گۆڤارا مەتین گۆڤارەکا ڕەوشەنبیری یا گشتی-هەیڤانەیە
دیدارا گۆڤارا (مەتین)ێ، دیدارەکا هەیڤانەیە و هەر جار بابەتەکێ گەرم یێ رۆژەڤێ گەنگەشە دکەت. ل رۆژا ئێکشەمبی 23ێ هەیڤا چریا دویێ 2025ێ، دیدارا گۆڤارا (مەتین)ێ یا ل دۆر (رەوشەنبیرییا پاراستنا ژینگەهێ د جڤاکی دا) ژ لایێ رەمەزان شەعبان کو ژ ستافێ گۆڤارێ یە، هاتە برێڤەبرن. بابەتێ رەوشەنبیریا پاراستنا ژینگەهێ، پێدڤییەکا بلەزە کو پەیوەندی ب ساخلەمییا مرۆڤی، کۆالیتییا ژیانێ و پاشەڕۆژا نڤشێن بهێتڤە هەیە. دیدار نە ب تنێ ئالۆگۆڕکرنا هزر و بیرانە، بەلکو بانگەوازەکە ژ بۆ سەر و ژ نوى هەلسەنگاندنا رەفتارێن مە یە و ڤەگوهاستنە ژ ئاستێ زانینێ بۆ ئاستێ کریارێ.
ل دەستپێکێ رێڤەبەرێ دیدارێ، خێرهاتن ب مێهڤان و بەرهەڤبوویان کر و دیدار ب هندەک پرسیاران دەستپێکر و پشتی هنگی، هەر ئێک ژ مێهڤانێن سەرەکی یێن دیدارێ، بەحسی تەوەرەکێ گرێدایی ب مژارا ڤێ جارێ بەحسکر و ب ڤی رەنگی:
ل بەراهیێ مامۆستا عبداللە قادر بەربیری، سەروکێ رێکخراوا ئاڤ یا کوردستانێ، پیناسەیەک دا رێکخراوێن پاراستنا ژینگەهێ و گۆت: «رێکخراوێن پاراستنا ژینگەھێ یێن لۆکال و یێن جیھانی ژێدەرێن گرنگێن سەرەکی یێن دیمەنێ بەردەوامیدانێ نە ب پاراستنا ژینگەھێ و رۆلێ سەرەکی و ئەکتیڤ دبینن د ڤەگۆھاستنا رۆشنبیرییا ژینگەھی بۆ ناڤ تەخێن جڤاکی دا، ب تایبەتی یێن گرێدایی ب گۆرانکاریێن کەش و ھەوای، پیسبوونا ئاڤ و ئاخ و ھەوای و ژ دەست دانا توخمێن سرۆشتی. ئەڤ رێکخراوە یێن بووینە پرەک ژبۆ نیاسینا تێگەھێن مەترسی یێن ڤی بواری و چەوانییا رەفتارکرنێ ب شێوەیەکێ زانستی و بەرپرسیارانە ل گەل ڤان گۆرانکارییان».
مامۆستا بەربیری ئاماژە دا بەلاڤکرنا زانیاریێن ژینگەهی و گۆت: «رێکخراوێن ژینگەهدۆست کار دکەن ژ بۆ پەیداکرنا کەرەستەیێن زانستی و ھاندەرێن رەوشنبیری ژبۆ دانەنیاسینا ئیدیەم و چەمکێن ئالۆزێن ژینگەھێ ب رێکێن ئاسان و زانستی ئەڤ بزاڤە مینا پۆستە و بەلاڤۆک و فلمێن دیکیومێنتاری و کەرەستەیێن فێرکاری و قوتابیێن خاندنگەهـ و زانینگەھان ب نێڕینەکا زانستی دکەنە ئارمانج ژبۆ نیاسینا ئاریشەیێن ژینگەھێ، ھەر وەسان رێکخستنا کۆنفرانس و سیمپۆزیوم و وورکشۆپێن کو دبنە ستێجێن دانوستاندنێ و ل ھەڤ گۆھارتنا شارەزایی و پێزانینان و سەربۆران د ناڤا لێکولەر و بریار بدەستان و جڤاکێ سڤیل دا».
مامۆستا عەبدوللا بەربیری، سەبارەت ب هەڤکارییا زبارەیی و ب کۆم و گوهۆڕینا سنج و رەوشتان بەحسکر: «ئێک ژ گرنگترین کارێن رێکخراوێن ژینگەهـدۆست، پشکدارکرنا جڤاکی یە د بزاڤ و چالاکییان دا وەکی ھەوێن چاندنا داران و پاکژکرنا رویبار و سەروکانیێن ئاڤێ و چەوانییا ڤاڤارتنا گلێشی و کێم بکارئانینا نایلون و پلاستیکی کو ئەڤ کارە نە ب تنێ دۆرهێلێ ژینگەھێ بەرەف پاراستنێ ڤە دبەت بەلکو سنج و رەوشتێ تاکان د پاراستنا ژینگەھێ دا وەک کەسایەتییەک ئەرێنی د ناڤ جڤاکی دا ئاڤا دکەت و روحا ھەڤکاریێ و گرێدانا ب ژینگەھێ ڤە د چڤاکی دا پەیدا دکەت. ھەر چەندە ل وەلاتێ مە هەبوویە ھەر ل سەر دەمێ شێخ ئەحمەدێ خودان ل بارزان کو بڕینا داران و نێچیرا گیانەوەرێن کویڤی قەدەغەبوویە کو وی دەمی چ رێکخراوێن ژینگەھی و یێن نەتەوەیێن ئێکگرتی و پارتیێن کەسک ژی نەبوون».
ل دووماهییا ئاخڤتنا خۆ، بەرێز عەبدوللا قادر بەربیری، ب درێژاهی هاتە سەر کارتێکرنا ل سەر رێرەوا پۆلتیکا گشتی، گرنگیدان ب روشنبیرییا ژینگەھ و رۆلێ رێخکراوێن ژینگەهپارێز کو نوکە ل کوردستانێ پتر ژ ٢٧٠ رێکخراوێن ژینگەهـدۆست ل فەرمانگەھا رێکخراوێن نەحکومی دتومارکرینە کو ل پارێزگەهـ و باژێرکێن کوردستانێ دبەلاڤن.
مامۆستا کاروان بامەرنی، چالاکڤانێ بیاڤێ ژینگەهێ ژی مێهڤانەکێ سەرەکی یێ دیدارێ بوو، ژ لایێ خۆڤە بەحسی رهوشهنبیرییا پاراستنا ژینگههێ کر و گۆت: « ئەڤ جۆرێ رەوشەنبیریێ، پێخهمهت پاراستنا ژینگههێ و سروشتێ جوان یێ كوردستانێ، گهلهك یا گرنگه دناڤ جڤاكی و هاولاتییان دا بهێته بهلاڤكرن؛ بەلێ ب مخابنیڤه د بینین گهلهك سهرپێچی ل سهر ژینگههێ ژ لایێ وەلاتییانڤه چ ژ نهزانین بیت ئان كێم خهمی ئان ب مهبهست دهێته كرن، ب تایبەت دهمێ گهشتیار دچنه سهیرانێ و بهرمایكێن خو د جهـ دا دهێلن و ئاگرێ خۆ ناڤهمرینن و ژێدەرێن ئاڤێ پیس دكهن، ئەڤ چەندە دبیته ئهگهرێ پیسبوونا ژینگههێ و سوتنا دارستانان کو دی مە بهر ب بیابانیبوونێڤه و دبهن ب ئهگهرێ بازرگانیكرن ب داران و دروستکرنا رهژیێ».
مامۆستا کاروانی بەحسی چەوانییا بڕینا داران ل دەمێ بەرێ و نۆکە کر و گۆت: « نفشێ بهری مه، گهلهك گرنگی ب ژینگههێ ددا، هەر چەندە ل وی سەردەمی، چ سوتهمهنی نهبوون ئان دكێمبوون، بهلێ دهما دچوونه داران، دار دبنیڕا نهدبڕین بهلكو هندهك چهق دبڕین ههروهسا دهمێ هەر ئاگربهربوونهكێ وەلاتییان ههمییا پشكداری دئاگرڤهمراندنێ دا دكر چونكو ژینگهها خۆ ب مالا خۆ دزانی. ئەڤجا دڤێت ئهم خهلكێ خۆ رهوهشهنبیر بكهین كو ژینگههێ ب پارێزن و گرنگییا وێ بۆ بدهینه دیاركرن و زیانێن ب ژینگههێ دكەڤن كارتێكرنهكا نهرێنی و راستهوخۆ ئان نهراستهوخۆ دكهته سهر ساخلهمییا مرۆڤی داکو نفشهكێ نوی یێ ب رهوشهنبیرییەکا ب ژینگههێڤه گرێدایی ئاڤا بكهین و دڤێت پهیره و پروگرام بهێـنه دانان ههر ژ باخچێ هەتا تا زانكویێ كو د ههمی قوناغێن خواندنێ دا بوارێن ژینگههێ بۆ بهێنه روهنكرن ههر ژ ( كێم مهزاختنا ئاڤێ، برینا داران، كێم كارئینانا كهرستا، دوباره بكارئینانا وان و كێم مهزاختنا پلاستیكی … هتد ) .
مامۆستا بامەرنێ هاتە سەر یاسا و رێنماییان و گۆت: «دڤێت یاسا و رێنمایێن ژینگههێ یێن ههرێما كوردستانێ بهێنه چهسپاندن و پەیڕهوكرن. دیسان دیارکر کو كهسایهتیێن ئایینی رۆلهكێ مهزن یێ د ناڤ چڤاكی دا هەیە، لەوڕا گەرەکە ئهو ژی د ڤی واری دا پتر رولێ خۆ ببینن. هەروەسا مامۆستا ل قوتابخانێ و ههر كهسەک ل جهێ خۆ ببیتە ژینگەهپارێز. ههكه ههر ئێكی رۆلێ خۆ دیت بێگومان جڤاك دێ بهر ب ئاقارهكێ باشڤە چیت داکو ببێژین (ژینگههێ بپارێزه دا ته بپارێزیت)».
مامۆستا دلشاد عەبدولرەحمان، رێڤەبەرێ ژینگەها دهۆکێ کو ئێک ژ مێهڤانێن دی یێن سەرەکی یێ دیدارێ بوو، بەحسی کارێ ریڤەبەرییا خۆ کر و گۆت: «رێڤەبەرییا ژینگەهێ چاڤدێری ودویڤچوون و هەماهەنگی ل گەل لایەنێن دیتر بۆ پاراستنا ژەینگەهێ و ئەڤە هندەک ئەرکێن سەرەکی وێ نە:
– پلاندانان: ب رێکا وەرگرتنا را و بۆچوونێن رێڤەبەرییا ژینگەهێ وداخازا رازەمەندییا وێ بەری دەستپێکرنا هەر چالاکییەکێ یان پرۆژەکێ (پیشەسازی، کشتوکالی، ئاکنجی و… هتد). ل ڤێرێ رێڤەبەرییا ژینگەهێ دویڤچوونێ ل سەر پلان و نەخشەیێ وی پرۆژەیێ پێشکێشکری دکەت، هەر وەسا خواندنەک ل سەر پرۆژەی دهێتە ئامادەکرن ب ناڤێ (هەلسەنگاندنا کارتێکرنێن ل سەر ژینگەهێ) ئان کو (EIA (Environmental Impact Assessment بۆ دیارکرنا کارتێکرنا پرۆژەی ل سەر ژینگەهێ.
– چارەسەریکرن: ريڤەبەرییا ژینگەهێ ب کارێ دویڤچوونێ ل سەر وان پرۆژەیان ئەوێن بەری نهو هاتینە دامەزراندن یان هەر چالاکییەکا دیتر دکەت ئەو ژی ب ریکا تیمێن دویڤچوونێ ل دویڤ پلان و بەرنامەیان و ل دویڤ شیانان سەرەدانا گەلەک جهان دکەن ل سەرانسەری پارێزگەها دهوکێ ب قەزاڤە.
– تاقیگەهێن ژینگەهێ: ئێک/ تاقیگەها ئاڤێ: رێڤەبەرییا ژینگەهێ ب بەردەوامی رادبیت ب دویڤچوونێ ل سەر ژێدەرێن ئاڤا ڤەخوارنێ ل سەرانسەری پارێزگەها دهوکێ ب رێکا تیمێن کۆمکرنا نموونەیێن ئاڤێ ژ پروژێن ئاڤێ (رویبار یان بیر) و ئەو نموونەیێن ئاڤێ ب رێکا هەژمارەکا ئامیرێن تایبەتمەندڤە ب شێوەیەکێ (کیمیاوی و بکتریولوجی ل تاقیگەها ئاڤێ دهێنە شلوڤەکرن. هەروەسا هندەک تاقیگەهێن دی دهێنە ئەنجامدان وەکێ غازێن گران و کەرستەیێن ژەهراوی کو دبنە ئەگەرێ نەخۆشی و مەترسییان ل سەر ساخلەمیا گشتی.
دویەم / تاقیگەها ئاخێ: کارێ ڤێ تاقیگەهێ تێستکرنا نموونەیێن ئاخێ ئەوێن ژ جهێن جۆرە وجۆر دهێنە کۆمکرن وەکی باخ و بیستان و جهێن چاندنێ و جهێن چێکرنا پرۆژەیان، بو پشتراستبوونێ کو ئەو ئاخ یا پاقژە و ل دویڤ ستاندەرێن جیهانی یە. سێیەم / تاقیگەها بای (هەوای: ئێک ژ ئەرکێن هەرە گرنگ یێن رێڤەبەرییا ژینگەهێ دویڤچوونە ل سەر کوالیتیا هەوای. ئەڤ کارە ب رێکا هەندەک ئامیرێن تایبەتمەندن دبوارێ شلوڤەکرنا سالوخەتێن هەوای دهێتە کرن کو دبێژنێ Air Quality Index. هەر وەسا ئەنجامێن تێستکرنا بای دەهێنە بەراوردی دگەل ستندەرێن جیهانیدا. چار / تاقیگەها تیشکێن ئەیونی (ئەلفا، بێتا و گاما): کارێ ڤێ تاقیگەهێ دویڤچوون ل سەر ژێدەرێن گومان ل سەر کو پیسبوونەکا تیشکێ یا هەی و تێستکرنا جۆر و ئاستێ ژێدەرێن تیشکێ و بتایبەتی ل سەر دویڤچوون (ژۆرێن تیشکێ ل نەخۆشخانێن حکۆمی و تایبەت) هەر وەسا دویڤچوونا سکراب و بەرمایکێن ئاسنی دکەین.
– هوشیاری و راگەهاندنا ژینگەهی:
ئەرکەکێ دی یێ گرنگ یێ رێڤەبەریا ژینگەهێ کارکرنە ژ بۆ بەلاڤکرنا پەیاما ژینگەهێ ژ پێخەمەت بلندکرنا ئاستێ تێگەهشتن و هۆشیارییا ژینگەهی ل جەم وەلاتییان و ئەڤ کارە دهێتە ئەنجامدان ل سەر دو ئاستان (ئێک: ئاستێ خەلکێ ئاسایی کو وەلاتی ببیتە ئارمانج بو بەرزکرنا تێگەهشتنێ و چاڤ ڤەرکرن و سرنج راکێشانا خەلکی ل سەر ئاریشەیێن ژینگەهێ وچەوانییا بەرشداربوونا هەولاتییان د کارێن پاراستنا ژینگەهێ دا هەر ژ تاکە کەس کو دبێژنێ Environmental Footprint هەتا بگەهێنە بابەتێن کارێ خوبەخشی. ئەڤ کار ب رێکا دانانا کور و سیمینار و پەنەلان دهێتە ئەنجامدان، هەر وەسا بەشداربوونا وەلاتییان د چالاکی و کەمپینێن پاراستنا ژینگەهێ دا. دو: ل ئاستێ کەسێن بریاردەر کو هوشیاری و تێگەهشتنا ژینگەهێ ل دەڤ وان کەسان هەبیت ئەوێن بریاردەر ل هەمی ئاستان و هەمی بواران. ئەڤ ئارمانجە ب گەلەک رێکان وەکی سیمینار، کونفرانسێن زانستی، هەوێن جالاکێن پاراستنا ژینگەهێ یێن جورەجور دهێتە جێبەجێکرن.»
مامۆستا فارۆق یۆسف، چالاکڤانێ ژینگەهپارێز کو مێهڤانەکێ دی یێ سەرەکی یێ دیدارا مەتین بوو، بەحسی بەلاڤکرنا رەوشەنبیرییا ژینگەهی د جاڤاکی دا کر و ئەڤ خالێن ل خوارێ دیارکرن:
«رێكا هەرە كاريگەر بۆ بەلاڤکرنا ڤێ رەوشەنبیریێ، سوشيال ميديايە، ئەو ژی ب دروستکرناا پهيجێن تايبەت ل دۆر پاراستنا ژينگەهي و بهلاڤكرنا بهرنامەیێن تايبەت ل سهر ژينگههى.
– كاركرن ل سەر قوتابى دقۆناغێن دەستپێكى دا ب پيرۆزكرنا ژينگەهي ل نک قوتابي ب گێڕانا سميناران و ئەنجامدانا پرۆژەيێن جۆرى ل سەر ژينگههي و تهرخانكرنا جهێن تايبهت بۆ چاندنا هەژمارهكا داران ل سهر ناڤێن قوتابيان و هاندانا وى داكو چاڤدانا وێ دارێ ب ئهركێ خۆ بزانیت و دڤێت هەردهم سهردانا وی جهى بكەت و چاڤدێريا دارا خۆ بكەت.
– هشياركرنا خەلكى ب رێكا مينبەرێن مزگەفتنان كو خوتبێن تايبەت ل سەر بابەتێ ژينگههي بهێنه خواندن و خەلكى هشيارن بكەن كو تێگدانا ژينگەهی تاوان و گونەهەكا مهزنه.
– راگههاندن دشێت رۆلەكێ كاريگهر ب گێڕيت ل پاراستنا ژينگەهي و هشياركرنا جڤاكی.
– پشتەڤانییا ب كارئينانا ئاميرێن هەڤالێن ژينگەهی وهك ترۆمبێلێن هايبرد و ب كارئينا تهكنولوژيا سهردهميانە بۆ پاراستنا ژينگههێ وهكو درۆنان بۆ ڤهمراندنا ئاگرى ل دارستانان و چاڤدێریکرنا سەرپێچيیان وهكو دروستكرنا كارەبا 24 دەمژمێرى كو هەژمارهكا مەزن يا موەليدەیێن گازى ڤەمراندينه و بوويه ئهگەرێ پاقژكرنا ئەسمانێ كوردستانێ ژ گازێن ژەهراوى كو كارتێكرنى ل سهر تەندروستيیا مرۆڤی دكەت.
– دانانا پوستەرێن پاراستنا ژينگەهي ل جهێن گشتى و گهشتيارى كو تێدا وهك ژينگهها وان ب ساخلەمی بهێتە پاراستن.
– پشتەڤانيیا رێڤهبهریا دارستانێ وجهێن پەیوەندیدار بهێتەکرن و تەرخانكرنا بودجەیێن باش بۆ ئەنجامدانا پرۆژەیێن دارستانى. ديسان تەرخانكرنا پارەیەکی ژ كومپانیایێن لێگەڕيانا گازى بۆ دروستكرنا جهێن كەسكاتىێ ژ لايێ وانڤه دهێنە تێكدان ژ بهر كو نوكه مهزنترين زيان ژ لايێ وان كومپانيیان دگەهتە دارستانێ.
– هەڤكارى دناڤبهرا رێڤەبەریێن پهيوهندیدار بهێتەكرن ل دهمێ ئەنجامدانا هەر پرۆژەیەكى كو مهرجهكى د پروپۆزهلێن خۆ دا زێده بكهن ژ بۆ قهربوكرنا ئەو دارستانا زيان ڤێ كهفتى.
– پويتەدان ب رێكخراوێن ژينگههپارێز و چالاكڤانێن ژينگەهپارێز.
– جهێن پهيوهندار ب ههڤكارى ل گەل زانكۆیێن دهوكێ، ڤەکۆلينان ئەنجام بدهن ل دۆر چاوانییا پاراستنا ژينگەهی ل پارێزگەها دهوكێ و كاركرن ل سهر ئەجامێن وان ڤەكۆلينان.
– يەكايهكا چارهسهركرنا ئاڤا پيس ل دهوكێ بهێته دانان كو گرنگییەکا خۆ یا تایبەت هەیە بۆ پاقژكارنا ئاڤا ئاڤرێژا.
– دروستكرنا چەندين بەنداڤێن عەمباركرنا ئاڤا بارانا كو دبيته ئهگەرێ زێدهكرنا ئاڤا ژێر زهڤى، زێدهبارى مفا ژێ وەرگرتنێ بۆ چاندنێ و ئاژەل و گياندارێن كويڤی.
