولێرێ ل قه‌زايا خه‌بات، تاخێن شاويس، كه‌سنه‌زان و ل ئيداره‌يا سه‌ربخويا سۆران، كه‌ركووك، سلێمانى و هه‌ڵه‌بجه‌ ژى د ئاكنجى نه‌. ب شێوهیه‌‌كێ گشتى، هژمارا دۆمان ل هه‌رێما كوردستانێ نێزكى (47000) كه‌سانه‌«.

ههروهسا نوينهرێ دۆمان سهبارهت ژێدهرێ داهات و ژيانا وان گۆت: «وه‌كى هه‌مى خه‌لكێ هه‌رێما كوردستانێ، ژێده‌رێ ژيانا مه‌ ژ ئێك جهـ ب تنێ نينه‌، مه‌ (فه‌رمانبه‌ر، پێشمه‌رگه‌، كاسبكار، خودان كار و… هتد.) يێن هه‌ين، هنده‌ك ژى هێشتا كارێ باب و كاڵێن خۆ يێ ره‌سه‌ن، كو دروستكرنا موخلك و بێژينگ و لاندكايه‌ دكه‌ن و ژيانا خۆ پێ ب ڕێڤه‌ دبه‌ن. ژ لايێ ڕه‌وشه‌نبيري ڤه،‌ دۆم هه‌ر ژ كه‌ڤن دا ڕه‌وشه‌نبير بووينه‌؛ چونكى هونه‌ر و فولكلۆرێ كوردى ژ وان ده‌ست پێكرييه‌، وان بێى هه‌بوونا خواندن و نڤيسينێ، ڕه‌وشه‌نبيريا خۆ ديار كرييه‌ و ئێش و ئازارێن كوردان هه‌لگرتينه‌ د ناڤ هونه‌ر و كه‌لتۆرێ خۆ دا پاراستينه. وه‌كى ديار دۆم و ئێزدييان به‌شه‌ك ژ كه‌لتۆر و فولكلۆرێ كوردان پاراستيیه‌ و ئه‌ڤه‌ بۆ هوشيارى و ڕه‌وشه‌نبيریيا وان دزڤڕيت. ژ لايه‌كێ دى ڤه،‌ هه‌ر مۆزه‌خانه‌كا فولكلۆرێ كوردى ل هه‌ر كوژيیه‌كێ جيهانێ هه‌بيت، شوين تبلێن دۆمان ل سه‌ر دديارن. د بزاڤێن ڕە‌وشه‌نبيريێن نوى ژى دا، ب شێوه‌كێ فه‌رمى ل ساڵا 2006 سه‌نته‌ره‌كێ ڕه‌وشه‌نبيرى بۆ دۆمێن دهۆكێ ل ئالۆكان هاته‌ ڤه‌كرن و كۆمه‌كا ڕه‌وشه‌نبير و هونه‌رمه‌ندێن دۆم ل خۆ كۆم كرن و مفا ژ وى سه‌نته‌رى هاتیيه‌ وه‌رگرتن، ئێدى ژيانا وان و ئاستێ ڕه‌وشه‌نبيریيا وان وه‌كى به‌رێ نه‌مايه‌، د نوكه‌ دا مه‌ رێژه‌يه‌كا باش يا ده‌رچوويێن زانكو په‌يمانگه‌هان هه‌نه‌ و شيياينه‌ ل دام و ده‌زگه‌هێن ميرى و نه‌ميرى خزمه‌تا گه‌لێ خۆ بكه‌ن».

 يونس زاهرى ئهو چهنده ژى نهڤهشارت كو: «په‌يوه‌نديێن وان يێن جڤاكى ل گه‌ل هه‌مى عه‌شيره‌ت و كه‌سێن دى يێن جڤاكى گه‌له‌ك دباشن، ئه‌م چ جوداهيێ د ناڤبه‌را خۆ و وان دا نابينين، ئه‌م يێن بووينه‌ به‌شه‌ك ژ جڤاكێ دهۆكێ؛ چونكى ئه‌و ته‌خا 600 حه‌تا 700 ساڵان د ناڤ جڤاكه‌كى دا بژيت، بێگومان دێ بيته‌ به‌شه‌ك ژێ، له‌وما ئه‌م نوكه‌ ب هيچ ره‌نگه‌كى ژ جڤاكێ دهۆكێ ناهێینه‌ جوداكرن، داب و نه‌ريتێن مه‌ ژى، وه‌كى يێن وانن و مه‌ په‌يوه‌نديێن خزمايه‌تيێ ژى ل گه‌ل وان هه‌نه‌. زێده‌بارى ڤێ چه‌ندێ ئه‌م ژى به‌شدارين د خۆشى و نه‌خۆشيێن ڤى گه‌لى دا، هه‌ر تشته‌كێ ب سه‌رێ گه‌لێ كورد هاتى، باش يان خراب ئه‌م ژى د گه‌ل دا دبه‌شدارين و به‌شه‌ك بووينه‌ ژ وان».

سهبارهت وێ چهندێ كا خازۆكى كرن بهشهكه ژ نهريتێ وان يان نه، نوينهرێ دۆمان دا دياركرن: «وه‌كى ديار نوكه‌ گه‌له‌ك ئاواره‌ و په‌نابه‌ر ژ ده‌وله‌تێن ده‌وروبه‌ر و باژێرێن ده‌وروبه‌ر ژى هاتينه‌ دهۆكێ چ وه‌ك پێدڤياتييا وان ب هاريكاريێ يان ژى نه‌ريته‌ك ل ده‌ف به‌شه‌ك ژ وان، كارێ خازۆكيیێ ب ناڤێ مه‌ دكه‌ن، به‌لێ مه‌ چ په‌يوه‌ندى ب وان ڤه‌ نينه‌، ئه‌م ئه‌ڤ گرۆپێ ل دهۆكێ دژين، هه‌مى هۆستا و كاسبكارين و خازۆكى كرن نه‌ريتێ مه‌ نينه‌، داخوازێ ژ ڤان كه‌سان دكه‌م خۆ ژ ڤێ ره‌فتارا نه‌ جوان بده‌نه‌ پاش؛ چونكى حكومه‌تا هه‌رێمێ د خزمه‌تكرنا وان ژى دا كێم خه‌مى نه‌كریيه‌ و وه‌كى وهڵلاتيێن دى يێن دهۆكێ ژ لايێ خزمه‌تگوزارى و خۆش كرنا ژيانێ  سه‌ره‌ده‌رى ل گه‌ل دهێته‌ كرن، له‌وما پێدڤى ب وێ چه‌ندێ ناكه‌ت ئه‌و ب ناڤێ مه ‌خازۆكيێ بكه‌ن».

عادل ئهمين بێسفكى، رێڤهبهرێ ناحيا فهيديێ سهبارهت ئهرك و مافێن دۆمان يێن كارگێرى ل سنورێ وان، ددهته دياركرن كو: «وه‌كى ديار حكومه‌تا هه‌رێما كوردستانێ د پێنگاڤه‌ك گه‌له‌ك باش دا، پشتى ژ ناڤچوونا رژێما به‌عس و ل ساڵا 2007 كۆمه‌ڵگه‌هه‌ك كو ژ (511) خانييان پێكدهات بۆ دۆمێن پارێزگه‌ها دهۆكێ ئاڤا كرييه‌، ئه‌و ل ئێك جهـ كۆم كرينه‌، گه‌له‌ك خزمه‌تگوزارى ژى بۆ وان دابين كرينه‌. ئه‌ڤه‌ ئێكه‌م پێنگاڤه‌ ل عيراقێ هه‌ميێ و ده‌وله‌تێن ده‌وروبه‌رێن مه‌ ژى دهێته‌ هاڤێتن بۆ كۆم كرنا دۆمان ل ئێك جهـ، چو جوداهى د ناڤبه‌را كۆمه‌ڵگه‌ها وان و هه‌ر تاخه‌كێ دى د سنورێ ناحيا فه‌يديێ دا نينه‌؛ چونكى ئه‌م وان ژى ب وه‌ڵاتيێن خۆ ددانين و حالێ وان ژى ب حالێ هه‌مى خه‌لكێ ناحيا فه‌يديێ يه‌. هه‌لبه‌ت دۆمان ژى وه‌كى هه‌مى وه‌ڵاتيێن دى يێن هه‌رێمێ، هنده‌ك ماف و ئه‌رك هه‌نه‌ و وان ژى به‌هرا هه‌ى د هه‌ر كار و خزمه‌ته‌كا بۆ خه‌لكى دهێته‌ كرن. د ناڤ وان ژى دا ده‌رچوويێن زانكۆیێ يێن دامه‌زراندى و نه‌ دامه‌زراندى هه‌نه‌. د پتريیا بياڤان دا وه‌كى (فه‌رمانبه‌رى، پێشمه‌رگايه‌تى، حزبايه‌تى، كاسبكارى، ڕه‌وشه‌نبيرى و… هتد) خزمه‌تا گه‌ل و وه‌ڵاتى دكه‌ن».

ههروهسا رێڤهبهرێ ناحيا فهيدێ ئهو چهنده نهڤهشارت، كو ل كۆمهڵگهها ئادار كێم و كاسى د خزمهتگزارييان دا ههنه، سهبارهت ئهگهرێن ڤێ چهندێ گۆت: «هه‌رچه‌نده‌ پتریيا خزمه‌تگوزارييان بۆ وان هاتينه‌ دابينكرن، به‌لێ ل گه‌ل وێ چه‌ندێ ژى گه‌له‌ك كێماسى يێن هه‌ين، ئه‌ڤ كێماسييه‌ ب تنێ ل كۆمه‌ڵگه‌ها ئادار نينن، ل گه‌له‌ك تاخێن دى يێن ناحيا فه‌يديێ، تاخێن دهۆكێ و هه‌رێما كوردستانێ ژى كێماسى هه‌نه، ئه‌گه‌ر ڤێ چه‌ندێ ژى دزڤڕيت بۆ ڕه‌وشا ئابووريیا پشتى ساڵا 2013 هه‌رێما كوردستانێ كه‌فتیيه‌ تێدا، بڕينا بودجه‌يا هه‌رێمى ژ لايێ به‌غدا ڤه‌ و هاتنا تيرۆرستێن داعش، تێكچوونا ڕه‌وشا داراييا ده‌ڤه‌رێ، ئه‌گه‌رێن سه‌ره‌كى نه‌، كو خزمه‌تگوزارى ل هه‌مى كوردستانێ كێم ببن و ئه‌وێن به‌رى نوكه‌ ژى هاتينه‌ كرن، پێدڤى ب باشتر كرنێ بن، له‌وما كێم بوونا خزمه‌تگوزاريیان ل كۆمه‌ڵگه‌ها ئادار، چ په‌يوه‌ندى ب دۆم بوون يان هه‌ر تشته‌كى ڤه‌ نينه‌، ب تنێ ئه‌گه‌ر ڕە‌وشا ئابوورى يا هه‌رێمێ يه‌، خه‌لكێ كۆمه‌ڵگه‌هێ ژى وه‌كى هه‌مى خه‌لكێ دى يێ ناحيا فه‌يديێ وه‌ڵلاتيێ مه‌ يه‌ و چ جوداهى د ناڤبه‌را وان دا نينه».

عابد دهۆكى، ئێك ژ هونهرمهندێن كوچك و ديوانايه، شههرهزايێ كهلتۆر و هونهرێ وانه، سهبارهت ناڤ و نهريتێن وان، ديار دكهت كو: «ئه‌و ته‌خا د ناڤ جڤاكى دا ب قه‌ره‌چ دهێنه‌ نياسين ناڤێ وان يێ فه‌رمى (دۆم)ـە، ئه‌و ژى وه‌كى هه‌ر عه‌شيره‌ته‌كا دى ل دهۆكێ هه‌مى وه‌كى ئێك نينن و كارێن وان ژى د جودانه‌، بۆ نموونه‌: (قه‌ره‌چ: پتر گه‌ڕۆكن و خواستنێ دكه‌ن.)، (ده‌لى: گه‌ڕۆكن و سترانێن ده‌واتان ژى دبێژن.)، (مترب: كارێ وان ده‌هۆل و زڕنا لێدانه.)، (موكرى: پيشه‌كارێن دروستكرنا لاندك و موخل و بيژنگ و… هتد نه.‌)، (به‌گزاده‌: چيرۆكبێژ و ده‌نگبێژن، ل كوچك و ديوانان سترانان دبێژن.)، (ئاسنگه‌ر: كارێ ئاسنگه‌ريێ دكه‌ن.)، (هنده‌كێن دى يێن هه‌ين كارێ دروستكرنا ددانان دكه‌ن). زێده‌بارى ڤان پيشه‌ييێن ئه‌و دكه‌ن و بووينه‌ نه‌ريته‌ك د ناڤ وان دا،  ئه‌و ژى وه‌كى هه‌ر تاكه‌كێ دى د ناڤ جڤاكى و دامه‌زراوا ده‌وله‌تێ دا، خودان كار و پيشه‌يێن جودانه».

سهبارهت ئهو بياڤێن دۆم تێدا شياى خزمهتا گهلێ كورد بكهن، هونهرمهندێ ناڤهاتى دبێژيت: «ژ لايێ فولكلۆرى و كه‌لتۆرى ڤه،‌ شيياينه‌ خزمه‌تا گه‌لێ كورد ب پاراستن و زه‌نگين كرنا فولكلۆرى بكه‌ن؛ چونكى ئه‌گه‌ر ئه‌م به‌رێخۆ بده‌ينه‌ مۆزه‌خانه‌يان، ئه‌و تشتێ تايبه‌ت بيت ب كوردان ڤه‌ هه‌مى به‌رهه‌مێ ده‌ستێ دۆمايه‌. دۆمان نه‌ ب تنێ كه‌لتۆرێ كوردى پاراستييه،‌ به‌لكى شيياينه‌ زمانێ كوردى ژى بپارێزن و باشترين به‌ڵگه‌ بۆ ڤێ چه‌ندێ ده‌مێ ئه‌م زۆر ب ئاسانى هنده‌ك پيتێن عه‌ره‌بى، كو د ناڤ زمانێ كوردى دا نينن وه‌كى (ط، ظ، ص، ض، ح… هتد) بكار دئينين، ئه‌و بكار نائينن، بۆ نموونه‌ ده‌مێ ئه‌م دبێژين: (طاها، حه‌سه‌ن، صالح… هتد) ئه‌و دبێژن: (تاها، هه‌سه‌ن، ساڵهـ… هتد) ژبه‌ر ڤێ چه‌ندێ يه‌ ئه‌ز دبينم ئه‌و يێن شياین زمانێ كوردى ژى بپارێزن ژ هاتنا پيتێن عه‌ره‌بى بۆ ناڤ زمانى دا. ژ لايێ شۆڕه‌شگێرى ژى ئه‌م دشێين بێژين وان خزمه‌ت‌ يا كرى و شۆڕه‌شا خانێ له‌پ زێرين و قوربانى دانا وى بۆ دۆزا گه‌لێ كورد وێ چه‌ندێ ديار دكه‌ت، د بياڤێ شۆڕە‌شگرى ژى دا، وان خزمه‌ته‌كا به‌رچاڤ هه‌بوويه‌. ژ لايێ هونه‌رى و ڕه‌وشه‌نبيرى ژى، بێگومان رۆلێ وان ناهێتـه‌ ژبيركرن. نڤيسه‌ر و هونه‌رمه‌ندێن ژێهاتى ژى هه‌بووينه‌، هه‌رچه‌نده‌ ديرۆكا وان يا هونه‌رى بۆ پترى سه‌د ساڵان ڤه‌گه‌ريت، به‌لێ ئه‌و قه‌ول بێژێن ده‌نگێن وان هاتينه‌ تۆماركرن ژى، ديرۆكا وان يا كه‌ڤنه‌ بۆ ساڵێن سيهان ل به‌غدا ڤه‌دگهڕيت، ژ وان هونه‌رمه‌ندان ژى (عه‌لى خه‌نجه‌ر شنگالى، ده‌روێش عيسا زاخۆیى، مه‌حموود ئه‌رنۆشى، زه‌كيا ئه‌حمه‌د، مونا خانم و…)، گه‌له‌ك سترانبێژێن نوى يێن ناڤدارێن كورد وه‌كى شه‌هريڤان، براده‌ر، حه‌سه‌ن عه‌لى خه‌نجه‌ر و… هتد دۆمن. ده‌مێ ئه‌ڤ هه‌مى هونه‌رمه‌ندێن ناڤدارێن كه‌ڤن و نوى د ناڤ دۆمان دا هه‌بن، ب وێ ڕامانێ دهێت كو شوين تبلێن وان د ناڤ هونه‌رێ كوردى دا دديارن. هۆزانڤانێ ناڤدارێ كوردستانا رۆژهه‌ڵات (هه‌ژار موكريانى) ب ديارترين نڤيسه‌رێ دۆمان دهێته‌ دانان و هنده‌ك نڤيسه‌ر ژى هه‌بووينه‌ كارێ نڤيسينێ كرييه‌، به‌لێ ژبه‌ر دۆم بوونا وان جڤاكى ب چاڤه‌كێ كێم به‌رێ خۆ دايێ و ده‌ست ژ كارێ نڤيسينێ به‌رداينه‌. مخابن كه‌سێ كورد‌ هه‌رده‌م حه‌ز دكه‌ن ئێك و دو بشكێنن و كێم بكه‌ن، له‌وما گه‌له‌ك كه‌س يێن هه‌ى ژبه‌ر دۆم بوونا خۆ، ده‌ست ژ كار و به‌هره‌يێن خۆ به‌رداينه‌ و گه‌له‌ك ژى هه‌بووينه‌ ژ وان سنوران ده‌رباس بووينه‌ و شياینه‌ ب باشى ل سه‌ر هه‌ر نه‌ريته‌كى دا زاڵ ببن».

عابد دهۆكى، سهبارهت ڕهوشا نوكه يا دۆمان يا ڕهوشهنبيرى و جڤاكى، خويا دكهت كو: «راسته‌ حكومه‌تێ كۆمه‌ڵگه‌هه‌ك بۆ وان ئاڤاكرييه‌ و تێدا كۆم كرينه‌ سه‌نته‌ر و جهێن ڕه‌وشه‌نبيرى بۆ وان دروستكرينه‌، به‌لێ ئه‌و كه‌سێن ل ڤان جهان هاتينه‌ دانان وه‌ك پێدڤى د ئاڤاكرى و ڕه‌وشه‌نبير نينن و نه‌شييانه‌ ب باشى رۆلێ خۆ بگێڕن و ب تنێ ڤان جهان ب ڕێڤه‌ دبه‌ن، د ده‌مه‌كى دا ئه‌ركێ وان ب تنێ ب ڕێڤه‌برن نينه‌، به‌لكى ڕه‌وشه‌نبيركرنا خه‌لكى يه‌ و كۆم كرنا ته‌خا ڕه‌وشه‌نبيره‌ ل ئێك جهـ بۆ هندێ بشێن ب باشترين شێوه‌ خزمه‌تا دۆمان بكه‌ن؛ چونكى ڕه‌وشه‌نبير بوون ب ئينانا دو كومپيوته‌ر و ئاميرێن سه‌رده‌م نينه‌، به‌لكى و ب گوهۆڕين و نویبوونا هزر و بيرانه‌ و ده‌ركه‌فتن ژ بازنێ به‌رته‌نگ، بلا د قالبێ خۆ يێ دۆماتيێ دا بمينن، به‌لێ هزر و بيرێن خۆ نوى بكه‌ن. هه‌بوونا كێماسييان ل ڤان سه‌نته‌ران ب وێ واتايێ ناهێت؛ كو دۆمان كه‌سێن ڕه‌وشه‌نبير نينن، گه‌له‌ك كه‌سێن تێگه‌هشتى و ڕه‌وشه‌نبير يێن هه‌ين، ئه‌ڤجا د ناڤ كه‌مپێ دا بن يان ل ده‌رڤه‌ى كه‌مپێ بن».

سهبارهت ڕهوشا ئافرهتا دۆم ل دهۆكێ خانم خانا عهبدولا پيرۆ، بهرپرسا بهشێ ئافرهتان ل سهنتهرێ ئالۆكان دبێژيت: «ئافره‌تا كورد ب گشتى د قووناغێن گه‌له‌ك سه‌خت و دژوار را ده‌رباس دبيت و هه‌رده‌م ل بن فشارێن جڤاكى دا يه و به‌رده‌وام ئاسته‌نگ دكه‌ڤنه‌ د رێكا وێ دا بۆ به‌ر ب پێشڤه‌ چوونێ؛ چونكى جڤاكێ كوردى يێ عه‌شيره‌تگه‌رييه‌ و هه‌رده‌م ئافره‌ت ب نامويس و كه‌رامه‌تا خۆ زانييه‌، زۆر ب هشييارى سه‌ره‌ده‌رى د گه‌ل دا كرييه‌ و چ جاران نه‌ڤييايه‌ ناڤه‌ك كرێت بۆ وێ دروست ببت، به‌لێ ئه‌ڤه‌ وێ چه‌ندێ ناگه‌هينيت، ئافره‌تا مه‌ يا بێ شييانه‌ و نه‌شييايه‌ رۆلێ خۆ د ناڤ جڤاكى و ده‌ستهه‌لاتێ دا بگريت. د كه‌ڤن دا و د نوكه‌ ژى دا، ئافره‌تێ مل ب ملێ زه‌لامى ل دويڤ كاودانێن سه‌رده‌مى كار كرييه‌ و خۆ كێمتر ژ زه‌لامى نه‌ديتیيه‌، ئه‌گه‌ر د كه‌ڤن دا كارێ جوتيارى و كاسبكارى كربيت، د قووناغا ئه‌ڤرۆ دا د كار و بزاڤێن سياسى و ڕه‌وشه‌نبيرى و په‌روه‌رده‌ى و… هتد دكه‌ت. ده‌مێ ئه‌م دبێژين ئافره‌تا كورد، ئه‌م به‌حسێ ئافره‌تا دۆم ژى دكه‌ين و ب هيچ ره‌نگه‌كى ئه‌م ژ ئافره‌تێن دى يێن كورد ناهێينه‌ جودا كرن. راسته‌ د گه‌له‌ك بياڤان دا مه‌ ده‌ليڤه‌ نه‌بوويه‌ هه‌بوونا خۆ بسه‌لمينين، به‌لێ ئه‌ڤه‌ بابه‌ته‌كێ كه‌سييه‌ و چ په‌يوه‌ندى ب داب و نه‌ريتێن مه‌ ڤه‌ نينه، داب و نه‌ريتێن مه‌ وه‌كى يێن خه‌لكێ دهۆكێ نه‌ و چ راستى بۆ وێ چه‌ندێ نينه،‌ كو خازۆكى كرن به‌شه‌كه‌ ژ نه‌ريتێ مه‌ و ئه‌م نه‌شێين بهێلين. هه‌رده‌م د ناڤ مه‌ دا رێز ل ماف و بريارێن ئافره‌تێ هاتييه‌ گرتن و چ جاران زۆرى لێ نه‌هاتييه‌ كرن ب تايبه‌ت ژ لايێ پێكئينانا خێزانێ ڤه‌، خواندنێ و كاركرنێ و… هتد.»

ڤێ خانمێ ئهو چهنده ژى نهڤهشارت كو: «مه‌ ئافره‌تێن ده‌ست ره‌نگين و خودان شيان هه‌نه‌، ‌حه‌ز دكه‌ن شيان و به‌هره‌يێن خۆ ديار بكه‌ن، به‌لێ مخابن جهێن تايبه‌ت و ده‌ليڤێن تايبه‌ت نينن بۆ خۆ ديار كرنێ، راسته‌ مه‌ سه‌نته‌ره‌كێ ڕه‌وشه‌نبيرى يێ هه‌ى، به‌لێ جهێ وى زۆر يێ بچويكه‌ و ئه‌م نه‌شێن چ چاڵاكيێن وه‌كى خۆل و سميناران پێشكێش بكه‌ين بۆ وان. د گه‌ل وێ چه‌ندێ ئافره‌تا مه ‌ژى يا شياى ببيته‌ خودان باوه‌رنامه‌ ئاستێ خۆ يێ ڕه‌وشه‌نبيرى به‌ر ب باشتر ببه‌ت و جڤاكێ مه‌ چ جاران رێگر نه‌بوويه‌ ل سه‌ر ڤێ چه‌ندێ، هه‌ر ده‌م پشته‌ڤانيیا مه‌ كريه‌ و هه‌رده‌م حه‌ز دكه‌ن ئه‌م پێش بكه‌ڤين، ژ جڤاكى نه‌ڤه‌مينين و د گه‌ل وان بچين، به‌لێ مه‌ دڤێت حكومه‌ت ژى پتر گرنگیيێ ب مه‌ بده‌ت پتر رێكێ بۆ ئافره‌تێن مه‌ د ناڤ كۆمه‌ڵگه‌ها ئادار دا خۆش بكه‌ت بۆ پێشئێخستنا خۆ».

ئهيوب سهفهر حهميد، ئێك ژ گهنجێن دهرچوويێن زانكۆیێ يه، ب ڤى شێوهى بهحسێ گهنجێن دۆمان دكهت: «ئه‌ز گه‌نجه‌كێ ده‌رچوويمه‌ و بۆ خۆ ژ ده‌رڤه‌ى كه‌رتێ حكومى كار دكه‌م. گه‌نجێن مه‌ ژى مينا هه‌ر ته‌خه‌كا دى بێ به‌هر نينن ژ ده‌ستكه‌فت و قوربانى دانا د ڤى وه‌لاتى دا، ده‌رچوويێن زانكۆیێ و خودان باوه‌رنامێن بلند و ڕه‌وشه‌نبير د ناڤ مه‌ ژى دا هه‌نه‌. گه‌نجێ مه‌ ب شێوه‌یه‌‌كێ گشتى د شۆلكه‌ر و خه‌مخورن بۆ ب رێڤه‌برنا ژيانا خۆ و خێزانا خۆ، ده‌ستان ناداهێلن و به‌رده‌وام كار دكه‌ن، پتر هۆستا ب كارێ دارتاشيێ ب ناڤ و ده‌نگن. ل گه‌ل ڤێ چه‌ندێ ژى ئه‌و ڕه‌وشا ناله‌بارا هه‌رێم ب گشتى كه‌فتييه‌ تێدا، كارتێكرن ل سه‌ر گه‌نجێن مه‌ ژى كرييه‌ وه‌كى هه‌ر ته‌خه‌كا دى د ناڤ جڤاكى دا، بارێ وان ژى گران بوويه‌، به‌لێ ئه‌ڤه‌ ڕه‌وشه‌كا گشتى يه‌.»

ناڤهاتى د بهردهواميیا ئاخفتنا خۆ دا، ئاماژه ب وێ چهندێ دا كو: «حه‌ز و شييانێن هونه‌رى و خۆ پێشخستنێ ل ده‌ف گه‌نجێ مه‌ هه‌نه‌، وان ژى دڤێت د هه‌ر بياڤه‌كى دا هه‌بوونا خۆ ب سه‌لمينن، به‌لێ مخابن د ناڤ كۆمه‌ڵگه‌ها ئادار دا، ئه‌و جهێن وه‌سا نابينن كو بشێن به‌هره‌يێن خۆ تێدا ديار بكه‌ن. هه‌روه‌سا چه‌ندين تيمێن وه‌زشى يێن بچويك ژى هه‌نه‌، وه‌رزشڤانێن خودان شيان د ناڤ دا هه‌نه‌ و حه‌ز دكه‌ن زێده‌تر خۆ ديار بكه‌ن د ڤى بياڤى دا، به‌لێ  مينا نه‌بوونا جهه‌كى بۆ كۆمكرنا هونه‌رمه‌ند و هونه‌ر دۆستان چ جهـ بۆ كۆمكرنا وه‌رزشڤانان ژى نينن، نه‌ ب تنێ ئه‌ڤه‌ گه‌له‌ك ڤالاهيێن دى ژى هه‌نه‌ پێدڤيیه‌ بۆ گه‌نجان ب گشتى بهێنه‌ تژى كرن و گرنگى پێ بهێته‌ دان، دا شيانێن وان نه مرن و هه‌ست ب هه‌بوونا خۆ بكه‌ن د ناڤ جڤاكى دا و بشێن د به‌رهه‌مدار و مفادار بن بۆ گه‌ل و وه‌لاتێ خۆ ب گشتى».

ڤان بابەتان ببینە

پشتی سەرهلدانا بهارا 1991ێ یا پیرۆز، د ناڤ ئەدەبێ کوردی دا و ب تایبەتی ل …