پەیوەندییەکا بهێز د ناڤبەرا هەست و سۆز و هزرێ دا هەیە ئەڤ لایەنە کاریگەریێ ل سەر ئێك دکەن، پێشکەفتنا زیرەکییا سۆزداری هێز و شیانان ددەتە هەر تاکەکی بەر ب سەرکەفتنێ ڤە بچیت. مرۆڤێ ژیرمەند ئەو کەسە یێ د رەوشێن سەخت دا شیانێن کونترۆلکرنا هەست و سۆز و رەفتارێن خۆ و کەسانێن دی هەبیت.

ژیان شانۆگەرییە مرۆڤ ب ئەکەتەرێ ڤێ شانۆیێ دهێتە هژمارتن، هەر ژ بەر ڤێ چەندێ مرۆڤ پێدڤی ب رێکخستنەکێ یە داکو ڤێ شانۆیێ ب رێڤەببەت نەخاسمە شیانێن هزری و سۆزداری. مرۆڤ بلندترین بونەوەر ل سەر رویێ ئەردی دهێتە هژمارتن و خودان هزرێن تایبەتە داکو فێرببیت بەرگرییا بارودوخێن ژیانێ بکەت و شیانێن بهێز هەبن دا کونترۆلا هەست و سۆزێن خۆ بکەت. زیرەکییا سۆزداری دهێتە هژمارتن ژ بابەتێن گرنك د پێشکەفتنا شیانێن مرۆڤی دا بۆ پێشخستنا هەر بیاڤەکێ مرۆڤ د ناڤ دا کار دکەت نەخاسمە بیاڤێن سیاسی و چڤاکی و ئابۆری هتد…، ژ بەر پێدڤییا ژیانێ گرنگییەکا زۆر ب ڤی بابەتی دهێتە دان نەخاسمە ژ لایێ زانستی ڤە.

 

پێناسەیا زیرەکییا سۆزداری Emotional-intelligence:

زیرەکییا سۆزداری پشکەکە ژ پێکهاتەیا مرۆڤی، شیانێن مرۆڤی نە بۆ تێگەهشتن و کونترۆلکرن و نیاسینا هەست و سۆزدارییا خۆ و کەسانێن دی د هەر بیاڤەکێ ژیانێ دا، زیرەکییا سۆزداری دبیتە پشکەکا گرنك ژ دەرووناسیێ چونکو دەرووناسیێ کارتێکرنەکا راستەوخۆ ل سەر هەست و سۆزان هەیە.

زیرەکییا سۆزداری دهێتە بکارئینان د هەر رەوشەکی دا بۆ چارەسەرکرنا هەر ئاریشەیەکێ و کونترۆلکرنا هەستان د دەمێ پێدڤی دا، هەروەسا دهێتە بکارئینان بۆ هاریکاریکرنا کەسانێن دی ل هەمی بیاڤێن ژیانێ وەكو بیاڤێن سیاسی و چڤاکی و ئابۆری. بۆ جارا ئێکێ بیردۆزا زیرەکییا سۆزداری ل سالا 1964 ژ لایێ چەند زانایان هاتیە بەحس کرن وەكو (پیتەر سالۆڤەی) و (جون مایەر) و (دانیاڵ گۆلمان) هاتییە دارشتن و بەر ب گەشەکرنێ یە و بوویە جهێ رازیبوونا جڤاکێن جودا.

 

بنەمایێن سەرەکی یێن زیرەکییا سۆزداری:

1- هشیاریا خۆیەتی (self- awareness): ئەڤ بنەمایە دهێتە ئاڤاکرن ل سەر شیانێن مرۆڤی بۆ نیاسینا هەست و سۆزێن خۆ یێن ئەرێنی و نەرێنی، ئەڤ نیاسینە دبیتە ئەگەر مرۆڤ کونترۆلا هەست و سۆزێن خۆ بکەت.

2- رێڤەبرن و رێکخستنا خۆیەتی (self- regulation) :شیانێن ب رێڤەبرن و کونترۆلکرنا هەست و سۆزانە، هەروەسا گوهۆرینا وان هەست و سۆزانە یێن کاریگەریەکا خراب هەبیت و گوهۆرین بۆ هەست و سۆزداریەکا باشتر.

3- هێزدان و هاندانا خۆیەتی و پالنەری (Motivation) : هەولدانە بۆ گەهشتنا ئارمانجێن خۆ، باوەریەکا ب هێز ب کار و بریارێن خۆ هەیە و بەردەوام بەر ب پێشکەفتنێ دجیت بەروڤاژی ڤێ جەندێ گرنگی نەدان ب هێز و پالنەرا خۆیەتی هەر وەکو (ئەندور کارنیجی) دبێژیت ‹›ئەو کەسێن شیان نەبن هێز و هاندانێ بۆ خۆ درست بکەن پێدڤییە رازی بن د پێگەهەکێ بچویك دا بمینن››. پالدەرێن هێزدانا خۆیەتی ژ جەند خالێن سەرەکی پێك دهێت ژ وان کارکرن ژ بۆ ئارمانجان و نابیت مرۆڤ خۆ بەراورد بکەت ب کەسانێن دی و دیسان بکارئینانا هزرێن ئەرێنی.

4- سۆزداری و هاوسۆزى (Empathy): هاوسۆزی پشکداریکرنە ل هەستێن کەسێن دی د خۆشی و نەخۆشیان دا، هەر وەكو (ئەلڤین گۆڵدمان) دبێژیت ‹›هاوسۆزی ئەوە مرۆڤی شیان هەبن خۆ بێخیتە د ناڤ هزرێن کەسێن دی دا و د هەست و سۆزێن وی بگەهیت››.

5- کارامەیێن جڤاکی (social skill): شیانێن باش هەنە بۆ دروستکرنا پەیوەندیێن جڤاکی و رێکخستنەکا باش هەیە د کاروبارێن چڤاکی دا و هاریکارە د ناڤا کۆمەلێن چڤاکی دا.

خالێن سەرەکی بۆ بکارئینان و پێشکەفتنا هونەرێ زیرەکییا سۆزداری:

1- پێگیریکرن ب پلاندانانێ، بەردەوام کار ل سەر خشتەیێ پلانێ بهێتە کرن و نابیت پلان بهێتە پشتگوهـ کرن، دڤێت ل دویڤ دەمێ گونجایی کار ل سەر پلانێ بهێتەکرن، مینا کارێ سیاسی و ئابۆری و چڤاکی.

2- بەرپرسیاربوون، گەلەك جاران رەوش دبنە بەربەست بۆ ئەنجامدانا پلانێ لەورا دڤێت شیانێن زیرەکییا هەست و سۆزان بکاربینین و دگەل رەوشێن جیاواز خۆ بگونجینین.

3- پەروەردەکرنا خۆیەتی، جیهان بەردەوام دگوهۆرینێ دایە لەورا پێدڤیە ل دیڤ وان گوهۆرینان کار ل سەر ئاڤاکرن و پێشکەفتنا خۆ بکەین و ئامادەبین بۆ بەرسینگگرتنا ئاستەنگێن جودا، بۆ نمونە (ئاڵدەوس هوکسلی) دبێژیت ‹›ئەزموون نە ئەوە یا ب سەرێ تە دهێت؛ بەلکو شێوازێ شرۆڤەکرنا وێ یە ئەوا ب سەرێ تە دهێت››.

4- پارستنا جەستەیی، دڤێت چاڤدێریا جەستەیێ خۆ بکەین ب رێکا راهێنانێن وەرزشی و خوارنەکا ساخلەم.

5- شارەزابوون ل شرۆڤەکرنا زمانێ جەستەیی و ب هێزکرنا پەیوەندیێن چڤاکی دگەل کەسێن دی ب شێوەیەکێ ژیرمەندانە.

6- شیانێن ب هێز ل دەمێ ئاخفتنێ و بکارئینانا رەوانبێژیەکا کاریگەر ل دەمێ دانوستاندنێ.

7- گوهداریکرنا کەسێن دی و تێگەهشتنا هەست و سۆزان، کەسێ بەرامبەر هەست ب هندێ بکەت کۆ گرنگی پێ دهێتە دان.

 

گرنگییا زیرەکییا سۆزداری:

زیرەکییا سۆزداری دبیتە پالدەرەك بو دروستبوونا پەیوەندیێن ب هێز یێن چڤاکی، دیسان دبیتە پالدەرەکێ ب هێز بۆ کارکرنەکا باش و چالاك د هەر بیاڤەکێ دا، مینا کارێن سیاسی و جڤاکی و ئابۆری هتد…، هەروەسا زیرەکییا سۆزداری دبیتە رێکەك بۆ خۆ پاراستن ژ فشارێن دەروونی و کەسایەتیەکی دروست دکەت بەردەوام یێ چالاکە د کاروباران دا.

ئەنجام:

زیرەکییا سۆزداری رۆلەکێ مەزن دژیانا سەرەم و چارەسەرکرنا کێشەیان دا هەیە ، پێشخستنا زیرەکییا سۆزداری د کەسایەتیا هەر تاکەکێ جڤاکی دا دبیتە ئەگەرێ سەرکەفتنا وی د هەمی بیاڤێن ژیانێ دا، هەروەسا کاریگەریەکا مەزن هەیە مرۆڤ د کارێ خۆ دا بیتە سەرکردەیەکێ بهێز.

ژێدەر:

1- الذکاء العاطفی، دانیل جولمان، ترجمە: لیلی الجبالی، الکویت، 2000.

2- https://www.psychologytoday.com/us/basics/emotional-intelligence

3- ريم حكمات. (2013). الذكاء العاطفي للمعلم ودوره في حماية الأطفال المعرضين للخطر جامعة تشرين. سورية.

4- الشمري، راضي بن محسين بن عبيد. (2016). درجة ممارسة أبعاد الذكاء العاطفي لدى القيادات التربوية في المدارس الأهلية بالرياض. مجلة كلية التربية جامعة الأزهر.

5- ژیری هەستیاری، بەرهەمی سەنتەری دیراسات و توێژینەوەی ئەکادیمیای پارتی، هەولێر، 2022.