گۆڤارا مەتین گۆڤارەکا ڕەوشەنبیری یا گشتی-هەیڤانەیە
زه‌ینه‌ل به‌گێ به‌روارى یێ مه‌لكائیزى كو دێ به‌حسێ وى ل ڤێرێ كه‌ین، كوڕێ نه‌عمان به‌گێ یه، و نه‌عمان به‌گ كوڕێ سه‌عید به‌گێ یه، هه‌ر چه‌نده ناڤێ بابێ سه‌عید به‌گێ نه‌هاتییه زانین ژى، به‌لێ ئاشكه‌رایه كو ئه‌و ژ دوونده‌ها گلائى به‌گێ كوڕێ مه‌لكائیز (مه‌لك عه‌بدلعه‌زیز) به‌گێ یه. ل دویڤ گۆتنا ره‌حمه‌تى مه‌لا ئه‌نوه‌رێ مایى گلائى به‌گ ئێكه‌مین كه‌سه ژ ڤێ مالباتێ، ژ لایێ میرێ ئامێدییێ قوباد به‌گێ دویێ ڤه ل ده‌وروبه‌رێن سالا 1667 ز وه‌ك مه‌زنێ به‌روارییان هاتییه ده‌سنیشانكرن(1).
ل دویڤ شه‌جه‌ره‌یا مالباتا مه‌لكائیزییان سه‌عید به‌گێ چەند کوڕ هه‌بوون، ئێك ژ وان مسته‌فا به‌گ بوو، و ئێک نه‌عمان به‌گ بوو، د وێ مه‌زبه‌ته‌یێ دا یا كۆمه‌كا مه‌زن و شێخ و ماقویلێن ده‌ڤه‌را بەهدینان ل ده‌ستپێكا سالێن سیهان ژ سه‌دسالا نۆزدێ زایینى وه‌ك پشته‌ڤانى بۆ ئیسماعیل پاشایێ ئامێدىێ هنارتییه سته‌نبۆلێ، پشتى هێڕشا میر محه‌مه‌دێ ره‌واندزى بۆ سه‌ر ده‌ڤه‌رێ، ناڤێ مستەفا به‌گێ د گه‌ل مۆرا وى هه‌یه، ئه‌و وه‌ك (ئه‌میرێ به‌روارییان) خۆ دده‌ته نــیــاســیـن، د مۆرا وى دا یا كو ل سه‌ر مه‌زبه‌ته‌یێ هاتى، ناڤێ وى ب ڤى ڕه‌نگى هاتییه: (مصطفى بن خان آڤدل) و ئه‌ڤه ئالۆزییه‌كێ بۆ مـه پـه‌یـدا دكـه‌ت ده‌مێ ئه‌م ناڤێ وى هه‌ڤبه‌رى شه‌جه‌ره‌یا مالباتێ دكه‌ین.
هه‌ر چاوا بت مستەفا به‌گێ كوڕێ سه‌عید به‌گێ مه‌لكائیزى بابێ ره‌شید به‌گێیه، و ڕه‌شید بابێ ته‌ته‌رخان به‌گێیه، و ته‌ته‌رخان به‌گ بابێ ره‌شید به‌گێیه، و ئه‌ڤ ره‌شید به‌گه ئێك كه‌سێن ناڤدارێن ده‌ڤه‌را بەهدینانه ل ده‌ستپێكا سه‌دسالا بیستێ زایینى، و ل سه‌ر ده‌مێ ئۆسمانییان ئه‌و ڕێڤه‌به‌رێ ناحییا به‌روارى بالا بوو، ل ده‌ستپێكا دامه‌زراندنا ده‌وله‌تا عیراقێ ژى وی ده‌وره‌كێ به‌رچاڤ د ڕویدانێن ده‌ڤه‌ێ دا هه‌بوو.
مستەفا به‌گێ برایه‌ك هه‌بوو ناڤێ وى نوعمان به‌گ بوو كو دبته باپیرێ چه‌قه‌كى ژ مالباتا به‌گێن مه‌لكائیزى و ل دویڤ شه‌جه‌ره‌یا مالباتێ نوعمان به‌گێ چار كوڕ هه‌بوون: زه‌ینه‌ل به‌گ و عه‌بدلله‌طیف به‌گ و عه‌بدلهادى به‌گ و عه‌بدلحه‌مید به‌گ(2).
زه‌ینه‌ل به‌گێ كوڕێ نه‌عمان به‌گێ ئێك ژ ناڤدارێن ڤێ مالباتێ بوو ل سه‌دسالا نۆزدێ، وى ده‌وره‌كێ به‌رچاڤ د ڕویدانێن بزاڤا به‌درخان به‌گێ بۆتانى دا هه‌بوو، له‌و ناڤ و ده‌نگێ وى د هنده‌ك به‌لگه‌یێن ئـه‌رشیفێ ئۆسـمانى دا هه‌نه، ڤێجا زه‌ینه‌ل به‌گ كى بــوو؟ و ده‌ورێ وى د بزاڤا به‌درخان به‌گێ دا چ بوو؟ ئه‌ڤه دێ مژارا گۆتنا مه بت.
زه‌ینه‌ل به‌گێ به‌روارى:
ل دویڤ ژێده‌رێن دیرۆكى و به‌لگه‌نامه‌یێن ئه‌رشیفى دئێته زانین كو ل سالێن چلان ژ سه‌دسالا نۆزدێ، زه‌ینه‌ل به‌گ مه‌زنێ عه‌شیره‌تا به‌روارى بالا بوو، یان ئێك ژ مه‌زنێن وان بوو، هه‌ر وه‌سا ئه‌و ئێك ژ وان (سه‌ركرده‌یان) بوو یێن بووینه جهێ باوه‌رییا میر به‌درخان به‌گێ بۆتانى ل ده‌ڤه‌را بەهدینان، له‌و وى هنده‌ك كارێن گرنگ هلپسارتبوونه وى، وه‌كى دێ بۆ مه ئاشكه‌را بت.
د ژێده‌رێن به‌رده‌ست دا زانین زێده ل دۆر ژین و كه‌ساتییا ڤى به‌گى ب ده‌ســت مــه نـاكـه‌ڤن، و تشتێ دیرۆكێ ژ ژیانا وى بۆ مه پاراستى ب تنێ ده‌ورێ وی یه د بزاڤا به‌درخان به‌گێ دا، ب هزرا من ئێكه‌مین ژێده‌رێ دیرۆكى یێ به‌حسێ ڤێ چه‌ندێ كرى كتێبا (الأكراد في بهدینان) بوو یا ره‌حمه‌تى مه‌لا ئه‌نوه‌رێ مایى، ئه‌ڤ كتێبه به‌حسێ زه‌ینه‌ل به‌گێ دكه‌ت و دبێژت: ((ده‌مێ میرێ بۆتان به‌درخان ب بزاڤا خۆ یا ناڤدار ڕابووى، ده‌ستێ خۆ دانایه سه‌ر ده‌ڤه‌را هه‌كارییان، ئه‌و چێبووى یا وى ڤیاى، وى زه‌ینه‌ل به‌گێ به‌روارى كره میرێ ئاشووت و شیڤا لێزانێ و ئه‌ڤ ده‌ڤه‌ره سێ سالان كه‌فتنه بن ده‌ستهه‌لاتا وى، پاشى تیارییان له‌شكه‌ره‌كێ ب هێز ئاماده كر و هێڕش كره سه‌ر ئاشووتێ و زه‌یـنـه‌ل بــه‌گ و هـــه‌ڤــالـێـن وى ل وێــرێ دۆرپـێـچـكرن، هه‌تا به‌روارى ب سه‌رۆكاتییا شێخ محه‌مه‌دێ هروورى د هه‌وارا وى چووین، هاریكارى ژ زاخۆ ژى ب سه‌رۆكاتییا شێخ یووسفێ زاخۆیى بۆ وى چوو، پاشى هنده‌ك هاریكارى ژ به‌درخان به‌گێ ژى بۆ وى هات، وان ده‌ڤه‌را تیارییان ب كوته‌كى ئێخسته بن حوكمێ به‌درخانى، پاشى حوكمه‌تا ئۆسمانى مایێ خۆ د مه‌سه‌له‌یێ كر، ژ به‌ر كو ئه‌و ژ ده‌ستهه‌لاتا به‌درخانى دترسیان..))(3).
ژ ڤێ گۆتنا مه‌لا ئه‌نوه‌رى دئێته زانین كو زه‌ینه‌ل به‌گ ژ لایێ به‌درخان به‌گێ ڤه وه‌ك مه‌زنێ ده‌ڤه‌را ئاشووتێ هاتبوو دانان و ده‌ستهه‌لاتا وى ل ڤێ ده‌ڤه‌رێ بۆ ده‌مێ سێ سالان ڤه‌كێشابوو و وى ده‌ورێ سه‌ره‌كى د بنده‌ستكرنا تیارییان دا هه‌بوو، به‌لێ ئه‌و وان سالان ب دروستى ده‌ستنیشان ناكه‌ت.
هه‌ر چه‌نده مه‌لا ئه‌نوه‌رى ژێده‌رێ خۆ بۆ وه‌رگرتنا ڤان زانینان دیار نه‌كرییه، به‌لێ ژ به‌ر نێزیكییا وى یا ده‌مى و جهى ژ ڤان ڕویدانان، دبت وى ئه‌ڤ زانینه ب ڕێكا بهیستنێ وه‌رگرتبن، هه‌ر چاوا بت نوكه هنده‌ك به‌لگه‌یێن ئه‌رشیفێ ئۆسمانى د ده‌ست مه دا هه‌نه پترییا گۆتنا مه‌لا ئه‌نوه‌رى د ده‌ر حه‌قێ زه‌ینه‌ل به‌گێ دا بۆ مه مسۆگه‌ر دكه‌ن.
زه‌ینه‌ل به‌گ د ئه‌رشیفێ ئۆسمانى دا:
د ناڤ به‌لگه‌یێن ئه‌رشیفێ ئـۆسمانى دا كۆمه‌كا مه‌زن یا به‌لگه‌یان ل بن ناڤێ: (ئیراده‌ء مسائل مهمه) یێن هاتینه پاراستن، تێدا به‌حسێ بزاڤا به‌ردخان به‌گێ دئێته‌كرن هه‌ر ژ ده‌ستپێكا وێ و هه‌تا دووماهییێ، د ناڤ وان به‌لگه‌یان دا عه‌رزوحاله‌ك هه‌یه ژ لایێ موشیرێ ئه‌یاله‌تا ئه‌رزرۆمێ خه‌لیل كاملى ڤه، ل ده‌ستپێكا هه‌یڤا شه‌عبانێ ژ سالا 1259 (به‌رانبه‌ر 26 ته‌باخا 1843 ز) یا هاتییه نڤیسین، به‌حسێ زه‌ینه‌ل به‌گێ تێدا هه‌یه، و به‌لكى ئه‌ڤه ئێكه‌مین به‌لگه بت به‌حسێ وى تــێـدا هاتى، موشیرێ ئه‌رزرۆمێ د ڤێ عه‌رزوحالێ دا گـه‌لــه‌ك زانینان ل دۆر بزاڤا به‌درخانى بۆ سته‌نبۆلێ هنارتینه، ئه‌و دبێژت: ((وه‌كـى مــن د عــه‌رزوحـالا خۆ یا بۆرى دا ئاشكه‌را كرى، ئه‌وا من ل ده‌ستپێكا هه‌یڤا ره‌جه‌با بۆرى دا بۆ مه‌قامێ هه‌وه یێ بلند هنارتى، ده‌سته‌كا تیارییان ئه‌وێن ژ كه‌ڤن وه‌ره ب نه‌گوهدارییێ هاتینه نیاسین، یێن كو ل ده‌ڤه‌را هه‌كارییان دژین، ل به‌ر میرێ هه‌كارییان نووروللاهـ به‌گێ ئاسێبووبوون، ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ میرێ ناڤبۆرى قه‌ستا موته‌سه‌للمێ قه‌زایا جزیرا بۆتان میرالاى به‌درخان به‌گێ كر و داخوازا هاریكارییێ ژێ كر؛ دا ئه‌و تیارییان ئه‌ده‌ب بده‌ت و ئه‌و هه‌ڤالینى و گوهدارییا خۆ بۆ ده‌وله‌تا عـه‌لـیـیـه (یـا ئـۆسـمــانــى) ئـاشـكــه‌را دكــه‌ت، بـه‌رى نوكه كاغه‌زه‌ك ژ به‌درخان به‌گێ ل دۆر ڤێ مه‌سه‌له‌یێ یا گه‌هشتییه من..))(4).
پاشى ئه‌و ئاشكه‌را دكه‌ت كو به‌درخان به‌گێ ژ نك خۆ، و بێى ئه‌و به‌رپڕسێن ده‌وله‌تێ ئاگه‌هدار بكه‌ت، له‌شكه‌ره‌ك ئاماده كر و هێڕشه‌ك كره سه‌ر تیارییان، هێجه‌تا وى ئه‌و بوو كو تیارییان هێڕش كربوو سه‌ر گونده‌كێ موسلمانان و پێنجى زه‌لام ژێ كوشتبوون و مزگه‌فتا وان كربوو دێر، گه‌له‌ك گوندێن دى ژى یێن موسلمانان سۆتبوون و مال و ملكێ وان تالان كربوو.
پشتى ئه‌و چه‌نده‌كێ به‌حسێ ڤێ هێڕشێ دكه‌ت، ئه‌و دئێته سه‌ر به‌حسێ تیارییان و دبـێـژت: ((ئـه‌ڤ ده‌سته‌كه بوونه سێ پارچه: گه‌له‌ك ژ وان د شــه‌ڕى دا هـاتـنـه كوشتن و هنده‌كان گوهدارى كر، هنده‌ك ب لایێ مویسلێ ڤه ڕه‌ڤین و به‌درخان به‌گێ كار بۆ هندێ كر وێ ده‌سته‌كا گوهدارى كرى ب لایێ خۆ ڤه بكێشت، وى ئێك ژ ئه‌تباعێن خۆ ئه‌وێ دبێژنێ: زه‌ینه‌ل به‌گ، كره موته‌سه‌للمێ وان و فه‌رمان لێ كر كو ئه‌و وان ئاڤاهییان بهه‌ڕفینت یێن وه‌كى كه‌لان هاتینه ئاڤاكرن، هه‌روه‌سا وى تیارى نه‌چاركرن كو سالانه جزییێ بده‌ن و گوهدارییا میرێ هه‌كارییان بكه‌ن، ئه‌و ژ هندێ ترساندن كو ل نه‌گوهدارییێ بزڤڕنه‌ڤه، ئه‌گه‌ر نه.. ئه‌و دێ جاره‌كا دى وان ئه‌ده‌ب ده‌ت، پاشى به‌درخان به‌گ زڤڕى باره‌گایێ خۆ)).
ژ ئه‌ڤا بۆرى دئێته زانین كو ده‌مێ ل سه‌ر داخوازا نووروللاهـ به‌گێ هه‌كارى به‌ردخان به‌گێ بۆتانى ل سالا 1843 هێڕش ئینایه سه‌ر تیارییان، زه‌ینه‌ل به‌گێ به‌روارى د گه‌ل دا بوو، و ئه‌و ئێك ژ دویكه‌فتى (و ئه‌تباعێن) وى بوو، و پشتى هێڕش ب دووماهى هاتى به‌ردخان به‌گێ ئه‌و كره حاكم و موته‌سه‌للمێ(5) ده‌ڤه‌رێ و ئه‌ڤه گۆتنا مه‌لا ئه‌نوه‌رى ته‌ئكید دكه‌ت.
پشتى ڤێ عه‌رزوحالێ ب دو هه‌یڤان و ب دروستى ل 12 شه‌ووالا 1259 (به‌رانبه‌ر 4 چرییا پاشییێ 1843 ز) موشیرێ ئه‌رزرۆمێ خه‌لیل كاملى عه‌رزوحاله‌كا دى ل هه‌ر دۆر ڤێ مه‌سه‌له‌یێ بۆ سته‌نبۆلێ هنارتییه، و ئه‌و ئاشكه‌را پشته‌ڤانییا به‌درخان به‌گێ دكه‌ت د وێ هێڕشێ دا یا وى بۆ سه‌ر تیارییان كرى، هه‌ر ئه‌و چه‌نده گازنده‌یێ دكه‌ت كو وى به‌رپڕسێن ده‌وله‌تێ ب ڤى كارێ خۆ ئاگه‌هدار نه‌كربوو و دبێژت كو به‌درخان به‌گێ كاغه‌زه‌ك بۆ من هنارتییه و ســه‌رهـاتییا هێڕشا خۆ تێدا ب فره‌هى ڤه‌گێڕایه، و موشیرێ ئه‌رزرۆمێ مه‌زنێن خۆ وه‌سا تێ دگه‌هینت كو به‌ردخان كه‌سه‌كێ دلسۆزه بۆ ده‌وله‌تێ، و وى چو ئنیه‌تێن خراب نینن.
د جهه‌كى دا ژ ڤێ عه‌رزوحالێ هاتییه: ((هه‌ر چه‌نده پشتى به‌درخان به‌گێ ئــه‌ڤ ده‌سـتـه‌كـه ئه‌ده‌بداى ئه‌و ڕوینشتبوون، به‌لێ هنده‌ك ژ وان جاره‌كا دى ل نه‌گوهدارییێ زڤڕینه‌ڤه، وان ب شه‌ڤێ هێڕشا كرییه سه‌ر وى كه‌سێ دبێژنێ: زه‌ینه‌ل به‌گ، ئه‌وێ ژ لایێ به‌درخان به‌گێ ڤه وه‌ك زابط بۆ پاراستنا ته‌ناهییێ هاتییه‌دانان، ده‌مێ ئه‌و زابط ب هێڕشا وان حه‌سیاى نه‌شیا به‌رگرییێ بكه‌ت، پێنج ژ زه‌لامێن وى هاتنه كوشتن و ل دویڤ وێ نامه‌یێ ژ به‌درخان به‌گێ گه‌هشتییه مه، تیارییان جاره‌كا دى ده‌ست ب نه‌گوهدارییێ كرییه..))(6).
مشیرێ ئه‌رزرۆمێ د عه‌رزوحالا خۆ دا ئیشاره‌تێ دده‌ته هندێ كو وى ئه‌ڤ زانینه ژ وێ نامه‌یێ وه‌رگرتینه یا به‌ردخان به‌گێ ل دیرۆكا 15 ره‌مه‌زانا 1259 (8 چرییا ئێكێ 1843 ز) بۆ وى هنارتى، وى نامه‌یا به‌درخان به‌گێ ب خۆ ژى هه‌ڤپێچ د گه‌ل نامه‌یا خۆ دا بۆ سته‌نبۆلێ هنارتییه، و د نامه‌یا به‌درخان به‌گێ دا ئه‌و زانین دوباره دبن، به‌لێ ئه‌و ئاشكه‌را دكه‌ت كو ((ئه‌و تیارییێن ئه‌مان ژ وى وه‌رگرتى و بووینه جهێ چاڤدێرییا وى ل ده‌مێ ئه‌لندێ هێڕش دا سه‌ر خزمه‌تكارێ هه‌وه زه‌ینه‌ل به‌گێ ئه‌وێ وه‌ك موته‌سه‌للم مایه د ناڤ وان دا و بیست زه‌لامێن وى گرتن و پێنج كوشتن و ئاڤ ژ وان بڕى..))(7).
و ژ بلى كو ئه‌ڤ به‌لگه گۆتنا مه‌لا ئه‌نوه‌رێ مایى مسۆگه‌ر دكه‌ت ده‌مێ ئه‌و دبێژت: تیارییان هێڕش كره سه‌ر زه‌ینه‌ل به‌گێ ل گوندێ ئاشووتێ و پشتى هنگى شێخ محه‌مه‌دێ هروورى د گه‌ل به‌روارییان، و شێخ یووسفێ كێسته‌یى د گه‌ل زاخۆییان د هه‌وارا وى چوون، ئه‌ڤه هندێ دگه‌هینت كو ئه‌ڤ ڕویدانه ل پائیزا سالا 1843 ز چێبووبوو.
ژ ڤان هه‌ردو به‌لگه‌ییان دئێته زانین كو والییێ ئه‌رزرۆمێ خه‌لیل كاملى مه‌یلا به‌درخان به‌گێ دكر، وى نه‌ڤیا ده‌وله‌ت وه تێ بگه‌هت كو به‌درخان به‌گ كه‌سه‌كێ ژ ڕێده‌ركه‌فتى و نه‌گوهداره، به‌لێ وه‌سا دیاره كو هه‌مى زه‌لامێن ده‌وله‌تێ ئه‌ڤ بۆچوونه نه‌بوو، به‌لكى هنده‌ك ژ وان ڕوى ب ڕوى دوژمناتییا به‌درخان به‌گێ دكر، كار بۆ هندێ دكر كو ده‌وله‌تێ دژى به‌ردخان به‌گێ ڕاكه‌ن، ئێك ژ وان والییێ مویسلێ محه‌مه‌د پاشا بوو، ڤى والى نه ب تنێ دڤیا به‌درخان به‌گێ د چاڤێن ده‌وله‌تێ دا كرێت بكه‌ت، به‌لكى وى كار بۆ هندێ دكر ده‌وله‌تێ تێ بگه‌هینت كو والییێ ئه‌رزرۆمێ ژى پشته‌ڤانییا به‌درخان به‌گێ دكه‌ت!
ل 15 ره‌مه‌زانا سالا 1259 (8 چرییا ئێكێ 1843 ز) والییێ مویسلێ محه‌مه‌د پاشایى عه‌رزوحاله‌ك بۆ سته‌نبۆلێ هنارتییه، ئه‌و ژى تێدا ئیشاره‌تێ دده‌ته سه‌رهاتییا به‌درخان به‌گێ د گه‌ل تیارییان، و دانانا زه‌ینه‌ل به‌گێ وه‌ك موته‌سه‌للم بۆ ئاشووتێ، به‌لێ تشتێ به‌رچاڤ د گۆتنا وى دا ئه‌وه ئه‌و ب كه‌رب ڤه به‌حسێ به‌درخان به‌گێ و زه‌ینه‌ل به‌گێ دكــه‌ت، و ده‌مــێ ئـــه‌و بــه‌حـسـێ زه‌ینه‌ل به‌گێ دكه‌ت ئه‌و دبێژت: ((وى ژ نــك خـــۆ هـێــڕش كـره سه‌ر وێ قه‌بیله‌یا ناڤبۆرى، و هژماره‌كا مه‌زن ژ مــرۆڤـان كوشت، گه‌له‌ك مال و مرۆڤ برن و ئێخسیركرن و ئێك ژ ئه‌شقیایێن(8) كوردان یێن پار د ڕویدانا ئامێدییێ دا ڕه‌ڤى كو ناڤێ وى زه‌ینه‌ل به‌گێ شه‌قییه، كره موته‌سه‌للم ل سه‌ر وان، و زڤڕى..))(9).
ژ ڤێ گۆتنا والییێ مویسلێ محه‌مه‌د پاشایێ به‌یره‌قدار دئێته زانین كو سالا به‌رى هنگى (1842 ز) د وێ ڕویدانێ دا ل ئامێدییێ چێبووى زه‌ینه‌ل به‌گ ژ ئامێدییێ ڕه‌ڤیبوو و گه‌هشتبوو به‌درخان به‌گێ.. و هه‌ر چه‌نده ئه‌و ئاشكه‌را ناكه‌ت كانێ ئه‌و ڕویدان چ بوو، به‌لێ ب هزرا من ئه‌و ئیشاره‌ته بۆ ستاندنا ئیسماعیل پاشایى بۆ ئامێدییێ، پشتى ڕویدانا میرێ كۆره و ئه‌و كاره‌كێ نه ب دلێ والییێ مویسلێ بوو، له‌و وى له‌شكه‌ره‌ك ئاماده كر و هێڕش دا سه‌ر ده‌ڤه‌را بەهدینان و پشتى چه‌ند شه‌ڕ و هه‌ڤڕكییان ئیسماعیل پاشا نه‌چاربوو خۆ ته‌سلیمى والى بكه‌ت، والى ئه‌و د گه‌ل مرۆڤێن وى هنارته به‌غدایێ..(10)
وه‌سا دیاره كو د ڤێ ڕویدانێ دا زه‌ینه‌ل به‌گ ئێك ژ پشته‌ڤانێن ئیسماعیل پاشایى بوو دژى والییێ مویسلێ، له‌و ده‌مێ ئیسماعیل پاشا هاتییه‌گرتن، زه‌ینه‌ل به‌گ ژ والییێ مویسل ڕه‌ڤى و قه‌ستا به‌درخان به‌گێ كر، و هنگى نه‌یاره‌تى د ناڤبه‌را به‌درخان به‌گێ و والییێ مویسلێ دا هه‌بوو، و ده‌مێ به‌درخان به‌گێ ده‌ڤه‌را ئاشووتێ ئێخستییه بن ده‌ستێ خۆ وى زه‌ینه‌ل به‌گ كره مه‌زنێ وێرێ.
ل سه‌ر ڤى بناخه‌یى محه‌مه‌د پاشایێ به‌یره‌قدار زه‌ینه‌ل به‌گ وه‌ك كه‌سه‌كێ ئه‌شقیا و قاچاخ دنیاسى و نیشا ده‌وله‌تێ ددا.
د راپۆرته‌كا دى دا یا كو ل دۆر تیارییان هاتییه نڤیسین و بۆ سته‌نبۆلێ هاتییه بلندكرن كو ناڤێ خودانى ل سه‌ر نینه، ئیشاره‌ت هه‌یه كو ئه‌ڤ هێڕشا تیارییان ل ئاشووتێ كرییه سه‌ر زه‌ینه‌ل به‌گێ و هه‌ڤالێن وى ئه‌نجامێ هه‌ڤپه‌یمانییه‌كا (نه‌مه‌فهووم) بوو د ناڤبه‌را وان و میرێ هه‌كارییان دا؛ ژ به‌ر كو نه‌ستوورى (تیارى) ب تنێ نه‌شێن ب كاره‌كێ هۆسا ڕاببن، ل دویڤ هنده‌ك ریوایه‌تان به‌درخان به‌گ یێ موژیلبوو دا هێزه‌كێ بۆ هاریكارییا زه‌ینه‌ل به‌گێ بهنێرت(11).
یه‌عنى: پشتى به‌درخان به‌گێ تیارى په‌لخاندین و زه‌ینه‌ل به‌گ كرییه حاكمێ ئاشووتێ و زڤڕى، به‌رى ئه‌و هێزه‌كێ بۆ هاریكارییا وى بهنێرته ده‌ڤه‌رێ، میرێ هه‌كارییان ئه‌و تیارییێن ماینه ل ده‌ڤه‌رێ پالدان كو هێڕشێ بكه‌نه سه‌ر زه‌ینه‌ل به‌گێ، ب وى ڕه‌نگێ به‌حس ژێ هاتییه‌كرن، خودانێ راپۆرتێ دبێژت: ئه‌ڤه تشته‌كێ نه یێ مه‌فهوومه! بۆچى؟ چونكى میرێ هه‌كارییان ب خۆ داخواز ژ به‌درخان به‌گێ كربوو كو ئه‌و هاریكارییا وان دژى تیارییان بكه‌ت، ڤێجا چاوا ئه‌و دێ پشتى هه‌یڤه‌كێ دویان هاریكارییا تیارییان كه‌ت كو هێڕشێ بكه‌نه سه‌ر (وه‌كیلێ) به‌درخان به‌گێ؟!
ئه‌گه‌ر هات و ئه‌ڤ ریوایه‌تا یا دروست بت كو نووروللاهـ به‌گێ هه‌كارى تیارى پالدا بن دا ئه‌و هێڕشێ بكه‌نه سه‌ر زه‌ینه‌ل به‌گێ، دبت ئه‌و نیشانا هندێ بت كو ب دلێ وى نه‌بوویه به‌درخان به‌گ كه‌سه‌كێ بەهدینی بینت بكه‌ته حاكم ل سه‌ر ده‌ڤه‌ره‌كا هه‌كارییان، ژ به‌ر كو ئه‌و نه‌شیایه ڤێ نه‌رازیبوونا خۆ بۆ به‌درخان به‌گێ ئاشكه‌را بكه‌ت، دبت وى ب دزى ڤه ئه‌ڤ كاره كربت!
دووماهییا زه‌ینه‌ل به‌گێ:
ره‌حمه‌تى مه‌لا ئه‌نوه‌رێ مایى ده‌مێ به‌حسێ زه‌ینه‌ل به‌گێ دكه‌ت، ئه‌و ئاشكه‌را دكه‌ت كو ده‌مێ له‌شكه‌رێ ئۆسمانییان ل سالا 1263 مشه‌ختى 1848 زایینى به‌ردخان به‌گ گرتى و نه‌فیكرییه سته‌نبۆلێ، دو كوڕێن وى و زه‌ینه‌ل به‌گ ژى د گه‌ل دا بوون(12).
به‌لێ مه‌سه‌له‌یا كو زه‌ینه‌ل به‌گ د گه‌ل به‌درخان به‌گێ هاتییه‌گرتن و هنارتن بۆ سته‌نبۆلێ ئه‌ڤه د گه‌ل وان به‌لگه‌یێن ئه‌رشیفى ناگونجن یێن ب به‌ر چاڤێن مه كه‌فتین ل دۆر دووماهییا زه‌ینه‌ل به‌گێ.
د ئه‌رشیفێ پاراستى دا به‌لگه‌یه‌ك هه‌یه عه‌رزوحاله‌كه ژ لایێ والییێ به‌غدا محه‌مه‌د نه‌جیب پاشایى ڤـه بــۆ (مجلس أحكام عدلیه) ل سته‌نبۆلێ ل 17 هه‌یڤا ذولقه‌عده ژ سالا 1263 (به‌رانبه‌ر 26 چرییا ئێكێ 1847 ز) یا هاتییه هنارتن، ئه‌ڤه ده‌قێ وێیه:
((ئه‌ڤه عه‌رزوحالا به‌نده‌یێ هه‌وه یێ كێمتره.
كه‌سه‌كێ ب ناڤێ زه‌ینه‌ل به‌گێ كو مه‌زنێ عه‌شیره‌تا به‌روارییانه ئه‌وا ل سه‌نجه‌قا ئامێدییێ یا سه‌ر ب مویسلێ ڤه و ئه‌و ژ پشته‌ڤانێن به‌ردخان به‌گێ بوو، ژن و عه‌یالێن خۆ یێن هێلاینه ل جهێ خۆ و چیا و چیا یێ چووى هه‌تا گه‌هشتییه سلێمانییێ و ژ وێرێ یێ هاتییه به‌غدایێ، ل وێرێ وى قه‌ستا مه‌زارێ حه‌ضره‌تا شێخ عه‌بدلقادرێ گه‌یلانى-قدس سره الصمدانى- كر؛ دا كو ئیمدادا رووحانى ژێ وه‌رگرت و وى بۆ خۆ بكه‌ته مه‌هده‌رچى، پاشى به‌رى دیرۆكا نڤیسینا ڤێ عه‌رزوحالێ ب چه‌ند ڕۆژه‌كان وى داخوازا ده‌خاله‌تێ ژ ده‌وله‌تا عـه‌لـیـیــه كــر و ب ڕێكا من هیڤییا مه‌رحه‌مه‌تا سه‌لطه‌نیا بلند كرییه، ژ بــه‌ر وێ تـاوانــا ژ وى چـێـبـووى، ئاشكه‌رایه كو هه‌ر ئێكێ ئعترافێ ب گونه‌هـ و تاوانا خۆ بكه‌ت، لێبۆرینا جه‌نابێ پادشاهى ژێ دگرت.
و چونكى ژ ئاخفتنێن وى دیاره كو چوونا وى بۆ لایێ به‌درخان به‌گێ نه ب كه‌یفا وى بوو به‌لكى ژ نه‌چارى بوو، ئه‌ز دبینم یا باش ئه‌وه وه‌ك ڕێزگرتن بۆ حورمه‌تا حه‌ضره‌تا گه‌یلانى كو زه‌ینه‌ل به‌گ بێته عه‌فووكرن، و ده‌ستویرى بۆ بێته‌دان كو ئه‌و ل وى جهى بێته ئاكنجیكرن یێ والییێ مویسلێ موناسب دبینت، یان بمینته ل به‌غدایێ، یان ژى بۆ ده‌رێ سه‌عاده‌تێ (یه‌عنى: سته‌نبۆلێ) بێته هنارتن؛ دا ئه‌و و ژن و عه‌یالێ خۆ بگه‌هنه ئێك و به‌رده‌وام دوعایێن ژییه‌كێ درێژ و سه‌رفه‌رازییێ بۆ سولطانى بكه‌ت. رازیبوونا مه‌قامێ هه‌وه یێ بلند هیڤییا منه و كو من هوین ب ڤێ چه‌ندێ ئاگه‌هداركرن، ئه‌مر و فه‌رمان بۆ جه‌نابێ وی یه یێ ئه‌مر د ده‌ستان دا.
17 ذي القعدة 1263
والییێ به‌غدایێ
به‌نده محه‌مه‌د نه‌جیب))(13)
د گه‌ل ڤێ عه‌رزوحالێ والییێ به‌غدایێ عه‌رزوحاله‌كا دى ژى بۆ جڤاتا ئه‌حكامێن عه‌دلیه هنارتبوو تێدا به‌حسێ شێخێ شه‌ممه‌رییان صفووك ئه‌لجه‌ربا ژى كربوو كو ئه‌و ژى ئێك ژ پشته‌ڤانێن به‌درخان به‌گێ بوو، ئه‌و ئاشكه‌را دكه‌ت كو هەژماره‌كا مه‌زن یا زه‌لامێن عه‌شیره‌تا وى ب سه‌ر به‌غدایێ دا گرتبوون و هه‌تا به‌رسنگێ وان بێته گرتن ده‌وله‌تێ سێسه‌د چارسه‌د كه‌س ژ هێزا باش بووزووق (له‌شكه‌رێ نه یێ نیزامى) ب سه‌رۆكاتییا گه‌نج ئاغایى هنارتنێ، وان ل ده‌ستپێكێ شیره‌ت ل شێخ صفووكى كر كو ته‌سلیم ببت و به‌رگرییێ نه‌كه‌ت، به‌لێ ئه‌و ل به‌ر نه‌هات و چه‌ك ڕاكر، و شه‌ڕ د ناڤبه‌را هه‌ردو لایان دا چێبوو و د ئه‌نجام دا تڤه‌نگه‌ك ب شێخ صفووكى كه‌فت و ئه‌و پێ مر.
پشتى جڤاتا (ئه‌حكامێن عه‌دلییه) دان و ستاندن ل دۆر ڤان هه‌ردو مه‌سه‌له‌یان كرى، وان ل ده‌ستپێكا موحه‌رره‌ما سالا 1264 (به‌رانبه‌ر 8 كانوونا بچویك 1847 ز) بڕیار دا كو:
ئێك: صه‌فووكى جزایێ نه‌گوهدارییا خۆ وه‌رگرت!(14)
دو: ژ به‌ر كو زه‌ینه‌ل به‌گێ په‌نا ئینا به‌ر ده‌وله‌تا بلند و داخوازا لێبۆرینێ كر، ئه‌و یێ هه‌ژى لێبۆرینا سولطانییه، به‌لێ جهێ وى یێ ئه‌صلى یێ گونجاى نینه بۆ وى كو لێ بمینت، و پشتى دان و ستاندنێ د گه‌ل موشیرێ له‌شكه‌رێ ئه‌نادۆلێ بڕیار هاته‌دان كو یا باشتر ئه‌وه ئه‌و و ژن و عه‌یالێن وى بۆ سته‌نبۆلێ بێنه ڤه‌گوهاستن، و ئه‌و به‌رده‌وام دوعایان بۆ سولطانى بكه‌ت!(15)
وه‌سا دیاره كو پشتى ئه‌ڤ بڕیاره ژ لایێ مه‌جلسێ ده‌ركه‌فتى زه‌ینه‌ل به‌گ د گه‌ل ئه‌ندامێن مالا خۆ یێ هاتییه ڤه‌گوهاستن بۆ باژێڕێ سته‌نبۆلێ، و هنارتنا وى بۆ سته‌نبۆلێ د گه‌ل به‌ردخان به‌گێ و كوڕێن وى نه‌بوو، وه‌كى ره‌حمه‌تى مه‌لا ئه‌نوه‌ر دبێژت.
راوه‌ستاندنا مه‌عاشێ زه‌ینه‌ل به‌گێ:
ل 2 هه‌یڤا ذولقه‌عده ژ سالا 1288 (12 كانوونا مه‌زن 1872 ز) عه‌رزوحالا زه‌ینه‌ل به‌گێ بۆ وه‌زاره‌تا مالییه‌تێ هاتبوو ره‌وانه‌كرن، ئه‌و عه‌رزوحالا وى داخواز تێدا كرى كو مه‌عاشێ وى ئه‌وێ ئه‌ڤه ساله‌ك هاتییه ڕاگرتن بۆ وى بێته خرجكرن و پشتى هنگى پتر ژ هه‌یڤه‌كێ و ب دروستى ل 22 ذولحججه‌یا سالا 1288 (2 ئادارا 1872 ز) رازیبوونا وه‌زاره‌تا مالییه‌تێ ل سه‌ر ڤێ چه‌ندێ ده‌ركه‌فت(16).
پشتى بیست و پێنج سالان:
پشتى نه‌فیكرنا زه‌ینه‌ل به‌گێ بۆ سته‌نبۆلێ، ب بیست و پێنج سالان و ب دروستى ل 7 ره‌بیعولئاخه‌را سالا 1290 (3 خزیرانا 1873 ز) زه‌ینه‌ل به‌گێ عه‌رزوحاله‌ک پێشكێشى ده‌وله‌تێ كربوو، هنده‌ك زانینێن گرنگ ژێ دئێنه وه‌رگرتن یێن په‌یوه‌ندى ب ژیانا وى ڤه هه‌ین، هه‌روه‌سا برا و مرۆڤێن وى یێن نێزیك، ئه‌ڤه ده‌قێ وێ عه‌رزوحالێیه:
((عه‌رزوحالا به‌نییێ هه‌وه ئه‌ڤه‌یه:
ئه‌ز د بنیات دا ژ به‌گێن ئامێدییێ مه یا سه‌ر ب مویسلێ ڤه، ئه‌ڤه بیست و پێنج ساله ل دویڤ ئه‌مر و ئیراده‌یا حه‌ضره‌تێ شه‌هریارى (سولطانى) ئه‌ز و مالباتا خۆ ل جزیرا كرید دژین، ده‌مێ به‌رى چار پێنج سالان لێبۆرین د ده‌ر حه‌قێ من دا ده‌ركه‌فتى و ده‌ستویرى ب ئازادكرنا من هاتییه‌دان، ژ هنگى وه‌ره ئه‌ز ئاكنجییێ دارولعه‌لییه‌مه (سته‌نبۆلێ)، به‌لێ برا و مرۆڤێن من یێن ل مه‌مله‌كه‌تێ هێلاین ئه‌و ژى ئه‌ڤ خولامێن هه‌وه‌نه: عه‌بدلله‌طیف به‌گ و تێلى به‌گ و یووسف به‌گ و ئۆسمان به‌گ و عه‌بدصصه‌مه‌د به‌گ، یێ دكه‌فتینه د ته‌نگاڤى و هه‌وجه‌ییێ دا، هه‌روه‌سا ئه‌و پێدڤى چاڤدێرییێنه د مه‌سه‌له‌یا ملكى دا یا په‌یوه‌ندى ب حوكمه‌تێ ڤه هه‌ى، له‌و هیڤییا من ژ جه‌نابێ بلندێ موسته‌شارى ئه‌وه ئه‌و شیره‌تنامه‌یه‌كێ بۆ موته‌صه‌ررفییا مویسلێ بهنێرت دا كو حورمه‌ت و ریعایه‌ت د گه‌ل وان بێته‌كرن، ب ڤێ چه‌ندێ ئه‌ڤ خولامێ هه‌وه دێ كه‌یفخۆش بت و د هه‌ر حاله‌كى دا ئه‌مر و فه‌رمان و لوطف و ئحسان یا خودانێ فه‌رمانێیه.
ل 7 ره‌بیعولئاخه‌را 1290
زه‌ینه‌ل به‌گ
ژ به‌گێن ئامێدییێ و كوردستانێ))(17)
دیاره وى ئه‌ڤ داخوازه كربوو پشتى وى زانى كو ده‌وله‌تێ ملكێ وان ل ده‌ڤه‌را به‌روارى بالا ب بهایه‌كێ كێم یێ ژ مرۆڤێن وى ستاندى، ژ به‌لگه‌یێن ئه‌رشیفى دئێته زانین كو داخوازا زه‌ینه‌ل به‌گێ ژ لایێ موسته‌شارى ڤه هاتبوو ب جهئینان و ل دیرۆكا 22 هه‌یڤا ره‌بیعولئاخه‌را سالا 1290 (به‌رانبه‌ر 18 خزیرانا 1873 ز) وى شیره‌تنامه‌یه‌ك بۆ موته‌صه‌ررفییا مویسلێ هنارتبوو، تێدا هاتبوو: ((زه‌ینه‌ل به‌گ كو ئێكه ژ خه‌لكێ قه‌زایا ئامێدییێ و به‌رى نوكه هاتبوو نه‌فیكرن و لێبۆرینێ ژێ گرتبوو و و هاتبوو به‌ردان، ئه‌و ل ده‌رسه‌عاده‌تێ (سته‌نبۆلێ) ئاكنجیبوویه، داخوازێ دكه‌ت كو ئه‌گه‌ر چو مانع نه‌بن چاڤدێرى ل برایێن وى عه‌بدلله‌طیف و یـــووســفــى بـێـتـه‌كـرن؛ ژ به‌ر كو وان هــه‌وجــه‌یـــى ب دلۆڤانییێ هه‌یه، له‌و داخوازا وى ئـــه‌وه شـیـره‌ت ب وان بێته‌كرن و ل دویڤ قانوونێن كار پێ دئێته‌كرن حه‌ق و حقووقێن وان بێنه‌دان))(18).
ل دیرۆكا 7 هه‌یڤا جومادا ئێكێ ژ سالا 1290 (به‌رانبه‌ر 2 تیرمه‌ها 1873 ز) ئه‌نجوومه‌نێ لیوائا مویسلێ نامه‌یه‌ك بۆ ویلایه‌تا به‌غدایێ هنارتییه، تێدا هاتییه: ((زه‌ینه‌ل به‌گ كو ئێك ژ خه‌لكێ كوردستانێیه، عه‌رزحاله‌ك پێشكێش كرییه، تێدا داخوازێ دكه‌ت كو كۆژمێ هزار و پێنجـسه‌د قرووشان بۆ وى بێته‌دان وه‌ك بــه‌ده‌ل ژ ملكێ وى یێ ل ئامێدییێ یێ كو ژ لایێ حوكمه‌تێ ڤه هاتییه ستاندن و موصاده‌ركرن یان ژى نیڤا ملكێ وى بۆ بێته زڤڕاندن، ژ به‌ر كو صووره‌ته‌كێ عه‌رزوحالا وى و ئه‌و به‌لگه‌یێن د گه‌ل دا بۆ دویچوونێ گه‌هشتنه مه و چونكى ل 24 موحه‌رره‌ما سالا 1290 فه‌رمانا بلندا ژماره 13 ده‌ركه‌فتبوو، پشتى هنگى ل 7 ربیعولئه‌ووه‌لا سالا 1290 فه‌رمانا بلند گه‌هشته ویلایه‌تێ كو پێدڤییه دویچوونا ڤێ مه‌سه‌له‌یێ بێته‌كرن و به‌رسڤ بێته‌دان، ل سه‌ر ڤى بناخه‌یى ئاگه‌هدارییا قائمقامییا ئامێدییێ ب ڤێ چه‌ندێ هاته‌كرن و ل دیرۆكا 17 هه‌یڤا ره‌بیعولئه‌ووه‌لا سالا 1390 مه‌زبه‌ته‌یا هەژماره 105 ژ قائمقامییا ژێگۆتى گه‌هشت تێدا هاتییه كو د تۆمارێن ناڤخۆییا ده‌ڤه‌رێ دا چو قه‌ید یان به‌لگه نه‌هاته دیتن هندێ بگه‌هینن كو به‌رى بیست و پێنج سالان وى میرێ ناڤبۆرى(19) هنده‌ك گوند یان مه‌زره‌عه هه‌بووینه و ملكێ وى بووینه و ل ده‌مێ ده‌ستپێكا (ته‌نظیماتان) ئه‌و بۆ ده‌رسه‌عاده‌تێ هاتبوو ڤه‌گوهاستن و ل وێرێ هاتبوو ئاكنجیكرن، له‌و ده‌عوایا وى یا گرێداى ب ملكى ڤه چو ڕاستى بۆ نینه و یا بێ ده‌لیله، له‌و هیڤییه یا پێدڤى ل دویڤ قانوون و ئه‌حكامان بێته‌كرن، د هه‌ر حاله‌كى دا ئه‌مر و فه‌رمان یا وی یه یێ فه‌رمان د ده‌ستى دا))(20) و مۆرا موته‌صه‌ررفێ مویسلێ (السید عبدي) و یا هــه‌شــت ئه‌ندامێن ئه‌نجوومه‌نا مویسلێ ل سه‌ر ڤێ مه‌زبه‌ته‌یێ هه‌نه.
ژ ڤان به‌لگه‌یان دئێته زانین كو پشتى زه‌ینه‌ل به‌گ و عه‌یالێ خۆ هاتینه نه‌فیكرن ئه‌و هه‌تا دۆرێن سالا 1868 و 1869 ژى ل جزیرا كرید ل بن چاڤدێرییێ دژیا، پاشى ئه‌و هاته ئازاد كرن ب وى شه‌رتى كو ل ســتــه‌نـبــۆلـێ بمینت و نه‌زڤڕته كوردستانێ، به‌لێ پـه‌یـوه‌نـدییێن وى د گه‌ل برا و مرۆڤێن وى ڤه ل ده‌ڤه‌را به‌روارى بالا دبه‌رده‌وام بوون، ئه‌و د عه‌رزوحالا خۆ دا ناڤێن چه‌ند مرۆڤه‌كێن خۆ دئینت ئه‌و ژى ئه‌ڤه‌نه: عه‌بدلله‌طیف به‌گ و تێلى به‌گ و یووسف به‌گ و ئۆسمان به‌گ و عه‌بدصصه‌مه‌د به‌گ، به‌لێ مه‌زبه‌ته‌یا موته‌صه‌رففیا مویسلێ ب تنێ ناڤێن عه‌بدلله‌طیف و یووسفى دئینت و دبێژت: برایێن وی نه.. و دیاره هنگى وان سه‌ره‌ده‌رییا مال و ملكێ مالباتێ دكر، ل ڤێ دیرۆكێ حوكمه‌تا ئۆسمانى گوند و ملكێ وان ژێ ستاندبوو ب هێجه‌تا هندێ كو ئه‌و د تۆمارێن ره‌سمى دا ل سه‌ر ناڤێ وان یێ طاپۆكرى نینه.
و ده‌مێ ئه‌م به‌رێ خۆ دده‌ینه وێ شه‌جه‌ره‌یا نوكه د ده‌ستێ مالباتا به‌گێن مه‌لكائیزییان دا دو تێبینى ل نك مه په‌یدا دبن:
یا ئێكێ: د وێ شه‌جه‌ره‌یێ دا ناڤێن ســێ بـرایـێــن زه‌یـنـه‌ل به‌گێ ب تـنــێ هــه‌نـــه: (عه‌بدلله‌طیف و عه‌بدلهادى و عه‌بدلحه‌مید)، به‌لێ د به‌لگه‌یا بۆرى دا ناڤێ (عه‌بدلهادى و عه‌بدلحه‌مید) ب به‌رچاڤێن مه ناكه‌ڤن و ل دویڤ شه‌جه‌ره‌یێ تێلى به‌گ كوڕێ عه‌بدلحه‌مید به‌گێیه و ئۆسمان كوڕێ مستەفا به‌گێ مامێ زه‌ینه‌ل به‌گێیه.
دو: ل نك مالباتا به‌گێن به‌روارییان وه‌سا یا به‌لاڤه كو زه‌ینه‌ل به‌گێ چو عه‌یال نه‌بوون، له‌و د شه‌جه‌ره‌یا مالباتێ ژى دا ناڤێن چو كوڕێن وى نه‌هاتینه، و ئه‌گه‌را ڤێ چه‌ندێ نه‌بوونا زانینانه ل دۆر دوونده‌ها زه‌ینه‌ل به‌گێ ژ به‌ر دویركه‌فتنا وان ژ كوردستانێ، ئه‌گه‌ر نه زه‌ینه‌ل به‌گێ عه‌یال هه‌بوون و د به‌لگه‌یه‌كێ دا كو ل دیرۆكا 2 موحه‌رره‌ما 1296 (26 كانوونا بچویك 1878 ز) ژ ویلایه‌تا به‌غدایێ ده‌ركه‌فتییه ئاشكه‌را داخواز هاتییه‌كرن كو ده‌ستویرى بۆ ره‌شید به‌گێ بێته‌دان ئه‌و بزڤڕته كوردستانێ دا هنده‌ك كاروبارێن بابێ خۆ زه‌ینه‌ل به‌گێ (ته‌سویه) بكه‌ت، ئه‌و (یه‌عنى: زه‌ینه‌ل به‌گ) ژ به‌گێن ده‌ڤــه‌را ئـامـێـدیـیــێ بـوو و به‌رى نوكه د گه‌ل به‌درخان به‌گێ هاتبوو ئینان و ئه‌و ئاكنجییێ داروسسه‌عاده‌تێ بوو(21).
ژ ڤێ دئێته زانین كو زه‌ینه‌ل به‌گێ كوڕه‌ك ب ناڤێ ره‌شید به‌گ هه‌بوو، ئاكنجییێ سته‌نبۆلێ بوو و ده‌وله‌تا ئۆسمانى نه‌دهێلا ئه‌و بزڤڕته كوردستانێ، ئه‌م نزانین كانێ بۆچى داخواز هاتییه‌كرن ئه‌و بزڤڕت كاروبارێن بابێ خۆ (ته‌سویه) بكه‌ت، ئه‌رێ تو بێژى هنگى بابێ وى نه‌مابوو؟ یان ژى بابێ وى دڤیا وى پێش خۆ ڤه بهنێرته ده‌ڤه‌رێ؟
دووماهییێ پرسیارا مه دڤێت ب ئازرینین ئه‌ڤه‌یه: ئه‌رێ دوونده‌ها زه‌ینه‌ل به‌گێ ب چ سه‌ر و شوین چوویه؟ و نوكه ئه‌و كینه و ل كیڤه‌نه؟
ژێدەر و پەراویز:
1- أنور المایى: الأكراد فی بهدینان، ط 3، دهوك 2011، ص 292-293. ل سه‌ر زه‌مانێ مـیـر عیماده‌دینێ هه‌كارى (ل دۆرێن سالا 1635 ز) بـه‌گه‌كێ به‌روارى ب ناڤێ گولابى هه‌بوو مه‌زنێ كه‌لا بێته‌نویرێ بوو، برایه‌كێ وى ژى ب ناڤێ ته‌ته‌رخان هه‌بوو، شه‌ڕه‌ك د ناڤبه‌را میر عماده‌دینێ هه‌كارى و ڤى گولابى به‌گێ دا چێبووبوو، د ڤى شه‌ڕى دا گولابى به‌گ هاتبوو كوشتن، به‌لكى ئه‌ڤ گولابى به‌گه و به‌گێ مه‌لا ئه‌نوه‌ر دبێژتێ: گولائى په‌یوه‌ندییه‌ك د گه‌ل ئێك هه‌بت (به‌رێ خۆ بده: میرنامه‌یا هه‌كارییان، یا ته‌مه‌رخانێ یازجى، وه‌رگێڕان خالد سادینى، چاپا 1، دهۆك، بپ 796).
2- ئـه‌ڤ زانینێن د شــه‌جـــه‌ره‌یــا مالباتا مه‌لكائیزییان دا هاتین، مـه ب سوپاسى ڤه ژ هێژا صوبحى مه‌لكائیزى وه‌رگرتینه، كو ئێك ژ كه‌سێن شاره‌زایه ب دیرۆك و كه‌سێن ڤێ مالباتێ.
3- أنور المایي: الأكراد في بهدینان، ص 296-297.
4- i. msm. 48/1228-2.
5- موته‌سه‌للم د زاراڤێ ئیدارى یێ وى سه‌رده‌مى دا بۆ وى كه‌سى دهاته گۆتن یێ والى وى ل شوینا خۆ دكه‌ته مه‌زنێ جهه‌كى؛ دا ئه‌و باج و خه‌راجان بۆ وى كۆم بكه‌ت و بهنێرت.
6- i. msm. 48/1228-3.
7- i. msm. 48/1229-12.
8- په‌یڤا (شه‌قى) یان (ئه‌شقیا) ل سه‌ر زه‌مانێ ئۆسمانییان بۆ وى كه‌سى دهاته گۆتن یێ قاچاخێ ده‌وله‌تێ با.
9- i. msm. 48/1228-4.
10- أنور المایى: الأكراد فی بهدینان، ص 237.
11- i. msm. 48/1229-16.
12- أنور المایى: الأكراد فی بهدینان، ص 297.
13- i. msm. 51/1313/1.
14- په‌یوه‌ندییا شێخ صفووكێ شه‌ممه‌رى د گه‌ل به‌درخان به‌گێ ژ وان مژارانه یێن زێده به‌حس ل دۆر نه‌هاتییه‌كرن، به‌لكى ئه‌و د پاشه‌ڕۆژێ دا ناڤه‌ڕۆكا نڤیسینه‌كا مه بت.
15- i. msm. 51/1313/2.
16-( ) A.}MKT.NZD. 874 و SD. 248.
17- A.}MKT.UM. 1271-33-1.
18- A.}MKT.UM 1272/33/2.
19- مه‌خسه‌د پێ زه‌ینه‌ل به‌گه، و هنگى دگۆتنه مه‌زن و ئاغایێن عه‌شیره‌تان میر.
20- A.}MKT.UM 1273/95.
21- SD. 2150.
