دیاردەیێن دەنگی د ناڤبەرا دەڤۆكێن دەڤەرێن ئامێديێ و ئاكرێ دا

سۆلین حەسەن

چ هەر زمانەك،  ژ كۆمەكا یاسا و دەستوران پێك دهێت، مەبەستا سەرەكی ژی؛ زمانێ دەستنیشانكرنا ڤان یاسا و دەستورانە د چارچووڤێ زمانەكی دا. یا ئاشكرایە گوهۆڕین د دەنگێن هەر زمانەكی دا  دروست دبن، ئەڤجا ژبەر هەر ئەگەرەكێ هەبیت ب تایبەتی ئەڤ جورە گوهۆڕینە د ناڤ دەڤۆك یان شێوە زازان، گۆڤەر… هتد. دا، كو ب سەر ئێك خێزانڤە پەیدا دبیت. لەورا دێ ئاماژێ‌ ب جوداهییا كەین ئەوێن د ناڤبەرا هەردو دەڤۆكێن ئامێدیێ‌ و ئاكرێ دا.

ل ڤێرە د شیان دایە بێژین: «مەبەست ژ دیارده‌یا گوهۆڕینا دەنگی ئەوە، كو دەنگەك جهێ دەنگەكێ دی بگریت، بێی كو كاریگەریێ‌ ل سەر گوهۆڕینا واتایێ‌ بكەت».

دشێین بێژین دەمێ گوهۆڕین د دەنگێن زمانی دا دروست دبن، گوهۆڕین ب سەر هەردو جورێن دەنگان دا پەیدا دبن، ئەوژی دەنگێن بزوێن و نە بزوێنن.

1. دەنگێنبزوێن : (Vowles)

دكتۆر ئەورەحمانی حاجی مارف، د پەرتووكا (زمانێ‌ كوردی لەبەر ڕۆشتایی فۆنەتیكدا)، دبێژیت: «بزوێن بەو دەنگانە دەوترێ، كەلە دەربڕینان دا هەوابن تەگەرە و بەڕەوانی بە بۆشایی دەمدانێ‌ دەپەرێ، – ئەو لوزە وتیاری هەوایەی لە سیەكانەوە دێ، لە دەمدا هیچ كۆسپ و بەرهەڵستێكی نایەتەرێ،‌ لە زمانی كوردیدا هەشت دەنگی بزوێن هەنە  ا ، ە ، و ، وو ، ۆ ، ێ‌ ، ی أ»⁽¹⁾.

2. دەنگێننەبزوێن (Consonants):

ل ڤان دەنگان ژی، دكتۆر ئەورەحمانی حاجی مارف، دبێژیت: «كۆنسۆنانت بەو دەنگانە دەوترێن كەلە دەربرینیاندا هەندێ لە ئەندامانی ناو دەم لێك نزیك دەكەونەوە و دەبنە بەرهەڵست بۆ ئەو لوزەوی هەوایەی لە سێیەكانەوە دێ‌ . لە ئەنجامدا لە دەربازێكەوە دێنە دەرێ‌ دەنگە كۆنسۆنانتەكانی زمانی كوردی: ب ، پـ ، د ، ت ، گ ، ك ، ق ، ج ، چ ،  ڤ ، ف ، ز ، س ، ژ ، ش ، غ ، ح ، ه ، خ ، ع ، و، ی ، م ، ن ، ل ، ڵ ، ر ، ڕ «⁽²⁾.

3. دیاردێنگوهۆڕینادەنگان:

هەژی گۆتنێیە ئەو گوهۆڕینێن ب سەر زمانی دا دهێن، ژ چەند یاسایەكێن فۆنۆلۆژی پەیدا دبن، بەلێ ب شێوەیەكێ‌ گشتی ئەو یاسایێن د هەردو دەڤۆكان دا ب دەستڤە هاتین و نموونە ل بەر دەستێن مە كەفتین، ئەڤێن ل خوارێنە:

1- ژ ناڤچوونا دەنگی (تێچوونا دەنگی).

2- پەیدابوونا دەنگان.

3- پێك گوهۆڕینا دەنگان.

4- جھ گوهۆڕینا دەنگان.

1 – ژ ناڤچوونا دەنگی:

مەبەستا سەرەكی ژ ڤێ‌ دیارده‌یێ‌ ئەوە كو دەنگەك بێهتە فەرامۆشكرن, بەلێ مەرج نینە ژ ناڤچوون بۆ دەنگەكی ب تنێ بیت، بەلكو هندەك جاران دبیت بڕگەك بهێتە لادان، هندەك جاران ژ ئەنجامێ‌ كارتێكرنا دەنگەكی ل سەر دەنگەكێ دی؛ تێچوون پەیدا دبیت.

هەمی زمانان ئارەزوویا تێچوونا دەنگان هەیە، ژ بۆ كێمكرنا بزاڤێن ئەندامێن ئاخفتنێ و ب ساناهیكرنا كردارا دەربڕینێ،‌ ب مەرجەكی ئەڤ تێچوونە كارتێكرنێ‌ ل واتایێ نەكەت .تێچوونا دەنگان د هەردو دەڤۆكان دا ب شێوەیەكی گشتی د ڤان خالان دا دیار دبیت.

أ- ژ ناڤچوونا دەنگێ (ك):

دەنگێ (ك) د دەڤۆكا ئاكرێ دا، باهرا پتر ل دویماهییا پەیڤێ ژ ناڤ دچیت، دەمێ دەنگێن (یــ)، (أ) دكەڤنە بەری وی دەنگی، وەكو د ئەڤان نموونێن ل خوارێ دا دیار دبیت:

ئامێدیێ	ئاكرێ
هرمیك	هرمی
كانیك	كانی
كورسیك	كورسی
سەرتیك (لسەرنی)	سەرتی
كوڕك	كوڕ
كچك	كچ

ب – ژ ناڤچوونا دەنگێ (هـ):

ئەڤ دەنگە د دەڤۆكا ئاكرێ دا ب شێوەیەكێ‌ بەرفرەھ ل دەستپێك و ناڤەڕاست و دویماهییا پەیڤان دهێتە لادان، وەكو د ئەڤان نموونان دا دیار بیت :

ئامێدیێ‌	ئاكرێ
جەهـ	جھ
هژمارتن	ژمارتن
بێهن تەنگ	بێن تەنگ
تێهنی	تێنی
مێهڤان	مێڤان
گهیشك	گیشك
دوهن	دون

ج – ژ ناڤچوونا دەنگێ (ژ):

دەنگێ‌ (ژ) د دەڤۆكا ئامێدیێ‌ دا ب شێوەیەكێ‌ بەرچاڤ بكاردهێت، ب تایبەتی دەمێ‌ وەكو ئامراز بكاردهێت، بەلێ‌ د دەڤۆكا ئاكرێ دا، ئەڤ ئامرازە دبیتە (ل) و گەلەك جاران ژی ئەڤ ئامرازە د ئاخفتنێ دا ژ ناڤ دچیت. وەكو د ئەڤان نموناندا دیاردبیت:

ئامێدیێ‌	ئاكرێ‌
ژ بەر وی	بەر وی
ژ خو نەدگرت	خو نەدگرت
ژبەركە	بەركە

2 – پەیدابوونا دەنگان:

«ئەگەر باسێ‌ ئەڤێ‌ یاسایێ‌ بكەین، دێ‌ بۆ مە دیاربیت كو ب رێكا ڤێ‌ پرۆسێ؛‌ رەنگە دەنگەك یانژی بڕگەیەگ د پەیڤێ دا زێدە ببیت». د شیان دایە بێژین ئەڤ یاسایە ژ بۆ مەبەستا ب ساناهیكرنا دڕكاندنێ‌ پەیدا دبیت، وەكو ئەڤان نموونان:

د شیان دایە یاسایێ‌ پەیدابوونا دەنگان د هەردو دەڤۆكان دا، دو جاران بەحس بكەین:

أ) پەیدابوونا دەنگێن نەبزوێن :

1-  پەیدابوونا نیمچە بزوێنا /ك/

د دەڤۆكا ئاكرێ دا، هندەك جاران دەنگێ‌ (ك) وەكو یاسایێ‌ پەیدابوون ل دویماهییا هندەك پەیڤان دهێت، وەكو د ئەڤان نموونێن ل خوارێ دا دیار دبیت:

ئامێدیێ	ئاكرێ‌
دوخین	دوخینك
قرم	قرمك

2- پەیدابوونا نیمچە بزوێنا /ی/

د هندەك نموونان دا دەنگێ‌ (ی) د دەڤەرا ئاكرێ دا وەكو نیمچە بزوێنەكێ‌ پەیدا دبیت، ئەوژی د ڤان حالەتێن ل خوارێ دا:

1- ل گەل هژمارا پلەیی:

دەمێ‌ مۆرفیما هژمارا پلەیی (ێ‌) دچیتە سەر هژمارێن (2، 3) ب ڤی ڕەنگێ‌ ل خوارێ‌ دبیت:

ئامێدیێ	ئاكرێ
دووێ‌	دویێ
سیێ‌	سێیێ

2- ئەگەر دویماهییا ناڤی دەنگێ‌ (ا) بیت و مۆرفیما نڤشێ‌ نێر د دۆخێ‌ ئاماژێ دا وەربگریت، ل وی دەمی د دەڤۆكا ئاكرێ دا نیمچە بزوێنا /ی/ د ناڤبەرا ناڤی و مۆڕفیما نڤشی دا پەیدا دبیت، وەكو:

ئامێدیێ	ئاكرێ
ڤی هەوای	ڤی هەوایەی
ڤی سەیدای	ڤی سەیدایەی
ڤی بای	ڤی بایەی

3- ئەگەر دویماهییا ناڤی دەنگێ (ە) بیت و ناڤ ئێك بڕگە بیت و مۆڕفیما نڤشێ نێر د دۆخێ‌ ئاماژێ دا وەربگریت، ل وی دەمی د دەڤۆكا ئاكرێ دا نیمچە بزوێنا /ی/ د ناڤبەرا ناڤی و مۆڕفیما نڤشی دا پەیدا دبیت، وەكو:

ئامێدیێ‌	ئاكرێ
ڤی شەی	ڤی شەیەی
ڤی جەهی	ڤی جەیەی
ڤی سنەی	ڤی سنەیەی

ب) پەیدابوونا دەنگێن بزوێن:

1- پەیدابوونا دەنگێ /ە/:

د دەڤۆكا ئاكرێ دا دەمێ مۆڕفیما نڤشێ نێر د دۆخێ‌ ئاماژێ دا ل سەر ناڤی دهێتە زێدەكرن، دەنگێ (ە) بەری (ی) پەیدا دبیت، وەكو:

ئامێدیێ	ئاكرێ
ڤی ملەتی	ڤی ملەتەی
ڤی خەلاتی	ڤی خەلاتەی
ڤی مرۆڤی	ڤی مرۆڤەی
ڤی كەسی	ڤی كەسەی

2- پەیدابوونا دەنگێ /و/:

هندەك جاران دەمێ‌ دویماهییا پەیڤێ پیتا (ك) بیت، دەنگێ‌ (و) د دەڤۆكا ئاكرێ دا بەری دەنگێ (ك) پەیدا دبیت، وەكو:

ئامێدیێ	ئاكرێ‌
مامرك	مامروك
بازنك	بازنوك
زڕزڕك	زڕزڕوك

3 – پێك گوهۆڕینا دەنگان:

مەبەست ژ ڤێ یاسایێ ئەوە، دەنگەك بهێتە گوهۆڕین بۆ دەنگەكێ‌ دیتر بێی كو كارتێكرن ل سەر واتایێ‌ بهێتە كرن، ئەڤ پێك گوهۆڕینە د ناڤبەرا زارێن زمانەكی دا پەیدا دبیت، هەروەسا د ناڤبەرا ئێك شێوەزار ژی دا پەیدا دبیت.

ڕێژەیا هەبوونا ئەڤێ یاسایێ ژ هەمی یاسایێن دی یێن دەنگی، د ناڤبەرا هەردو دەڤۆكێن ئامێدیێ و ئاكرێ دا پترە و د شیان دایە د ڤان حالەتان دا دیار بكەین:

أ) بزوێن و بزوێن:

1- (ی) و (و):

ئامێدیێ	ئاكرێ‌
خیشك	خوشك
شیشتن	شوشتن
هەمی	هەمو

2- (ە) و (ا):

ئامێدیێ‌	ئاكرێ
دەیك	دایك
ئەنیشك	ئانیچك/ ئانیشك

3-  (أ) و (ە):

ئامێدیێ‌	ئاكرێ
قافك	قەفك
كت و مات	کەت و مەت

4- (ی) و (ێ‌):

ئامێدیێ‌	ئاكرێ
كیڤە	كێڤە
سیتافك	سێتافك

5- (ە)  و (-)

ئامێدیێ‌	ئاكرێ‌
عەسمان	عسمان
حەتاڤ	حتاڤ

6- (ێ) و (-):

ئامێدیێ	ئاكرێ
جێمك	جمك
نێچیر	نچیر

7- (-) و (و)

ئامێدیێ	ئاكرێ
چ	چو
هرچ	هورچ
هری	خوری

ب) نەبزوێن و بزوێن:

1- (ح) و (هـ)

ئامێدیێ	ئاكرێ
حەفتێ‌	هەفتێ‌
تەحرە	تەهرە
حەتا حەتا	هەتا هەتا

 2- (ژ) و (ل):

دەنگێ (ژ) د دەڤۆكا ئامێدیێ‌ دا، وەكو ئامرازەكی بكار دهێت، بەلێ د دەڤۆكا ئاكرێ دا ئەو ئامراز دبیتە (ل)، وەكو:

ئامێدیێ	ئاكرێ‌
ژێبگرە	لێبگەرە
ژ خۆ	ل خۆ
ژ خەلكێ	ل خەلكێ

3- (هـ) و (ی):

ئامێدیێ	ئاكرێ
باهیڤ	باییڤ
گەهاندن	گەیاندن
بجھ ئینان	جی ئینان

 دیسان پاشگرێ‌ (اهی) د دەڤۆكا ئاكرێ دا دبیتە (ایی)، هەر وەكو د ڤان نموونێن ل خوارێ دا دیار دبیت:

ئامێدیێ	ئاكرێ‌
شریناهی	شرینایی/ شرینی
روناهی	رونایی
ساناهی	سانایی

4 – جھ گوهۆڕینا دەنگان:

مەبەست ژ ڤێ یاسایێ‌ ئەوە كو دو دەنگ یان دو بڕگە جهێ ئێك و دو بگرن، هندەك جاران ئەو پەیڤە د هەردو شێوەیێن وێڤە د ئێك زار دا دهێتە دیتن، هندەك جارێن دی د ناڤبەرا دو زاران دا دهێتە دیتن، ئانكو جھ گوهۆڕین ئەوە، ل دەمێ دەنگێن زمانی جهێ خۆ د ناڤ پەیڤێ دا دگوهۆڕن، كو دەنگەك دچیتە جهێ‌ دەنگەكێ دی، هندەك جاران ژی دو یان سێ‌ دەنگ، جهێ‌ خۆ دگوهۆڕن بێی كو كارتێكرنێ ل سەر واتایێ بكەن، هەروەسا د هندەك پەیڤان دا دەنگەك ب تنێ‌ جهێ خۆ ڤەدگۆهێزیت بێی ل گەل دەنگەكێ‌ دی بهێتە جھگوهۆڕكرن و ئەڤ دیاردە د ناڤ هەمی زمان دا هەیە.

د ناڤبەرا دەڤۆكا ئامێدیێ و ئاكرێ دا، ئەڤ جورە گوهۆڕینە د هندەك نموونان دا بەر چاڤ دكەڤیت، وەكو:

ئامێدیێ	ئاكرێ
مەتح (مەدح)	مەحت
بەرزەبوو	بەزربوو
مەرغەب	مەغرەب

ژبلی جھ گوهۆڕینا دەنگان د ناڤبەرا ئەڤان هەردو دەڤۆكان دا د ئەڤێ نموونا ل خوارێ دا، بۆ مە دیار دبیت بڕگە ژی جهێ خۆ دگوهۆڕیت، هەروەسا (هـ) د دەڤۆكا ئاكرێ دا دهێتە فەڕامۆشكرن.

ئامێدیێ	ئاكرێ‌
تهێن شیر	شیرتێن

ژێدەر:

 پەرتوك:

1- ئەورەحمانی حاجی مارف، (1976) ، زمانێ‌ كوردی لەبەر ڕۆشتایی فۆنەتیكدا، چاپخانەی كۆڕی زانیاری كورد، بەغدا.

2- ئەورەحمانی حاجی مارف، (2004)، بەرهەمە زمانەوانیەكانم (نووسین و وەرگێران)، بەرگی دووەم، سلێمانی.

کۆڤار:

3- شێرزاد سەبری عەلی (2010)، زارناسیا كرمانجی دەڤۆكێن (دهۆك – سێمێل ) وەك نموونە، کۆڤارا پەیڤ، هژمار )54).

نامێن ماستەرێ:

4- نەسرین عەبدوللا محەمەد تاهر (2009)، هندەك جیاوازیێن زمانی د ناڤبەرا دەڤۆكێن ئامێدیێ و ئاكرێ دا، نامەی ماستەر، كۆلیژا ئادابێ‌، زانكۆیا دهۆك.