بیردانک: شیانا مەژییە ل سەر چارەکرن و هێماکرن و ئەمبارکرنا پێزانینان و پاشی ڤەگەڕندنا وان ل دەمێ پێدڤی.

گرنکییا بیردانکێ:

1 – ئەو بنواشەیێ فێربوون و پەرەسەندنێ یە. زمان بێ بیردانک ناهێتە وەرگرتن و دەستڤەئینان.

2 – هاریکاریا مە دکەت د رابۆریێ خۆ بگەهین، ئەڤە دبیتە بنەمایێ ئاڤاکرنا ناسنامەیا مە یا کەسی و نەتەوەیی.

3 – دشێین مفای ژ سەربۆڕێن چووی وەربگرین، دا بڕیارا رویت وەرگرین و خۆ ژ شاشیێ بپارێزین.

4 – بەرێ بنیاتی یێ نەتەوەبوونێ یە، وەکو سیستەمێ بەرگرییا کولتووری، پەروەردەیی و ئێکگرتنا جڤاکی دژی پەرتەوازە و پارچەبوونێ کاردکەت.

بابەتێ مە ل ڤێرێ مێژوویێ رویتە، مەبەست ژێ سەربۆڕ وەرگرتنە، کار و کریارێن مە چ بوون، یێن دی چاوا ئەنجام وەرگرتن و دژی مە ب کارئینان، ئارمانجا کەسێ کورد چ بوو و یا داگیرکەری چییە؟

ئانکو هەر رویدانەکا مێژوویی تا کولتووری (نەخش و نیگار، ئەفسانە و داستان، نەریتێن جڤاکی…) دەمێ مللەت ب ناڤێ خۆ تۆمار نەکەت، خەلکەک هەیە دێ بۆ خۆ بەت، یان وەک خۆ سەرەدەریێ دگەل کەتن.

تنێ تشتێ ب زمانێ نەتەوەیی هاتییە پاراستن، وەکو (ناڤکرنا زریابی بو ئامیرە و سەلیقەیێن مۆزیکێ) ب کوردی و ناڤێن کوردی یێن هندەک ئەندامێن مالباتا ئەیوبی (شادی، شێرکۆ، لاچین، بهار، ستی) ناسنامەیا وانا پاراست، ئەڤە پێنج نموونە بۆ پێنج کەساتیێن مێژوویی ژ دەم و جهێن جودا، ئەوێن کریارێن وان رێرەوا مێژوویێ ب تمامی یان پشکەک ژێ گوهارتییە:

1 – ئیزولی 1921ز

حسێن جەمۆ ئیزولی، یێ ب (حەمۆ جەمۆ) بەرنیاس، ل سالا 1880ێ ل دیمەشقێ بوویە، ل سالا 1921ێ ژ بەر بزاڤا وی بۆ کوشتنا جەنەرال گوروی ژ لایێ فرەنسییان هاتە سیدارەدان، ئەو ژ شۆرەشگێرێن بەرنیاس بوو، ل دەمێ لەشکرێ فرەنسی چوویە د ناڤ دیمەشقێ دا و جەنەرال گورو چوویە سەر ئارامگەهێ سولتان سەلاحەددینێ ئەیوبی، ل بەر چاڤێن ماقویلێن دیمەشقێ ئەوێن ل دورا وی، پێ خۆ ل گوڕێ سەلاحەددینی دا و گۆت: (سەلاحەددین ئەڤە ئەم هاتینەڤە) بێی ئێک ژ وان کەساتییا هەنبەر ڤێ کریارێ بلڤیت رەت بکەت یان هەما خۆ نەرازی بکەت، لی دەما نووچە گە‌هشتە خەلکێ تاخێ کوردان ئینا (حسێن جەمۆ) دگەل پێنج مێران ژ خەلکێ تاخی، ژ وانا (موسلم وەردەیێ رەشوانی، ئیسماعیلێ کور) هێرش کرنە مالا جەنەرال گوروی ل مەیدانا ئەلنەجمە ل دیمەشقێ بۆ کوشتنا وی، لێ ژ بەر گەلەکییا پاسەوانان و زێرەڤانیێ تەقە هاتەکرن.

رۆژا د دویڤ دا کو هەوالگێرییا فرەنسی پێزانین وەرگرتبوون، لەورا جەمۆ و هەڤالێن خۆ چوونە باژێرێ سۆر ل لوبنانێ دا ب پاپۆرێ بچنە ئەمەریکا، لێ ئەو هاتنە گرتن و برنە زیندانا کەلێ ل دیمەشقێ و حەمۆ جەمۆ ل مەیانا (ئەلمرجە) هاتە سیدارەدان، دا پشتی پێنج مەهان موسلم وەردە بهێتە ئازادکرن.

2 – ئوسكوبار   1800ز

رویدانه‌كا مێژوویی یا ناڤدار و ژ سه‌رده‌مێ‌ مه‌ نێزیكه‌، كو کارەکتەرێ وێ ژ مالباتا ئوسكوبارێ‌ یه‌،‌ ژ گۆندێ‌ كوكانێ‌ یا سه‌‌ر ب ده‌ڤه‌‌را ئه‌‌فرینێ ڤه‌‌ ل باكورێ‌ حه‌‌له‌بێ‌، تا نها ژ لایێ كارگێری ڤه‌ ئه‌فرین ده‌ڤه‌ردارییه‌كه‌ سه‌ر ب پارێزگه‌ها حه‌له‌بێ ڤه یە‌، كا چاوا پشتی كوشتنا وی بۆ سه‌ركرده‌‌یێ‌ له‌‌شكرێ‌ فره‌‌نسی ل مسرێ ل رۆژا 14ی خزیرانا 1800، ئاشۆپه‌‌گه‌‌ڕییا جڤاكی و تێكدانێ‌ رۆلێ خۆ گێڕایه‌، مه‌ كوردان بێی دویڤچوون و تویژاندن باوه‌ركرییه‌‌! ئه‌‌ڤه‌ دو بۆچوونێن هه‌‌ڤدژن، یا ئێكێ‌ نڤیسه‌‌ر (خیرالدین الاسدی 1899- 1971) دیار دكه‌‌ت.⁽¹⁾ كو (سلێمانی حه‌له‌‌بی) ئه‌‌و گه‌نجه‌‌كێ‌ سه‌‌رگه‌‌رم و نه‌‌زانه‌‌ ژ مالباتا (ونس) ژ تاخێ‌ (مستدامیه‌‌) و خانیێ‌ وان هێژ مایه‌‌، ئه‌‌وی پشتی ژنبابا خۆ كوشتی ژ سزایێ‌ مرنێ‌ ترسیا، شێخه‌‌كی شیره‌‌تكر و گۆتێ‌ گاوره‌‌كی بگۆژه‌ دا خۆدێ‌ ل ته‌ ببوریت! وی ده‌‌می نووچه‌‌یێن ناپلیونی ل مسرێ‌ ئاخفتنا خه‌‌لكی بوون، ئینا دیت بچیته‌‌ مسرێ‌ و وی بكۆژیت، لێ‌ ده‌‌مێ‌ گه‌‌هشتیە مسرێ ناپلیون ڤه‌‌گه‌ڕیابوو فره‌‌نسا و ژه‌‌نه‌‌رال كلیبه‌‌ر ل جهێ‌ وی بوو.⁽²⁾ (الجبرتي) سلێمانی ب درەوینێ گەمژە ناڤ دبەت.⁽³⁾

ئه‌‌و ڤه‌‌گێڕانا ئه‌ره‌‌با و ئه‌ڤه‌‌ ڤه‌‌گێڕانا داگێركارییا تركا و دویڤه‌‌لانكێن وانە، ل ڤه‌‌گه‌‌ڕیانێ‌ بۆ قاهیره‌‌ ل سالا 1800ێ‌ سلێمان د باژێرێ‌ ئورشه‌‌لیم (قودس) و غه‌‌ززه‌‌ را بۆری، والیێ‌ ئوسمانی یاسین ئاغا دیت، ئه‌‌وێ‌ چل قرش داینێ‌ خه‌‌رجییا رێكێ‌ بۆ مسرێ‌، ئه‌‌وی خه‌‌نجه‌‌ره‌‌ك پێ كڕی.

د ڤه‌‌گیڕانه‌كا دیتر دا والیێ‌ ئوسمانی سه‌عید پاشای پشتی شكه‌ستنێ به‌رانبه‌ر له‌شكرێ فره‌نسی ل 25ی تیرمه‌ها 1799ێ، ب ده‌هـ رۆژان دگه‌ل سلێمانی رێكدكه‌‌ڤیت، ئه‌گه‌‌ر سلێمان ناپلیونی بكوژیت، ئه‌‌و دێ‌ قه‌‌رێن بابێ‌ وی ئه‌‌داكه‌‌ت!

هوسا نڤیسه‌‌ر و مێژونڤیسێن ئه‌‌ره‌‌ب و ترك روویدانێن مێژوویی تێكدده‌‌ن و هه‌‌ولدده‌‌ن ستویێ‌ راستیێ‌ باده‌ن، ئه‌‌وان ژبیركرییه‌‌ كو ئه‌‌ورۆپی ل وێده‌‌رێ‌ بوون و ب هویری رویدان تۆماركرینه‌‌، چونکو سلێمان ب زیندی گرتبوو، و دادگه‌‌هـكربوو، لێ‌ نزانم كورده‌‌ك پڕسییه كا سلێمانێ‌ ژ فره‌‌نسییا ره‌‌ڤی و قورتالبووی چاوا هاته‌‌ گرتن و كێ و به‌رامبه‌ر چه‌ندێ هاته‌ راده‌ستكرن؟ ئانكو بۆ فره‌نسییا هاته‌ فرۆتن.

ل دووماهیێ‌ سه‌‌خته‌كاری هه‌‌ر دێ‌ ئاشكرا و به‌‌لی بیت، ئه‌‌رێ‌ به‌‌رهۆشه‌‌ خویندكارێ‌ ئه‌زهه‌رێ‌ هند یێ‌ ساویلك و خشیم بیت، كو دوی سه‌رده‌می دا بێ‌ پاره‌‌ ژ ئه‌‌فرینێ‌ بچیته‌ مسرێ‌؟ دیسان ئه‌وێ‌ ژنبابا خۆ بكوژیت، ئه‌‌گه‌‌ر راستبیت، بۆچی كۆشت، بێده‌‌ستی یان بێبه‌خه‌تیبوو؟ دا هند هه‌ست ب گۆننه‌هێ‌ بكه‌ت، تاكو هزر دكوشتنا مه‌‌زنترین و بهێزترین سه‌ركردێ‌ جیهانێ‌ د وێ‌ چه‌‌رخی دا بكه‌‌ت، ئه‌‌وژی ژه‌‌نه‌‌رال ناپلیون بوناپه‌‌رتە، به‌‌رهۆشه‌ خویندكارێ‌ ئه‌‌زهه‌‌رێ‌ د شریعه‌‌تی دا هنده‌‌ نه‌‌زان بیت، نه‌‌زانیت ژێبرنا گۆننه‌‌ها كوشتنا ژنه‌‌ك موسلمان ب كوشتنا كه‌سه‌‌كێ‌ نه‌موسلمان ناهێته‌ ژێبرن، یان ئه‌‌و دیناتی ئه‌‌نجامدا دا قه‌‌ڕێن بابێ‌ خۆ ئه‌‌دا بكه‌‌ت؟ ما قه‌‌رێن بابێ‌ وی چه‌‌ندبوون؟ دیسان ئه‌‌رێ‌ والیێ‌ ئوسمانی یاسین ئاغای ل غه‌ززه‌ چاوا ب قه‌ردارییا بابێ وی ل ئه‌فرینێ زانی؟ هه‌روه‌سا هند یێ جوامێربوو، كو هه‌‌ما ده‌رگه‌‌هێ‌ وی یێ‌ ڤه‌كریبوو دا خویندكاره‌‌كێ‌ سنێله‌‌ دده‌مێ‌ شه‌ری دا ب ساناهی بچیته‌‌ دیوانا وی؟ هوسا ب ناڤێ دینی شیاینه‌ مێشكێ ساویلك و سه‌فیهان سه‌رداببه‌ن، وه‌كو نها چوار سه‌د ملیون ئه‌ره‌ب و دو ملیار موسلمان ل سه‌ر رویدانین غه‌ززه‌ دیده‌ڤانن، به‌لكو وه‌كو تركی بازرگانییا وان به‌رفره‌هتر لێهاتییه‌، لێ كوردێن به‌لنگاز و ته‌نگه‌زار پالدده‌ن جیهادێ و خۆنیشاندانان ل دژی ئیسرائیل بكه‌ن! و پاره‌یی بۆ ئه‌ره‌بێن غه‌ززه‌ بێشدكه‌ن، د هه‌مان ده‌م دا ئه‌ره‌بێن ئیراقی بودجا كوردستانێ‌ و مه‌هیێن فه‌رمانبه‌رێن كورد دبڕن! یا ژ هه‌میێ‌ پێکه‌نینتر گۆتنا (ئه‌‌و گه‌نجه‌‌كێ‌ سه‌‌رگه‌‌رم و نه‌‌زانه‌‌)!

ئه‌‌ڤه‌‌ سه‌خته‌‌كارییه‌ دمێژوویێ دا، ئانكو سه‌پاندنا هزرا كه‌‌سی (خۆیه‌‌تی) ل سه‌ر یێن دی، ب شێوه‌‌یەكی كو ل شوینا نڤیسه‌ر بچیته‌‌ دناڤ كه‌‌ساتیێن مێژوویی دا، ئه‌‌وان كه‌‌ساتییان دئینیته‌‌ دناڤ هه‌نۆكه‌یا مه‌ دا، هه‌‌روه‌‌سا هزركرنه‌‌ ل ده‌‌رڤه‌‌ی ده‌‌می ب زالكرنا بیردانكێ‌ ل سه‌‌ر مێژوویێ‌، ئه‌‌ڤ دژاتییا مێژوویێ‌ ژ نه‌‌بوونا ڤه‌‌كۆلینا زانستی په‌‌یدا دبیت، ئه‌‌ڤ شێوازێ‌ نڤیسینێن مێژوویی دبێژنێ‌ ته‌‌لها ئاناكرونیێ، (فخ الاناكرونیه‌)⁽⁴⁾

سه‌‌رێ‌ سلێمانێ‌ ئه‌‌فرینی و خه‌‌نجه‌‌را وی تانها ل مۆزه‌خانا لوڤه‌ر دپاراستینه‌! لێ‌ بۆچی ئه‌‌ڤ هه‌‌می چه‌‌پدان و سه‌خته‌كارییه‌ دڤه‌گێرانێ دا، ئه‌‌گه‌‌ر ئه‌‌ڤ سه‌‌خته‌‌كارییه‌‌ د سه‌‌رده‌‌مێ‌ نوی دا رویدابیت، پا ل دور نڤیسینا مێژوویا ئه‌‌یوبی و یێن به‌‌ری وان چه‌ندبوویه‌‌؟

کارتێکرنا کوشتنا کلیبەری ل سەر چولکرنا فرەنسی:

پشتی کوشتنا سەرکردێ هەوا فرەنسی جەنەرال کلیبەری و جەنەرال (مینو)ی جهی وی گرتی، ل ئادارا 1081ێ هێزێن هەڤپشک ئەسکەندەریێ دورپێچکرن، ل تەباخا – سپتەمبەرا سالا 1081ێ رێککەفتن د ناڤبەرا هێزا فرەنسی ب سەرکردایەتییا (مینو)ی و سەرکەردێ ئینگلیز (هتشسن) هاتەکرن، کو هێزێن فرەنسی ب هەمی چەک و کەرستەیێن خۆڤە بەر ب فرەنسا بچن و مسرێ چولبکەن.

ئه‌و ب خۆ وه‌كو رویدان ناهێته‌ مانده‌لكرن، چونكو فره‌نسییان به‌لگه‌كرییه‌، ئه‌‌گه‌‌ر ئه‌ره‌ب و ترك بێژن هندی یێ‌ ب عار و ئۆلداربوو، ئه‌‌ڤه‌‌ دبیته‌‌ په‌‌سن بۆ گه‌‌نجێ‌ ئه‌‌فرینی و ئه‌‌ڤه‌‌ ژ پراسییا ئه‌‌ره‌‌ب و تركا ناهێت! ڤیابیت ل دره‌وه‌‌كێ‌ بگه‌‌رن، دا باوه‌‌رییا وی یا ئاینی و عارا وی یا نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی و قاره‌‌مانییا كه‌‌سی پێ‌ له‌كه‌دار و بێبها بكه‌‌ن! چونکو ب گرتنا مسرێ،‌ فره‌‌نسییان ئوسمانیی شكاندن و ئه‌‌ره‌ب داگیركرن و هەردو پێکڤە رەزیلکرن، ڤێجا ژ هه‌می ئه‌‌ره‌‌بان و خه‌لكێ‌ مسرێ‌ و ده‌‌وله‌‌تا ئوسمانی گه‌‌نجه‌‌كێ كورد ئه‌ڤ كارێ‌ ئاگرباز (مغامره‌) كری! ئه‌‌ڤه‌‌ بۆ هه‌ردو نه‌ته‌وه‌یان شه‌رمزارییه‌ك دیرۆكییه‌‌!

دەمێ دەرکەفتنا فرەنسییان ئەوان تەرمێ کلیبەری و سلێمانی ل گەل خۆ برنە فرەنسا، پاشی سەرێ سلێمانی دانانە کوچکا (شایوە) لێ چارەنڤیسێ تەرمی نەیێ دیارە.⁽⁵⁾

3 – شادی 1071ز

شەرێ مەلازگەردێ:

ل سالا 1070ز (463مش) سەرکردێ سەلجوقی (ئەریسغی- مێرێ خووشکا ئەلب ئەرسەلانی) یاخیبوو و گەهشتە رێزێن لەشکرێ بیزەنتی، لێ ئەلب ئەرسەلانی داخوازا رادەستکرنا ئەریسغی کر و قرالێ بیزەنتی (رومانوسی) داخوازییا وی رەتکر، ئەڤە ئەگەرێ راستەوخۆیێ شەرێ مەلازگەردێ بوو.⁽⁶⁾ دیلکرنا شه‌رڤانێ‌ كورد (شادی) بۆ پادیشاهێ‌ بیزه‌نته‌ (رومانوسێ‌ چواری – دیوجینیس) ل شه‌رێ‌ مه‌لازگه‌ردێ‌ 1071ز.

4 – درباس 1187ز

(1150 – 1194 Guy de Lusignan)  غي دي لوزينيان، شاسوارەکێ فرەنسییە، هەڤژینێ شازادە سیبیلا خویشکا شاهـ بلدوینێ چوارێ، بۆ شاهـێ شاهنشینا (ئورشەلیم – قودس)ێ، سەرکێشییا لەشکرێ خۆ ل شەرێ حوتینێ 1187ێ کر، کو ب شکەستن و دیلکرنا وی ب داوی هات، پاشی سەلاحەددینی ئەو ئازادکر ب مەرجێ ڤەگەریتە فرەنسا.

د ڤی شەرێ چارەنڤیسساز دا میر بره‌هیمێ‌ مه‌هرانی ئێک ژ دیارترین سەرکردێن لەشکرێ دەولەتا ئەیوبییە، رۆلەکێ سەرەکی د چەسپاندنا شەنگستێن دەولەتا ئەیوبی دا هەبوو، سەرکێشییا یەکەیێن شەرڤانێن کورد دشەرێ حوتینێ دا  1187 دکر، ئێک ژ ئەگەرێن سەرەکی یێن سەرکەفتنا کوردان د شەری دا دیلكرنا شه‌رڤانێ‌ كورد (درباس – ژ له‌شكرێ‌ میر بره‌هیمێ‌ مه‌هرانی) بوو، ئه‌وێ‌ شاهێ‌ ئورشه‌لیمێ‌ و سه‌ركردێ‌ گشت یێ‌ هێزێن خاچهه‌لگران ل شه‌رێ حوتینێ‌ -1187ز غي دي لوزينيان دیلكری.⁽⁷⁾

5 – پیرۆزێ نەهاوەندی  23مش/ 644ز 

پیرۆزێ نەهاوەندی ل سالا 19مشەختی ل شەرێ نەهاوەند هاتە دیلکرن و بۆ (مولی)یێ (موغیرە کوڕێ شوعبە)ی، ب (بابێ لوئلوئە)یێ هاتییە نیاسین کو ناڤێ کچا وی بوو، نازناڤێ بابێ لوئلوئە (ابو لؤلؤة) من کرییە دناڤ گڤانان دا، چنکو (لؤلؤة) ئەرەبکرنا (مراری) یە و مراری تا نها ل ناڤ کوردان وەک ناڤێ مێ مایە، ل سەردەمێ پێش و دەستپێکا موسلمانەتیێ ژنەک ب ناڤێ (لؤلؤة) دناڤ ئەرەربا دا نەهاتییە نیاسین و نەبوویە! لەورا ئالیسەنگ دکەم کو ئەو وەرگێڕانا مراری یا کوردییە.

دینێ (بابێ لوئلوئە)ی چبوو؟

پیرۆزێ زەرەدەشتی موسلمانبوو و برازایێ وی (ئەبو ئەلزەناد) ژ فقهزانێن باوەرپێکریێن (ئەهل ئەلسونە) بوو، لێ ژ بەر کوشتنا وی بۆ خەلیفەیێ دویێ د ئیسلامێ دا، خەلیفە عومەرێ کوڕی خەتابی هاتە گاورکرن و گەلەک گۆتن ل دۆر دینێ پیرۆزی هاتنەکرن: گۆتن نەسرانییە.⁽⁸⁾ گۆتن فەلەیە.⁽⁹⁾ گۆتن مەگوسە.⁽¹⁰⁾

ژ گەلەکییا ڤان گۆتنان بزاڤا دەرئێخستنا پیرۆزی ژ موسلمانەتیێ هاتەکرن، لەو ئەڤ هەڤدژییە نەیا بەرهۆشە، ئەڤە ل تەنشت ڤان پرسێن دهێنەکرن: پڕسیارەک گەوهەری ئەو ژی ئەگەر ب راست پیرۆز مەگوس بیت، ڤێچا چاوا عومەری رێک دا مەگوسەکی بچیتە مەدینێ؟ ما ئەڤە نە شکاندنا راسپاردا پێخەمبەرییە (س) کو داکوکی کربوو ل سەر دەرئێخستنا نەموسلمانان ژ گراڤا ئەرەبی؟ ئیبن عەباسی گۆت: سێ راسپاردە گۆتن: بێباوەران ژ گراڤا ئەرەبی بدەرینن و دەستوورییا شاندان وەکو من دکر بکەن و ژ یا سیێ بێدەنگبوو، یان گۆت: من ژبیرکرییە.⁽¹¹⁾ ڤێچا عومەری راسپاردا پێخەمبەری شکاندە یان پیرۆز موسلمانبوو؟

پیرۆز ل دویڤ عومەری نڤێژێ دکەت!

ژێدەرێن ئیسلامی دیار دکەن کو پیرۆز ل پێش موسلمانان چوویە د مزگەفتێ ڤە و دگەل خەلیفە عومەری پەیڤییە، پاشی ل رێزا ئێکێ نڤێژ کریە و کەسەکی خۆ نەرازی نەکرییە، د هێتە زانین کو پێشی نڤێژێ عومەر ل پاش خۆ دزفڕی و هەر کەسێ ل پێش یان ل پاش رێزێ بایە، ب چیفی (دۆڕە) د دانایێ، ئەڤە پشتراست دکەت کو عومەری پیرۆز ل پشت خۆ دیتییە و قەدەغە نەکرییە، ئەگەر پیرۆز گاوربایە دبنیات دا رێ پێ نەدهاتە دان بچیتە د مزگەفتێ ڤە، ڤێچا نڤێژێ بکەت!

ئەڤ نموونەیێن ل ژێر هەمی دەربارەی هەمان بابەتن:

حدثنا عبدالله بن رجاء قال، حدثنا إسرائيل (بن يونس عن أبي إسحاق) عن عمرو بن ميمون قال: شهدت عمر يوم طعن فما منعني أن أكون في الصّفّ الأوّل إلا هيبته، وكان رجلا مهيبا فأقبل وقد أقيمت الصلاة، فعرض له أبو لؤلؤة – غلام المغيرة بن شعبة – فناجاه غير بعيد، ثم طعنه ثلاث طعنات، وإني أنظر إليه.

 وفي طبقات ابن سعد ٣٤٠:٣، ومنتخب كنز العمال ٤٢٩:٤، وكان رجلا مهيبا فكنت في الصف الذي يليه، وكان عمر لا يكبر حتى يستقبل الصف المقدم بوجهه، فإن رأى رجلا متقدما من الصف أو متأخرا ضربه بالدرة؛ فذلك الذي منعني منه، فأقبل عمر فعرض له أبو لؤلؤة، وما في الرياض النضرة ٩٥:٢ متفق مع الأصل.⁽¹²⁾ 

أخبرنا أحمد بن علي بن المثنى، حدثنا قطن بن نسير الغبري، حدثنا جعفر بن سليمان الضبعي، حدثنا ثابت البناني، عن أبي رافع، قال: فتحين أبو لؤلؤة فجاء في صلاة الغداة حتى قام وراء عمر، وكان عمر إذا أقيمت الصلاة فتكلم يقول: أقيموا صفوفكم كما كان يقول، فلما كبر وجأه أبو لؤلؤة في كتفه ووجأه في خاصرته فسقط عمر وطعن بخنجره ثلاثة عشر رجلا.⁽¹³⁾  ئەڤە دسەلمینن کو پیرۆز موسلمانببوو. کچا (ئەبو لوئلوئەی) زارۆیەکا موسلمانبوو، ب دیدەڤانیا یاوەران ب زۆرداری هاتە گوشتن.

 لوئلوئە زارۆیەکا بچویکە دهێتە ئالیسەنگکرن کو ل مەدینی بوویە، ئەبو لوئلوئە ل نەهاوەندێ ل سالا 19 مش هاتییە سەبیکرن، پشتی چوار سالان عومەر کوشت، لەورا دهێتە ئالیسەنگکرن کو ژیێ لوئلوئەیێ چوار سالبن، عوبەیدللاهێ کوڕێ عومەری ب زۆرداری ئەو بێگۆنەهـ کوشت، تنێ دا تۆلا خۆ ژ گۆژەکێ بابێ خۆ ڤەکەت، کچ موسلمانبوو وەکو عەبدلڕەحمانێ کوڕێ ئەبو بەکری دیارکری، ئەڤە بەلگەیە کو بابێ وێ موسلمانبوو، چونکو زارۆک دینەکی ژبلی یێ دایبابان ناگرن.

عبد الرزاق عن معمر، عن الزهري: أخبرني سعيد بن المسيب أن عبد الرحمن بن أبي بكر:

ثم أتى -عبيد الله بن عمر- بنت أبي لؤلؤة جارية صغيرة تدعي الإسلام فقتلها، وأظلمت الأرض يومئذ على أهلها، ثم أقبل بالسيف صلتا في يده وهو يقول: والله لا أترك فی المدينة سبيا إلا قتلته.⁽¹⁴⁾

قال أخبرنا محمد بن عمر قال: حدثني موسى بن يعقوب عن أبي وجزة عن أبيه قال

رأيت عبيد الله يومئذ وأنه ليناصي عثمان وإن عثمان ليقول: قاتلك الله قتلت رجلا يصلي وصبية صغيرة وآخر من ذمة رسول الله ما في الحق تركك!⁽¹⁵⁾

چارەنڤیسێ پیرۆزی (ئەبو لوئلوئەی) پشتی عومەر کوشتی؟

پیرۆز مێرەکێ دلێرێ بەزەبوو، هەر کەسێ ڤێڕاگەهشتی ب وێ خەنجەرێ لێدا، تاکو سێزدە مێر کوشتین و رەڤی و خۆ قورتالکر.⁽¹⁶⁾ 

ئەرێ پیرۆزی عومەر ب غەدر گوشت؟

چەند پیرۆزی زارۆیەک ژ تالانێ نەهاوەندێ دیتبا، دەستێ خۆ ب سەری دا دئینا و دگری و دگۆت: عومەری جگەرا من خوار!⁽¹⁷⁾ و هندەک دبێژن ئەڤە گۆتنا روستەمێ پادیشاهە.

دەربارەی کوشتنا عومەری، مێژوونڤیس دیاردکەن کو پیرۆزی گازندا خۆ ل دۆر گرانییا باجێ یا (موغیرە کوڕێ شوعبە)ی ل سەر سەپاندی گەهاندە خەلیفە عومەری، ئینا عومەر ژێ پڕسی: باجا تە چەندە؟ گۆتێ رۆژێ دو دەرهەمن. گۆتێ پیشەیا تە چییە؟ گۆتێ مسساز و ئاسنگەر و نەخشینەر (نحاس وحداد ونقاش). گۆتێ بۆ ئەڤان کاران باجێ گران نابینم. و تمامکر: من بهیستییە تو دشێی ئاشەکی چێکەی ب بای بزفڕیت؟ پیرۆزی گۆتێ دێ ئاشەکی بۆ تە چێکەم هندی دونیا هەی بهێتە بەحسکرن! و چوو. عومەری گۆت: گولک گەفا ل من دکەت (العلج یتوعدنی). دەمێ پیرۆزی کوشتنا عومەری کرییە دلێ خۆ، خەنجەرەک دو سەر چێکر پاشی هوسی و ژەهرکر. پیرۆزی ل بەردانا تاکو ل نڤێژێ خەنجەر لێداین، ئەوا ل ژێر ناڤکێ یا کوژەکبوو، عومەر کەفت و نڤێژکەران بزاڤکرن پیرۆزی بگرن، ئینا راست و چەپ ب خەنجەرێ دانایێ تاکو سێزدە مێر کوشتین، ژ وانا (کولەیب ئیبن ئەبی البوکەیر ئەل لەیسی) کو ل پشت عومەری بوو.⁽¹⁸⁾

لێ یا موسلمانێن ئەرەب بزاڤێ دکەن ڤەشێرن.⁽¹⁹⁾ ئەوە یا چەند ژێدەرەکێن دی بەحسکری: عومەر نە مر تاکو قورەیش ژێ زڤێربووی (لم يمت عمر حتى ملته قريش)! دیارە ئەڤەیە «داسییا مایە د گەرویا بزنێ را». (ﻋﻦ ﺷﻌﻴﺐ ﻋﻦ ﺳﻴﻒ ﻋﻦ ﻋﻤﺮﻭ ﻋﻦ ﺍﻟﺸﻌﺒﻲ ﻗﺎﻝ ﻟﻢ ﻳﻤﺖ ﻋﻤﺮ ﺭﺿﻲ ﺍﻟﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﺣﺘﻰ ملته ﻗﺮﻳﺶ ﻭﻗﺪ ﻛﺎﻥ ﺣﺼﺮﻫﻢ ﺑﺎﻟﻤﺪﻳﻨﺔ ﻓﺎﻣﺘﻨﻊ ﻋﻠﻴﻬﻢ.⁽²⁰⁾

(عومەر ل بازاری دگەڕیا، ئەبو لۆئلۆئە هاتە پێش و ئەو فەلە (نەسرانی) بوو، ئینا گۆتێ باج ل سەر من گەلەگە! گۆتێ: ما باجا تە چەندە؟ گۆتێ دو دەرهەم. گۆتێ ما چ کاردکەی؟ بەسڤدا: دارتاش و نەخشینەر و ئاسنگەرم. گۆتێ ئاشەکێ ب بای بزڤڕیت چێکە) تا ڤێرە بابەت گرێدایی پیرۆزییە، لێ رۆژا پاشتر (کەعب ئەلئەحبار) هات و گۆتە خەلیفەی: ئەی میرێ باوەرداران راسپاردە د ماوێ سێ رۆژان دا دێ مری. رۆژا داویێ ئەبو لۆئلۆئەیێ شەش خەنجەر ل خەلیفەی دان!⁽²¹⁾

ئانکو کوشتنا میرێ باوەرداران خەلیفە عومەرێ کوڕێ خەتابی چەندین هۆکار ل پشت هەنە، زۆرداری ل موسلمانێن نەئەرەب (مەولا) و هەلویستێ عومەری ژ سەرانێن قورەیش کو لڤینا وان دمەکەهێ و مەدینێ دا سنۆردارکربوو، دیسان رۆلێ کەسانێن ب نەچاری موسلمانبووین وەکو (کعب الاحبار) یێ بنیات جوهی. ل سالا مش /644ز بچیتە بەر دلوڤانیا خودێ.

تشتێ سەیر جوداهی دڤەگێڕانان دا هەیە، تاکو رێککەفتن نینە ل سەر دینێ پیرۆزی و باجا وی کا چەند دەرهمن و هنگافتنا خەلیفەی ب چەند لێدانان بوو!؟

 

پەراوێز:

 1- موسوعة‌‌ حلب الـمقارنة.

2- جریده‌‌ ابو الهول السیاحیة‌، د. اسلام محمد سعید، العدد 12 – 2017ز.

3- يسري البدري، المصري، الخميس 09-07-2026.

4- سمیناره‌‌ك ژ لایێ‌ پ. د. زرار سه‌‌دیق، ل زانكۆیا دهۆك، سه‌نته‌‌رێ‌ بیشیكجی، 29/11/2022 هاته‌‌ پێشكێشكرن.

5- أحمد إبراهيم الشريف، اليوم السابع، الأربعاء، 17 يونيو 2020.

6- انظر ابن الجوزى: مرآة الزمان في تاريخ الأعيان – مخطوط بدار الكتب المصرية رقم 9276ح، ورقات 366، 370، 371انظر ايضا الحاشية رقم 39. البيزنطيون والاتراك السلاجقة في معركة ملاذكر (1071ز/463هـ) في مصنف نقفور برينيوس، د. فائز نجيب اسكندر، كلية الاداب – جامعة الزقازيق، 1984، ص33.

7- كتاب الروضتين في أخبار الدولتين النورية والصلاحية – لابي شامة المقدسي، البداية والنهاية – لابن كثير. عقد الجمان في تاريخ أهل الزمان – للمقريزي، دار الكتب والوثائق القومية – القاهرة.

8- المستدرك للحاكم النيسابوري ج3ص91.

9- الطبري ج4ص190 || ابن عبد ربه ج4ص 272

10- ابن كثير البداية والنهاية ج7ص154

11- المحدث، الألباني، المصدر، صحيح أبي داود، الصفحة 3029، والبخاري (4431)، و مسلم (1637) باختلاف يسير.

12- ص896 -ج4- كتاب تاريخ المدينة لابن شبة.

13- ص169 – ج4-كتاب صحيح ابن حبان، ص76-ج4 أسد الغابة، ص410-ج44-تاريخ دمشق، ص116-ج5 – كتاب مسند أبي يعلى.

14- ص141 -جزء الراشدون- كتاب سير أعلام النبلاء، ط الرسالة.

15- ص272 -ج3- كتاب الطبقات الكبرى ط العلمية.

16- ص74- عِقْدِ اَلدُّرَرِ في إدخال السرور على بنت سيد البشر- المؤلف: ياسين بن أحمد الصواف.

17- تاريخ الطبري، الجزء: 3، صفحة: 45 ، الطبري، ابن جرير.

18- تاريخ الطبرى، الجزء الخامس، تقديم و مراجعة: صدقي جميل العطار، دار الفكر للطباعة والنشر والتوزيع، الطبعة الاولى، بيوت – لبنان، 1998، ص52-53.

19- تاريخ الطبري 4/397.

20- تاريخ الطبري، مؤسسة الاعلمي للمطبوعات، بيروت – لبنان، الجزء: 3، صفحة: 426 ، الطبري، ابن جرير.

21- تاريخ الطبري، دار المعارف – مصر،  ج4، ص190-191.