گۆڤارا مەتین گۆڤارەکا ڕەوشەنبیری یا گشتی-هەیڤانەیە
دەستپێک کوردۆلۆژی ناڤێ دسپلین و خەباتێن زانستییێن کو ل سەر زمان، وێژە، دیرۆک، ئەتنۆگرافیا، باوەری، چاند، فۆلکلۆر و ئەردنیگارییا کوردانە و پشکەک ژ رۆژھلاتناسیێ تێ ھەسابێ(١) ھەر چەندی ئارمانجا مسیۆنەر (کێشە، پاپاز و…ھتد)، لەشکر، سەیاح، بالیۆز کو پاشێ دێ د لیتەراتوورێ دە وەکی رۆژھلاتناس بێن ناسین، نەمازە نە تەنێ ژ بۆ ناسینا کوردان -ل ڤر وەکی کوردان دڤێ ھەموو گەلێن ل رۆژھلات دژین بێن بیرا مرۆڤ- بە ژی کو لەورا ئەونا نە تەنێ ژ بۆ تەبلیغا دین و مەزھەبێ خوە، ھەروھا ژ بۆ مێتینگەرییا دەولەتا خوە دەرفەت پەیداکرنێ، دەربارێ زمان، دین، عەدەت و ب کورتاسی کەفشکرنا ھەموو چاڤکانیێن سەرئەرد و بنئەرد یێن ل ئەردێ رۆژ لێ ھلتێ لێکۆلین کرنە، گەڕیانە، خەبتینە و ھەروھا د ناڤ وان گەلان دە ژیانە. خەباتێن رۆژھلاتناسان ب گشتی ب ڤی رەنگی نە. لێ وەکی (Martin van Bruinessen) ژی بالێ دکشینە خەباتێن ل سەر کوردان ھاتنە کرن، وەکی ئەنجام ب کێری وان ھاتنە و د ڤێ پێڤاژۆیێ دە ئەڤ خەبات، پرۆژە و ئەنجام وەکی کوردۆلۆژی دەرکەتییە ھۆلێ.(٢) ژ ڤان لێکۆلینەرێن خەباتێن وان ئەنجامێن کێرھاتی دەرخستنە ھۆلێ، یەکی پر گرنگ ژی بێگومان ئوگوست ژابایە. لەورا ژابا و مەلا مەحموودێ بایەزیدی (1797 – 1867) ب ھەڤکارییا خوە ژ بۆ خەباتێن کوردۆلۆژیێ کۆلەکسیۆنەکە گرنگ بەرھەڤ کرنە و لۆما ناسین و ناساندنا وی دەینەکە ل سەر ستۆیێ لێکۆلینەرێن د وارێ کوردۆلۆژیێ دە.
ژیانا ئوگوست ژابا
ئوگوست ژابا کوڕێ دۆمنک ژابا و ئاننا ھۆلۆوانکایێ یە و د سالا ١٨٠١ێ دە ل کراسلاوێ(٣) ژ دییا خوە رە بوویە.(٤) ژابا ژ بنەمالەکە لەھ/پۆلۆنییە و ئەسلێ خوە ژ ویلایەتا پۆلۆجکێیە. مالباتەکە تۆرنییا دەولەتییە و خاچپارێزێن ل سەر مەزھەبێ کاتۆلیکن.(٥) ئەردێ باڤێ وی دۆمنک گەلەک نەبوویە و ١٢٠ گوندی د بن دەستێ وی دە بوونە.(٦)
د چاڤکانییان دە ناڤێ ئوگوست ژابا ب گەلەک ئاوایان ھاتییە نڤیسین. د چاڤکانیێن لەھی دە وەکی (Kościesza-Źaba)، د چاڤکانیێن رووسی دە وەکی ئاڤگوست (Dementevîç) ژابا، د چاڤکانیێن ئالمانی دە ژی وەکی (August Jaba) یان ژی (Auguste de Jaba) دەرباس دبە. لێ جارنا پاشناڤێ وی وەکی سابا، شابا، یابا، زھابا، زابا(٧) و جابا(٨) ژی ھاتییە نڤیسین. ژ ھێلا دن ڤە ناڤێ وی د ھن دەران دە وەکی ئالەکساندەر و ئانتۆنی ژی ھاتییە نڤیسین.(٩) لێ ل سەر ئانتۆلۆژییا چیرۆکانییا ب ناڤێ (جەمعییەیێ رسالەیان و حیکایەتان) ناڤێ وی ئیجار ب تیپێن عەرەبی وەکی (ئیسکەندەر ژابا) ھاتییە نڤیسین کو وی ئەڤ بەرھەم ژ کورمانجی وەرگەڕاندییە فرەنسی. ئەڤ ژی نیشان ددە کو ژابا ل گۆر زمانێ پێ کار کریە ناڤێ خوە جودا نڤیسییە(١٠) و ب باوەرییا من ئەو تەرجیحا وی ب خوە بوویە. ئانکو ب کیژان زمانی نڤیسی بە فۆرمەکە نێزیکی بکارانینا وی زمانی دیار کریە و ناڤێ خوە وسا نڤیسییە. ژ بەر ڤێ ھندێ گاڤا ئەڤ پرتووکا ئامادە کریە، ناڤێ خوە وەکی ئیسکەندەر نڤیسییە کو کورد ڤی ناڤی باش دزانن و ب رەحەتی دکارن ببێژن. لێ ل گۆر تەسبیتا (جان دۆست)، دەولەتا رووسیایێ ب تایبەتی ناڤێ لێکۆلینەرێن بیانییێن ژ بۆ وان دخەبتین، ل گۆر زمانێ رووسی دگوھەڕاند و بۆ میناک ژی قالا ڤان لێکۆلینەران دکە، ناڤێ ھەردو پسپۆرێن ئالمان پیتەر لێرچ(Peter Lerch) ل گۆر رووسی بوو پیتەر ئڤانۆڤیچ لێرچ(Peter Ivanovich Lerch)، ناڤێ ئالبرێشت بێرنھارد دۆرن(Albrecht Bernhard Dorn) بوو بۆریس ئاندرێڤیچ دۆرن(Boris Andreevich Dorn). ل گۆر ڤێ ئوسوولێ ناڤێ ئوگوست ژابایێ پۆلۆنی ژی بوویە ئالەکساندر ژابا(Alexandre Jaba).(١١) ژۆواننا بۆشێنسکا(Joanna Bocheńska) ژی د پێشگۆتنا وەرگەڕا پۆلۆنییا کتێبا (جەمعییەیێ رسالەیان و حیکایەتان) دە ل سەر گوھەڕینا ناڤێ ژابا دسەکنە و دبێژە: دبە کو ناڤێ ژابا ب شاشی نە ئوگوست لێ وەکی ئالەکساندەر نڤیسینە یان ژی ئەڤ ناڤ ل وان خەریب ھاتییە لۆما گوھەڕاندنە و تشتێن نێزی ڤێ دبێژە.(١٢)
ژابا ل ولنە(Wilne)یێ دەست ب زانینگەھێ کر و پاشێ چوو پترسبۆرگێ.(١٣) ژابا د سالا ١٨٢٤ان دە ل پترسبۆرگێ د ئەنستیتۆیا زمانێن رۆژھلاتییا ل سەر رێڤەبەرییا پەیمانگەھا ئاسیەوییا پرسێن دەرڤە دە دەست ب خوەندنا زمانێن رۆژھلاتی کر. ل گەل خوەندنا خوە د سالا ١٨٢٤ان دە ل وەزارەتا گەھاندنێ دە وەکی وەرگێڕ دەست ب کار کر. د ڤی کاری دە ب قاسی سالەکێ خەبتی.
پشتی کو وی د سالا ١٨٢٨ان دە پەروەردەییا خوە ۆوتا کر، د کۆنسۆلخانەیێن رووسیایێ دە وەکی وەرگێڕ دەست ب کار کر. د سالا ١٨٣٠یی دە ل کۆنسۆلخانەیا رووسیایێ یا ل یافایێ وەکی وەرگێڕێ ترکی-ئۆسمانی دەست ب خەباتێ کر. ژخوە ژابا ژ بلی زمانێ خوە پۆلۆنی، رووسی، ترکی، ئینگلیزی، فرەنسی، فارسی، کوردی و ھنەک عەرەبی دزانبوو.(١٤)
ژابا ل یافایێ کەچا کۆنسۆلێ رووسیایێ یێ وێ دەرێ گرەجزنکایێ ژ خوە رە خوەست.(١٥) ل یافایا کو وێ دەمێ د دەستێ ئۆسمانییان دە بوو و ئیرۆ د ناڤ سینۆرێن ئیسرائیلێ دەیە دو سالان خەبتی و د سالا ١٨٣٢ان دە جیێ خەباتا وی دگوھەزینن و وی دشینن سەلانیکا(١٦) ڤێگا د ناڤ سینۆرێن یەونانستانێ دەیە. ژابا د ڤان کاروبارێن خوە دە وەکی مەرڤەکی سەجیھ و ژێھاتی دخەبتە و سالا ١٨٣٥ان وی ب پەیورا سەرکۆنسۆلیێ دشینن ئیزمیرێ. ھەروھا د سالا ١٨٤٣یان دە ب بریارا سەناتۆیا حکووماتێ ئاستا وی بلند دکن و دبە شێوردارێ دیوانێ یا سەرۆکاتیێ(١٧) و ژ بەر خەباتێن وی یێن رێکوپێک ب خەلاتا لەشکرییا لەگا ھۆنۆرۆوا، خەلاتا ترکیا مەجیدیێ و گەلەک خەلاتێن دن تێ خەلاتکرن.(١٨)
ژابا دو جاران زەوجییە ژنا وی یا ئەول د سالا ١٨٤٨ان دە دنیا خوە دگوھەڕینە، ل سەر ڤێ سالەکێ شوون دا ژابا ب کەچا کۆنسۆلێ ئامەریکایا باکور یێ سەلانیکێ ئێلێنا ڵۆڤلنە(Élêna Llovline) رە دزەوجە.(١٩)
ژابا و پۆلۆنیا
ل ڤر دڤێ ئەم قالا تێکلییا ژابا یا ب وەلاتێ وی پۆلۆنیایێ رە ژی بکن. ل گۆر ئەم پێ دحەسن ھەموەلاتییێن ژابا گەلەک جاران ژێ خوەستنە کو ب پۆلۆنی بنڤیسە، لێ وی پرانییا خەباتێن خوە ب فرەنسی، رووسی و زمانێن دن کر. ھەتا ژابا وەکی مەرڤەکی خراب دھات ناسین(٢٠) کو قاشۆ ژ بۆ وان وەلاتییێن پۆلۆنییێن ل سەر ئاخا دەولەتا ئۆسمانی دژین تەعقیب بکە و بشینە وەلات، دخەبتە. لێ ژابا تو جارێ تێکلییا خوە ژ وەلاتێ خوە نەبڕییە و ھەیا مریە ژی ب لێکۆلینەرێن وەلاتێ خوە رە د ناڤ تێکلیێ دە بوویە. ھەتا جارنا ژ وان رە بەرھەمێن دیرۆکی ژی شاندنە. بۆ میناک ژابا د سالا ١٨٣٩ان دە ل ئیزمیرێ ھەمشەھریێ خوە ئگناسی ھۆلۆونسکی(Ignacy Holowinski) ناس کر. ھۆلۆونسکی مەترانێ باژارێ مۆھلەڤا رووسیایا سپییە و ھەروھا وەرگەڕێ ویلیام شاکەسپار(William Shakespeare)ە. وێ ھنگێ د ناڤبەرا وان دە دانوستاندنا بەلگە و خەباتان چێدبە و ژابا ھەفت دوعایێن مسلمانانان ئێن عەرەبی، (ھازل ئەوراق…) و ھەلبەستەکە ترکییا نەزیرییا ب ناڤێ (دەنگێ دەروێشی) ل گەل ئەسل و وەرگەڕا وان ددە ھۆلۆونسکی. ھۆلۆونسکی د گەڕنامەیا خوە دە قالا ڤان دکە.(٢١)
ژ ھێلا دن ڤە کەسەکی دنێ یێ قالا ژابا دکە ژی ئۆریانتالیستێ ئیسکاندیناڤی جۆرج ئوگوست واڵن(George August Wallin)(١٨١١- ١٨٥٢)یە. واڵن د گەڕنامەیا خوە یا سوێدی دە قالا ھەڤناسینا خوە و ژابا یا ل ئیزمیرێ دکە. ل گۆر راگەھاندنا وی، ژابا وی ل مالا خوە دکە مێڤان و ئەو بەڵگە و سککەیێن ب سالان بەرھەڤ کرنە نیشانی وی ددە. ل گۆر ڤێ ئەڤ مەتەریالێن گرانبھا ل سەلانیکێ ب سایا کوڕێ قازییێ باژێر دکەڤنە دەستێ وی و ژ وان رە ژی ژ کالکێ وان مایە. ھەروھا ل گۆر ڤێ گەڕنامەیێ وێ ھنگێ ژابا ژ بۆ کڕینا چاڤکانییێن چاندییێن رۆژھلاتێ دەستتەنگە، ھەتا ژ وان ھنەکێن ل بەر دەستێ خوە ژی نەچار دمینە دفرۆشە.(٢٢) ئەڤ یەک ژی دەرھەقێ رەوشا وی یا ئابووریێ دە فکرەکێ ددە مرۆڤ.
دەما سالا ١٨٨٩ان شاھێ فارس ژ بۆ سەردانێ دچە ڤارشۆڤایێ، رەوشەنبیرە. زناتۆوجزی(Znatowiczî) د کۆڤارا ھەفتەنامەیا پۆلۆنی تیگۆدنک ئیوسترۆوانیێ(Tygodnik IIustrowanyê) دە د دەربارێ زمانێ فارسی دە نڤیسی و پشکەک ژ موکزاننینامەیا مەسنەویا حافزێ شیرازی (١٣٢٥-١٣٩٠) وەشاند. زناتۆوجزی دەستنیشان کر کو ژابا ئەو تەڤی ئۆرژینال و وەرگەڕا وێ ژ وی رە شاندیە.(٢٣)
ژابا ل ئەرزرۆمێ یە
ژابا ھەیا سالا ١٨٤٨ان ل ئیزمیرێ دخەبتە و ھەمان سالێ ل ئەرزرۆمێ دبە کۆنسۆلێ رووسیایێ و ھەیا ١٨٥٣ان ل ڤێ دەرێ کار دکە. ئەڤ ھەیام د ژیانا ژابا دە دبە دەستپێکەکە نوو. لەورا ھەیا وێ دەمێ ب زمانێن ترکی، عەرەبی، فرەنسی و ئینگلیزی خەبات کریە.(٢٤)
ژابا د سالا ١٨٤٨ان دە ل ئەرزرۆمێ دەست ب کارێ خوە دکە و ب قاسی پێنج سالان ڤی کارێ خوە ددۆمینە و دەما د سالا ١٨٥٣ان دە شەڕێ قرمێ دەردکەڤە ب قاسی سێ سالان د ئارتێشا رووسان دە ل ھەرێما قەرس، بایەزید و ئەرزرۆمێ وەکی پسپۆر و بەلەدێ وێ ھەرێمێ کارێ وەرگەڕ و رێبەرییا لەشکرێ رووسان دکە و لۆما ژ کارێ خوە یێ ئەسلی دوور دکەڤە.(٢٥) ژ بەر ڤی کارێ خوە یێ د لەشکریێ دە ب مەدالییا و نیشانێ تێ خەلاتکرن.(٢٦) پشتی شەڕ دیسا د سالا ١٨٥٦ان دە ل ئەرزرۆمێ کارێ خوە یێ بەرێ ھەیا سالا ١٨٦٦ان بەردەوام دکە.(٢٧) ل گۆر ڤێ ژابا ١٥ سالان ل ھەرێما کوردان کۆنسۆلیێ دکە و ھەکە مەرڤ وان ھەر سێ سالێن د شەڕێ رووس-ئۆسمانییان دە ژ یێن د ناڤبەرا ١٨٥٣-١٨٥٦ان دە حساب بکە، ب تەڤاھی ١٨ سالان ل کوردستانێ ب کوردان رە تێکلدار بوویە.(٢٨)
ژابا ل ئیزمیرێ یە
د سالا ١٨٦٦ان دە ژابا د ٦٥ سالییا خوە دە ژ کارێ خوە یێ ل ئەرزرۆمێ خانەنشین دبە و بۆ جارا دودویان دچە ل ئیزمیرێ ب جھ دبە. ژ بۆ وی ئیزمیر باژارەکی ناسە، لەورا د ناڤبەرا سالێن ١٨٣٥-١٨٤٨ان دە ١٣ سالان خەبتیە و ژنا وی یا دودویان ژ ورە، ئانکو مالخەزوورانا وی ل ئیزمیرێ نە و ھنەک زارۆکێن وی ژی ل ھەمان باژاری بوونە خوەدی کار و مال.(٢٩) ژابا ژیێ خوە یێ مایی ل ئیزمیرێ دەرباس دکە و د وێ ھەیامێ دە ب کارێ خوە یێ بەرھەڤکاری، وەرگەڕ و مامۆستەتییا زمانێ فرەنسی دکە. ل دادگەھ و کۆنسۆلخانەیان کارێ وەرگەڕ و ناڤچیتیێ دکە. ژ تەلەبەیێن وییێ زمانێ فرەنسی یەک ژێ ھالیت زییا ئوشاکلگیلێ(Halît Ziya Uşakligîlê/١٨٦٦-١٩٤٥) نڤیسکارێ ترکە. ئوشاکلگیل د کتێبا خوە یا یادداشتان دە قالا مامۆستەیێ خوە ژابا دکە.(٣٠)
ژابا د سالا ١٨٩٤ان دە مەھا چلەیا پاشین رۆژا ٣یان د ژیێ ٩٣ سالی دە ل ئیزمیرێ دنیا خوە دگوھەڕە و وی ل کەمەرێ ڤەدشێرن و پەی رە جیێ مەرزەلێ وی دگوھێزنە کارشیاکایێ.(٣١)
أ- ژابا و خەباتێن وی یێن ل سەر کوردان
دەما ژابا ل ئەرزرۆمێ دەست ب کارێ خوە دکە، پەیوەندییا وی یا ل سەر کوردیێ زێدە دبە. لەورا ل باژێر نفووسا کوردان زێدەیە و ژ ھێلا بازرگانیێ ڤە ژی پێشکەتی نە. ژخوە ئاکادەمیسیەنێن رووسیایێ وێ ھنگێ ب تایبەتی ل سەر فۆلکلۆر و چاندا کوردان و زمانێ کوردی ب بالداری دسەکنین. گاڤا کەسێن مینانی ڤ. دتەل(V. Dittel) و ئ. بەرەزین(I. Berezîn) ل چیایێن کوردستانێ، مووسل و گوندێن ئێزدییان د ناڤ کوردان دە دەربارێ ژیان، باوەری و زمانێ وان دە لێکۆلین کرن و دیتن کو د ناڤ کوردان دە ئەدەبیاتەکە بنەجھ ھەیە، گەلەک شار و زانایێن وان ھەنە، ئێدی ئەو باوەرییا شاش لاواز بوو.(٣٢) لەورا (ڤ. دتەل) ل سەر ئەسلێ کوردان، زمان و زاراڤێن کوردان نڤیس وەشاندن(٣٣) و قالا دەولەمەندی و رەسەنییا وێژەیا کوردی کر: «من ھیچ باوەر نەدکر کو زمانێ عەشیرێن کوردان ئێ کو ژ ئالیێ رۆژھەلاتناسان ئەوەندە کێم تێ ناسکرن، بکاربە ل کێلەکا ئەدەبیاتا دەڤکی، ئەدەبیاتەکە نڤیسکییا ئهندە دەولەمەند دەرخە… کورد خوەدی ئەدەبیاتن، پچەک ئۆرژینال، پچەک ژ چاڤکانیێن فارسی.»(٣٤)
لێبەلێ تشتەک ھەیە وێ ھنگێ پرانییا نڤیسێن ل بەر دەستێ وان نیڤجۆ بوون، شاش ھاتبوون نڤیساندن، ژ دەڤێ کوردان نەھاتبوون ھلدان و بەروڤاژی وێ ب زمانەکی چێکری ھاتبوون ئامادەکرن. دەما شەڕێ قرمێ (د ناڤبەرا رووسییا و ئۆسمانییان دە) گەلەک کوردێن کورمانج و کرد ب دیل کەتن دەستێ ئارتێشا رووس. ئیرانناس (پ. لەرچ/ P. Lerch) وێ ھنگێ د ناڤ وان کوردان دە خەباتێ دکە و ژ دەڤێ کورمانج و کردان ھن نڤیسان ئامادە دکە. لەرچ دەما قالا وێژەیا کوردان دکە، دبێژە ژ بەر نەبوونا تفاق و سەردەستییا وان یا ل وەلاتێ وان، وێژەیەکە وانا ب سەرێ خوە تونەیە، یا ھەیە ژی ب کەدا زانایێن کوردان پێک ھاتییە: «کوردان ئەدەبیاتا خوە یا تایبەتی نەئافراندنە، ژ بەر کو ئەو د یەکبوون و بدەستخستنا سەربخوەبوونا خوە دە ب سەر نەکەتنە. دگەل ڤییا ژی خوەدی گیانەکە ژیندار و بمەراقن، ژ وان بەختێ ھنەکان دەست دا کو ھینی کولتوورا گەلێن جیران (عەرەب، فارس و ترک) ببن. یێن داوین د پێشکەتنا ئینتەڵەکتوەلێن کوردان دە ئالیکار بوونە…»(٣٥)
مەراقا ب ڤی رەنگییا رووسیایێ کو پشتی ژتاقەتکەتنا دەولەتا ئۆسمانی و ئیرانێ، دخوەست ل ھەرێما قەفقاسییا و کوردستانێ ھێزدار بە و ھەروھا نەرازیبوونا کوردان یا ژ ھالێ وان ژی ئەشکەرە بوو. ژ ڤێ شوون دا ئەڤ پێنگاڤ بوون وەسیلە دا کو ئاکادەمییا رووسییا زانستان ژ خەباتێن ب ڤی رەنگی بکن، ل وان ھەرێمێن کو بنکەیێن رووسیایێ یێن دیپلۆماتیک ھەنە و خەلکێ وێ ژی کوردن، کەتن ناڤ تەڤگەرێ. ئۆریانتالیستێ رووسێ رێڤەبرێ مووزەیا ئاسیایێ ژۆھانس ئالبرەچت بێرنھارد دۆرن (Johannes Albrecht Bernhard Dorn) ئەڤ داخواز راگەھاند ن. چانیکۆوایێ(N. Chanykowayê) وێ دەمێ ل تەبریزێ کۆنسۆل بوو و وی گەلەک بەڵگە پەیدا کرن. ھەروھا وی ئەڤ ئاگاھی دا ا. ژابایێ ل ئەرزرۆمێ و ژابا ژی دەست ب بەرھەڤکرن و شاندنا چاڤکانیێن کوردی کر.
ب. ژابا و مەلا مەحموودێ بایەزیدی
د سەدسالا نۆزدان دە ژ بەر رەوشا ئۆسمانییا خراب رووسییا دەرکەتە پێش. ژخوە د بەرێ دە رووسییا ل دۆرا قەفقاسیایێ دچوو و دھات، د سالێن ١٨١٤-١٨١٨، ١٨٢٨- ١٨٣٠، ١٨٥٦، ١٨٧٧-١٨٧٨ان دە سەنجەقا بایەزیدێ زەفت دکن. ئەڤ بوویەرێن دقەومن، ژیانا گەلێ ھەرێمێ سەرۆبنۆ دکە، پشتی شەڕێ قرمێ رەوش ژ بنی ڤە خراب دبە. مەلا مەحموود ژ بەر شەڕت و مەرجێن ژیانێ ژ بایەزیدێ کۆچ دکە و ل ئەرزرۆمێ ب جھ دبە. د وان ھەیامان دە ژابا و مەلا مەحموود ھەڤدو ناس دکن، ب ڤی ئاوایی د ژیانا وان دە ھەروھا د دیرۆکا ئەدەبیاتا کوردی دە ژی قووناغەکە نوو دەست پێ دکە. مەلا مەحموودێ بایەزیدی دبە مامۆستەیێ تایبەتیێ ژابا(٣٦) و ژ ڤێ شووندا ژابا ل بەر دەستێ وی فێری کوردی دبە و بەرەکێ ڤە دبە چاڤناسێ وێژەیا کوردی ژی. ھەتا کوردییا ژابا ئەوقاسی پێشڤە دچە دکارە وەرگەڕێ ژی بکە و د نامەیاکە خوە یا ژ رۆژھلاتناسێ رووس دۆرن رە دشینە دە وھا دبێژە: «من ھەیا ئاستەکە وسا ب زمانێ کوردی خوەند و فێر بووم کو ئەز بکاربم پێ بخەبتم و وەرگەڕێ بکم.»(٣٧) ژابا سەبا بەرھەڤکرنا بەرھەمێن کوردی ھەلانان ددە بایەزیدی، ژ ھێلا ئابووریێ دە ژی ئالیکارییا وی دکە و د ئەنجاما ڤێ تێکلیێ دە گەلەک بەرھەمێن کو ئیرۆ بنگەھا کلاسیکێن وێژەیا کوردی پێک تینن ژ وندابوونێ خەلاس بوونە و گھیشتنە ناڤەندێن کوردۆلۆژیێ. ئیرۆ کی د وارێ کوردۆلۆژیێ دە خەباتەکێ بکە، مھەقەق دێ پێرگی وان بەرھەمان بێ و ژ وان سوود وەربگرە.
دەستخەتێن پێشین یێن ژابا بەرھەڤ دکە
د ھەیاما خوە یا ل ئەرزرۆمێ دە ژابا ل گەل کارێ خوە یێ فەرمی ل سەر زمان، زارگۆتن، چیرۆک، شعر و مەسەلەیان لێکۆلین کریە. ب ھەڤکارییا مەلا مەحموودێ بایەزیدی، ژابا، ژ بۆ ناسکرنا چاند و فۆلکلۆرا کوردان خەبتییە. لۆما ژابا د نامەیێن خوە دە ژێ رە خۆجەیێ من دبێژە. ژ ور بەڵگە و وەرگەڕێن کوردی و ترکی شاندنە ئاکادەمیێ. ل گۆر کو پیتەر لەرچ(Peter Lerch) نەقل دکە، سالا ١٨٥٦ان مەھا جۆتمەھێ ژابا دەستخەتەکە کو ژ ١١٨ رووپەلان پێک تێ، دشینە ئاکادەمیێ. ل ئالیێ چەپێ مەتنێ ئۆرژینال و وەرگەڕا خۆجە ھەیە و ل ئالیێ راستێ ژی تیپگوھێزییا مەتنێ کوردییا ژابا یا ب تیپێن لاتینی ھەیە. د ناڤبەرا رووپەلێن ١-٤٦ان دە وەرگەڕا ٣ پشکێن ژ ئیسکەندەرنامەیا نیزامیێ گەنجەوی (١١٤١-١٢٠٩) ھەنە. پشکا پێشین ژ ٧ مالکان پێک تێ، یا دودویان ژ ٧٠ مالکان پێک تێ و یا سسیان ژی ژ ١٠ مالکان پێک تێ. د ناڤبەرا رووپەلێن ٤٧-١١٨ان دە وەرگەڕا ٢٢٤ بوێژ و مەتەلۆکێن ترکی یێن ژ رووپەلێن ١-١٠٧ و ١٠٩-٢٤٥ان رێزمانا ترکی(٣٨) یا ئۆریانتالیستێ فرەنسی پەڕە-ئامێدێئە ژاوبەرت(Pierre-Amédée Jaubert /١٧٧٩-١٨٤٧) ھاتنە وەرگەڕاندن ھەیە.(٣٩)
ل ئاکادەمیێ نرخاندنا دەستخەتان
وێ ھەیامێ ل ئاکادەمیێ کۆمەکە ژ پسپۆران پێک دھات، ل سەر بەرھەمێن ژ ھەرێمێن جودا تێن شاندن خەباتان دکن و د دەرھەقێ رەسەنی، ناڤەرۆک و زمانێ وان دە نرخاندنان دکن. ژ بەر وێ گاڤا ژابا دەست پێ دکە بەرھەمێن کو پەیدا دکە دشینە. مەلا مەحموودێ بایەزیدی نڤیس ب ئەلفابەیا عەرەبی دنڤیساندن و ژابا ژی ل ئالیێ چەپێ یێ رووپەلان ب ئەلفابەیا لاتینی ترانسکریپسیۆنا وان یا فۆنەتیک، بێی دەستنیشانکرنا دەڤۆکان، ل گەل وەرگەڕا فرەنسی دنڤیساند. نڤیسێن دھاتن شاندن، ب زاراڤێ کورمانجی بوون. ژ بەر کو نڤیس ب دەستێ کوردەکی پسپۆرێ زمان مەلا مەحموود ھاتبوون نڤیساندن، کۆمسیۆنا ئاکادەمییا زانستان ئەو ھێژا دیتن.
١٨٥٧ان مەھا خزیرانێ پ. لەرچ د جڤینا دیرۆک-فیلۆلۆژیێ یا ئاکادەمییا زانستان دە ژ بۆ وەشاندنا ڤان نڤیسان دەست ب ھەولدانێ دکە. لێ وی خوەست کو ل سەر تیپگوھێزییا مەتنان گوھەڕینان بکە. وی وسا باوەر دکر کو ژابا وەکی لێکۆلینەرێ پۆلۆنی ئا. ب. چۆدزکۆ(A. B. Chodzko) نکارە درێژییا تیپێن دەنگدار نیشان بدە.(٤٠) لەورا د زمانێن سلاڤی دە درێژییا تیپێن دەنگدار دیار نابە. ژ بەر ڤان ئەگەران، لەرچ، ژ وان بەڵگەیێن ژابا شاندبوو ئاکادەمیێ پشکەکە ئیسکەندەرنامەیێ و ٢٥ گۆتنێن پێشییان ل گۆر رێبازا تپگوھێزیێ یا کو درێژییا تیپێن دەنگدێر نیشان ددە، چێکر و ل گەل وەرگەڕا وانا ئالمانی وەشاند.(٤١)
ب راستی پشتی ڤێ، د ناڤبەرا ئاکادەمی و ژابا دە دانووستاندنا مەتەریالێن ب کوردی رە ئەلەقەدار خورت دبە و ئاکادەمی ژێ داخوازا بەردەوامییا ھنارتنا مەتەریالێن ب ڤی رەنگی دکە. ل سەر ڤێ، ژابا، ھن مەتەریالێن ھەیا وێ ھنگێ کۆم کرنە دشینە و ھەمان سالێ مەھا رۆژا ٢٤ان نامەیەکێ دشینە و دەر ھەقێ کار و خەباتێن خوە دە ئاگاھیێ ددە. ل گۆر ڤێ نامەیێ، ژابا ل سەر سترانێن کوردییێن گەلێری بەرھەڤکاریێ دکە، ھەروھا د دەستێ وی دە فەرھەنگەکە کوردی-فرەنسی و فرەنسی-کوردی ھەیە و ژ وێ پشکا کوردی-فرەنسی ژی قەدیایە.(٤٢) ژخوە ژابا ب خوە د کۆڤارا (Journal Asiatiqueyê) دە پشکەک ژ خەباتێن خوە یێن ژ سترانێن کوردی پێک دھات دا وەشاندن.(٤٣) ھەروھا دێ پشتی خانەنشینبوونێ دیسا ڤان خەباتێن خوە بەردەوام بکە و ژ ڤان بەرھەڤکرنێن ل سەر سترانان یەکا ھەری گرنگ ژی کلاما گەورێ یا کەچا کورد یا ئێزدییە. ئەڤ کلام بەحسا حەزکرنا گەورێ و خەلیل بەگێ کوڕێ عەبدی پاشایێ کو د سەدسالا هەژدەیان دە ژ پێشدەھاتیێن ئەلەشگرێیە، دکە. کلام و چیرۆکا وێ ب دەستێ مەلا مەحموود ھاتییە بەرھەڤکرن.
مەلا مەحموود د دیرۆکا خوە (تەواریخی جەدیدی کوردستان)ێ دە قالا ڤێ چیرۆکێ کریە و ژابا ژ ئیزمیرێ د ٢٢ێ رێبەندانا سالا ١٨٨١ێ دە ژ فێردیناند یوستی (Ferdinand Justi /١٨٣٧-١٩٠٧) رە ل گەل نامەیەکێ پشکەک ژ ڤێ پرتووکێ تەڤی دەستخەت، تیپگوھەزییا وێ و وەرگەڕا فرەنسی و ھنەک سترانێن دنێن کورمانجی ھنارتییە. ژخوە کلاما (گەورێ) ب ڤی ئاوایی و ب ناڤێ “پشکەک (دەستخەت) ژ دیرۆکا مۆدەرنییا کوردستانێ: گەورێ و کلامێن وێ” تێ وەشاندن.(٤٤) وەکی دن ژ ٢٣ دلۆکێن کو ژابا ژ ژوست رە شاندنە ١٩ حەبێن وان ھاتن وەشاندن.(٤٥)
خەباتێن ل ئاکادەمیێ یێن ل سەر بەرھەمێن کو دێ ژ بۆ کوردۆلۆژیێ ببن چاڤکانیێن سەرەکە د ڤێ پێڤاژۆیێ دە بەردەوام دکن. ل کوردستانێ ژابا ژ بۆ ڤان بەرھەمێن گرانبھا دەست بخە، ب ئالیکارییا مەلا مەحموود خەباتان ددۆمینە، ل رووسیایێ ژی ئیرانناسێ ئالمان ل سەر (پ. لەرچ) ل سەر دەستخەت و وەرگەڕێن ھاتنە شاندن ب ھوورگلی کارێ خوە دکە. د سالا ١٨٥٨ان دە مەھا رێبەندانێ رۆژا ٨ان د جڤینا بەشێ دە راپۆرەکە ل سەر کورتاسیەکە مەم و زینا ئەحمەدێ خانی یا ژابا ژ وان رە شاندبوو، پێشکێشی لژنەیێ کر. لەرچ د دەرھەق رەسەنییا ڤێ پشکا ھاتبوو شاندن دە شکدار بوو کا پشکا ھاتییە شاندن چقاسی ل گۆر ئەسلێ وێیە.(٤٦) ل گۆر ژان رەیچمان (Jan Reychman/١٩١٠-١٩٧٥) یێ پۆلۆنیێ دیرۆکنڤیس، زمانناس و رۆژھلاتناس ژی قالێ دکە(٤٧) سالا ١٨٥٩ان مەھا گولانێ رۆژا ٤ان د جڤینا بەشێ دە نامەیا ژابا تێ خوەندن و ئەو پشکا ب سەرناڤێ (Recueil des et udes kourdes avec transcription du texte et traduction française) ھنەک خەباتێن کوردی و ترانسکریپسیۆنا فارسی پێک دھات ھات نرخاندن، گوھدارییا راپۆرا دۆرن و پێشکێشییا لەرچ ھات کرن. د ئەنجامێ دە ژ بۆ وەشاندنا ڤان بەڵگەیان لژنەیەکە ژ دۆرن، بووھتلنگک(Böhtlingk)، ودمان(Wiedemann) و ڤێلامنۆف-زەرنۆف(Vêliaminof-Zernof) پێک تێ، ھات دامەزراندن. ١٤ رۆژ شوون دا لژنەیێ ل سەر ڤان بەرھەمێن ل ژێر راپۆرا خوە ئامادە کر:
١) پرسا (Notice sur la litterature et les tribus kourdes).
٢) کورتاسییا بەرھەما مەم و زینا ئەحمەدێ خانی.
٣) فەرھەنگا دەڤۆکا ھەکاری و رەوەندی.
٤) گرامەرا عەلی تەرەماخی (١٥٩٢-١٦٥٥)(٤٨) یا زاراڤێ کورمانجی.
٥) تێبینی ل سەر گرامەر و بنگەھێن زانستا زمانێ کورمانجی.
٦) دەستەیەکا چیرۆکان ل گەل وەرگەڕا وان یا فرەنسی.
ل گۆر ڤێ راپۆرێ بریار دان کو ئۆرژینالا مەم و زینێ ژ ژابا بخوازن دا کو ھەموویی بێ کێماسی بوەشینن. لەورا وان دزانبوو دو نوسخەیێن وێ ل جەم ژابا ھەنە. ھەروھا بال کشاندن کو ژابا مەتەریالێن گرامەرا عەلی تەرەماخی(٤٩) د فەرھەنگا خوە دە ب کار ئانییە و ژ بەر ڤێ لازم ناکە ب تەنا سەرێ خوە وەرە وەشاندن.(٥٠)
د ئەنجاما ڤێ بریارێ دە ب دەستێ لەرچ ل پترسبۆرگێ سالا ١٨٦٠ان ژ مەتەریالێن ژابا ب ڤی ناسناڤی ھاتن وەشاندن (Recueil des notices et recits kourdes servant a la connaissance de la langue, de la litterature et des tribus du Kourdistan, reunis et traduits en français par M. Alexsandre Jaba, consul de Russie a Erzerum). ئانکو کورتە تێبینیێن دەربارێ زمان و ئەدەبیاتا کوردان دە، ئاگاھیێن قەبلەیێن کوردستانێ، وەرگەڕا ژ بۆ فرەنسییا کۆنسۆلێ رووسیایێ یێ ئەرزرۆمێ ئالکساندر ژابا. د ڤێ چاپێ دە ل سەر بەرگێ راستێ ناڤێ پرتووکێ کوردی ب تیپێن عەرەبی ھاتییە نڤیسین. لێ تشتێ بالا مرۆڤ دکشینە ئەوە کو ناڤێ بەرھەڤکار وەکی ئالکساندر ژابا(Alexsandre Jaba) ھاتییە نڤیسین.
و وەرگەڕان خەباتێن خوە ددۆمینن و ژابا وەرگەڕا شەڕەفنامەیێ یا ب دەستێ مەلا مەحموود ھاتییە کرن ژی دشینە ئاکادەمیێ.
وەکی ھەیا ڤێ دەرێ مە قالا وێ کر ژابا د وارێ بەرھەڤکرن، وەرگەڕاندن، ئامادەکرن و وەشاندنا خەباتێن ل سەر فۆلکلۆر، زمان، دیرۆک و چاندا کوردی دە گەلەک خەباتێن جۆربەجۆر کرنە. پشتی دچە ئیزمیرێ ژی خەباتێن خوەیێن ل سەر کوردی بەردەوام دکە. د سالا ١٨٦٧ان دە دەستخەتێن فەرھەنگا خوە یا کوردی-رووسی-فرەنسییا ٦٥٦ رووپەلی و یا فرەنسی-رووسی-کوردییا ٧٢١ رووپەلی تەڤی ١٠٠ دیالۆگێن کوردی و وەرگەڕا وانا فرەنسی ژ ئاکادەمیێ رە شاند. ئاکادەمیێ بارێ خەباتا ل سەر ڤێ فەرھەنگێ سپارتە ئیرانناسێ ئالمان فێردیناند یوستی(١٨٣٧-١٩٠٧) و ئەو ژی ل سەر ڤان دەستخەتان خەبتی و ژ ھێلا تیپگوھێزی، ئەتیمۆلۆژییا پەیڤان کار کر و د سالا ١٨٧٩ان دە ل پترسبۆرگێ دا چاپێ.(٥١) ژخوە دەما یوستی بەرھەما خوە یا ب ناڤێ (Kurdische Grammatika)(٥٢) ئامادە کریە ژ نڤیس و فەرھەنگا ژابا گەلەکی ئیستفادە کریە. ل گۆر نامەیا کو ژابا د ٢٢ێ چلەیێ پاشین ١٨٨١ێ دە ژ یوستی رە نڤیسییە پشکا دودویانێ یا ڤێ پرتووکێ یا دەستنڤیس ل مووزەییا ئاسیایێ یا ست. پترسبۆرگێ د سندۆقێن ئارشیڤێ دە چاپنەکری سەکنیە و ژابا دبێژە کو ژ بۆ وێ ل تفلیسێ بدە چاپکرن دێ ھەول بدە. لێ ب قاسی ئەم دزانن ھێ ئەو بەش نەھاتییە چاپکرن.(٥٣) ژخوە ل گۆر نکتن(Nikitin) رادگھینە نەڤیێن ژابا د سالا ١٩١٣ان کاخەزێن ڤێ خەباتێ ھەموو دانە منۆرسکی.(٥٤)
پرتووکخانەیا ژابا
پرتووکخانەیا ژابا ژ ھێلا بەرھەمێن دەستخەت و ئۆرژینال ڤە گەلەکی دەولەمەندە. ژابا د سالا ١٨٣٩ان دە ل ئیزمیرێ ھەمشەھریێ خوە ئگناسی ھۆلۆونسکی(Ignacy Holowinski) ناس کر. ئەو د گەڕنامەییا خوە دە بەحسا کۆلەکسیۆنا ژابا دکە: “وی کۆمەلەیەکا بەرھەمێن رۆژھلاتێیێن بژارە و بھادار ھەنە. پرتووکخانەیا وی ژ بلی بەرگێن چاپکری، ژ ٢٦٠ دەستنڤیسێن عەرەبی، فارسی و ترکی پێک ھاتییە. ھنەک ژ وان دەستنڤیسان ژ پرتووکخانەیێن میر، وەزیر و پاشایێن رۆژھلاتێ ب دەست خوە خستنە. ھەموو ژی ب رەنگەکی باش ھاتنە ھلگرتن و سەخبێری ژێ ھاتییە کرن و ب نڤیسێن زێرین و نەخشنە ھاتنە خەملاندن و جوانکرن.”(٥٥)
ل گۆر ڤان ئاگاھییان، مرۆڤ پێ دحەسە کو ژابا ژ دەستخەتێن پەیدا دکە ھنەکان ل جەم خوە دھێلە. ژخوە وان تەکستێن کوردی یێن کو وی ھنارتبوون ئاکادەمییا زانستان، ل گەل پشکەکە مەزن یا دەستنڤیسنە دن یێن کوردی یێن کەڤن د سالا ١٨٦٨ان دە، د ناڤ کۆلەکسیۆنێن پرتووکخانەیا گشتی ل پترسبۆرگێ ناڤ دەستنڤیسان دەنە و ئیرۆ ل پرتووکخانەیا ب ناڤێ سالتیکۆف شەدرینیا ل لەنینگرادێ نە.(٥٦) ل وێ دەرێ ٥٧(٥٧) دەستنڤیسێن کوردی ھەنە،(٥٨) د ناڤ وان دە ھم نڤیسێن کو ب دەستێ زانایێن وەکی مەلا مەحموودێ بایەزیدی، محەمەد غەریب ئیبن سلێمان (مەم و زین نڤیسییە)،(٥٩) مەلا مووسایێ ھەکاری (ژ فارسی ژ بۆ وی فەرھاد و شرین، یووسف و زولەیخا، زوخاکی پاشا، روستەم، نەوشیروان و دارەوا، بووکگوھەستنا جەنگیز خان وەرگەڕاندییە و بایەزیدی ژی نڤیسییە)، مەلا مستەفا (شێخێ سەنعئان و زەمبیلفرۆش)، شێخ نەزەر(٦٠) (کلام و ھنەک دەستنڤیس)، محەمەدێ موکسی، تاھایێ حەجی عەبدولعەزیز خۆجە محەمەد ئەفەندی، فرووز ئەفەندی، حەسەن حەکیمباشی، تاھر ئیبن عەبباس ئەفەندی و یێن دن بۆ ژابایی ھاتنە نڤیساندن ھەنە، ھم ژی دەستنڤیسێن کەڤنیێن کو ژابایی ب دەست خستبوون ھەنە. بۆ میناک تەنێ دەستخەتێن زەمبیلفرۆش یێن ژابا پەیدا کربوون و یا بایەزیدی ب دەستێ خوە نڤیسییە ژی د ناڤ دە ٦ حەبن و ل پرتووکخانەیا پترسبۆرگێ نە.(٦١) ژ بلی ڤان د ناڤ خەباتێن ژابا دە ٤ دەستنڤیسێن فارسی، ٣ یێن ترکی و ٣ یێن فرەنسی ھەبوون. ھنەک ژ ڤان بەرھەمان د ئارشیڤا پشکا لەنینگرادێ یا ئەنستیتۆیا مللەتێن ئاسیا و ئافریکایێ یا ل سەر ئاکادەمییا زانستانییا سۆڤیەتێ دە ھەنە.
ژ بلی ڤان دەرکەت ھۆلێ کو ھنەک ژ خەباتێن ژابا ل ئیزمیرێ، ل جەم مالباتا ژنا وی و نەڤیێن وی نە. سالا ١٩١٣ان ب خێرا خەباتا رۆژھلاتناس و کوردۆلۆگێ رووسیێ ناڤدار منۆرسکی(Vladimir Minorsky) و ب ئاریکارییا کۆنسۆلێ رووسیایێ یێ ھینگێ ل ئیزمیرێ، پشکەکە وان کاخەزان گھیشت ئاکادەمییا زانستان ل پترسبۆرگێ؛ پشکا مایی یا کو ژ نڤیسێن مینا (Dialogues kurdes-français) پێک دھات دەمەکە درێژ د دەستێ منۆرسکی دە مان و پشتی شەڕێ جیھانییێ دودویان، ئەو ژی گھشتن لەنینگرادێ.(٦٢)
ھەروھا پشکەک ژ دەستنڤیسێن رۆژھلاتێ، ژ یێن ژابا ب خوە بەرھەڤ کربوون گھشتن مۆزەخانەیا بریتیش ل لۆندۆنێ. د ناڤ وان دە دەستنڤیسەکا بالکێش ھەبوو، ئەو ژی وەرگەڕا ترکی یا شاھنامەیێ کو د سەدسالا دەھان دە ژ بۆ سولتانێ مەملووکییێ مسرێ گاوری(گاڤری) ھاتبوو چێکرن.(٦٣)
چاوانییا کارێ ژابا
دەما مرۆڤ ل سەر خەباتێن ژابا یێن دەربارێ کوردان دە لێکۆلینەکێ بکە، تێ خویانێ کو ئەو تەنێ ب پشکەکێ رە مژوول نەبوویە. ژ بەر پەیور، پەروەردە و دەرفەتێن بەردەست ھەیا ژێ ھاتییە تو فرسەند ژ دەست نەکریە. ئانکو د کارێن خوەیێن ژ بۆ کوردۆلۆژیێ دە بوونە چاڤکانیێن گرانبھا و ژابا د قادەکە گەلەکی بەرفرەھ و رەنگین دە ھەسپێ خوە یێ لێکۆلینێ دایە غاران. لۆما ھەکە ئەم خەباتێن وی دابەش بکن، ئەڤ دەردکەڤە ھۆلێ؛ فۆلکلۆر، چیرۆک، کلام، ھەلبەست، داستان، رێزمان، فەرھەنگ و دیرۆک.
وەکی مە ل ژۆرێ ژی گۆت ژابا ب ھەڤکارییا خوە یا ئاکادەمییا زانستان ئا رووسیایێ ل کوردستانێ د ناڤ گەلێ کورد دە، ب ئالیکارییا زانایێن کوردان راستەراست بەرھەڤکاری کریە و ئەو بەر و بەرھەمێن دەستکەتی گەھاندنە ناڤەندێ. ھەروھا ل ناڤەندێ ب کۆمەکە گرنگییا پسپۆرێن دیرۆکناس، رۆژھلاتناس و ئیرانناس رە د ناڤ تێکلیەکە خورت دە بوویە.
پەراوێز:
1) د دەرھەقێ نیقاشێن ل سەر چاوانی و ناڤەرۆکا کوردۆلۆژیێ دە ژ بۆ نێرینەکە بالکێش بنھێرن: سالح ئاکن، چەند پرسگرێکێن کوردۆلۆژیێ، کۆڤارا بیر، ژ. ١، دیاربەکر، بھار ٢٠٠٥، ر. ٩، ١٤.
2) Bruinessen, Martin van, “Türkoloji Varsa Kürdoloji de Vardır, Kürdoloji; Kürtlerle İlgili Bütün Bilimleri Kapsar”, Kovara Bîr, j. 1, Diyarbekir, Bihar 2005, r. 15-20.
3) جەلیلێ جەلیل دبێژە: “ئاڤگوست دەمەنتەڤج ژابا سالا ١٨٠٣ان، ل لەھستانێ(پۆلۆنیا)، ل ئویەزدا (قەزا) ترۆسکە سەر گوبەرنییا (ولایەت) ڤلەنسکە د مالەکە ژ مالێن تۆرنێن لەھی(پۆلۆنی) خوەیی ملک دە ژ دییا خوە بوویە.” بنێر. ئاڤگوست ژابا کی بوو؟ کوردستان پرەس، ژ. ٧٥، ١٩٨٩، ر. ١٢.
4) د دەرھەق سالا ژدایکبوونا ا. ژابا دە تەڤلھەڤیەک ھەیە. ل گۆر ژان رەیچمان (١٩١٠-١٩٧٥)ا. ژابا د سالا ١٨٠٠ دە ژ دایک بوویە، بنێر. ژ رووپەلێن نەناسکرییێن رۆژھلاتناسییا پۆلۆنییا سەدسالا نۆزدەھان، وەرگێڕان. سدقی ھرۆری، نوودەم وەرگەڕ، ژ. ١، سوێد، پایز ١٩٩٦، ر. ١٢٨؛ مارا پارادۆسکا، سالا ١٨٠١ێ ژ بۆ ژدایکبوونا وی نیشان ددن، دەستنڤیسەکا کوردی ژ کۆلەکسیۆنێن ئوگوست کۆشجەسز ژابایی و گرنگییا وێ بۆ ئەتنۆگرافییا پۆلۆنی، ژ پۆلۆنی وەرگێڕان. سدقی ھرۆری (http://www.kulturname. com/?p=10321 (10.04.2015)) و جەلیلێ جەلیل ژ بۆ سالا ژدایکبوونا وی ١٨٠٣یان نیشان ددە، بنێر. جەلیل، ئاڤگوست ژابا کی بوو؟” ر. ١٢.
5) ئاڤج ژی دبێژە ئەسلێ ژابا جھوویە. بنێر. مەلا مەحموودێ بایەزیدی، جەمعییەیێ رسالەیان و حیکایەتان ب زمانێ کورمانجی، ئامەد. زییا ئاڤج، لیس، دیاربەکر، ٢٠١٠، ر. ١٢.
6) جەلیل، ئاڤگوست ژابا کی بوو؟. ر. ١٢.
7) Alakom, Rohat, “Bir İzmir Levanteni Auguste Jaba”, Kürt Tarihi, j. 11, İstanbul, 2014, r. 49.
8) بایەزیدی، مەلا مەحموود، ئادەتێن کوردستان، ژ پێشگۆتنا رودەنکۆیێ، وەرگێڕان. دەلیلۆ ئیزۆلی، ھۆڵاند، تاریخ تونە، ر. ١-٢.
9) رەیچمان، ژ رووپەلێن نەناسکرییێن رۆژھلاتناسییا پۆلۆنییا سەدسالا نۆزدەھان، ر. ١٣٢.
10) د چاپا ڤێ پرتووکێ یا ب دەستێ زییا ئاڤج ھاتییە ئامادەکرن دە، ناڤ ل گۆر ئۆرژینالا وێ نە ئیسکەندەر ژابا لێ وەکی ئالەکساندەر ژابا ھاتییە نڤیسین. بنێر. بایەزیدی، جەمعییەیێ رسالەیان و حیکایەتان ب زمانێ کورمانجی، ر. ٤٣.
11) بایەزیدی، مەلا مەحموود، ئادات و روسووماتنامەێ ئەکرادیە، چ. ٢.، لێکۆلین: ژان دۆست، نووبھار، ستەنبۆل، ٢٠١٢، ر. ٢٠٢.
12) Bocheńska, Joanna, “Zbiór uwag i opowieści Kurdyjskich – Przedmowa do wydania polskiego-”, Fritillaria Kurdica, j. 9, Kraków, 2015, r. 9.
13) جەلیل، ئاڤگوست ژابا کی بوو؟. ر. ١٢.
14) پیربال، فەرھاد، مەلا مەحموودی بایەزیدی (١٧٩٩-١٨٦٠) یەکەمین چیرۆکنووس و پەخشاننووسی کورد، وەشانێن ئاراس، ئەربیل، ٢٠٠٠، ر. ٣. لێ دەما ھالیت زییا ئوشاکلگیل قالا زمانزانییا مامۆستەیێ خوە ژابا دکە و ڤان زمانان ژی لێ زێدە دکە: ئالمانی، ئیتالیانی، ئەرمەنیکی و رۆمی. بنێر. ھالیت زییا ئوشاکلگیل، کرک یل، ر. ١٢٦، ١٢٧. ھەروھا د مادەیا ئانسیکلۆپەدییا ئیسلامێ یا وەقفا دیانەتێ (DÎA) دە ژی دەما قالا مامۆستەیێ زمانێن بیانییێ ھالیت زییا ئوشاکلگیل پارێزەر ئوگوستە دە ژابا تێ کرن، تێ دیارکرن کو زمانێن فارسی، فرەنسی، ئالمانی، ئیتالیایی و رۆمی باش زانبوویە، بنێر. زەینەپ کەرمان، (“Halît Ziya Uşakligîl”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c. 42, İstanbul, 2012, r. 227.).
15) لێ ل گۆر نڤیسا ئالاکۆم ناڤێ ژنا وییا ئەول ژۆسێپھنە مۆسترایە و کەچا ئالیکارێ کۆنسۆلی یافایێ یە، بنێر. ئالاکۆم، “بیر ئزمیر لەڤانتەن ئوگوستە ژابا”، ر. ٤٩.
16) پیربال ل دەوسا سەلانیکێ ناڤێ ستەنبۆلێ ددە. بنێر. پیربال، مەلا مەحموودی بایەزیدی (١٧٩٩-١٨٦٠) یەکەمین چیرۆکنووس و پەخشاننووسی کورد، ر. ٣.
17) جەلیل، ئاڤگوست ژابا کی بوو؟، ر. ١٢.
18) رەیچمان، ژ رووپەلێن نەناسکرییێن رۆژھلاتناسییا پۆلۆنییا سەدسالا نۆزدەھان، ر. ١٣٣.
19) ئالاکۆم دبێژە، ناڤێ ژنا وییا دودویان ھێلێنا گراودە و ژ مالباتەکە لەڤانتەنە و پشتی شۆرەشا فرەنسایێ (١٧٨٩) ھاتنە ل ئیزمیرێ ب جھ بوونە، بنێر. ئالاکۆم، “بیر ئزمیر لەڤانتەن ئوگوستە ژابا، ر. ٤٩.
20) دۆست، ژان، کوردناسا پۆلۆنی در. ژۆاننا بۆچەنسکا، نووبھار، ژ. ١٢٣، ستەنبۆل، ٢٠١٣، ر. ٣٦.
21) Holowinski, L., Pielgrzymka do Ziemi Swietej, Petersbûrg 1853, r. 98; vgz. Reychman, “Ji Rûpelên Nenaskirî yên Rojhilatnasiya Polonî ya Sedsala Nozdehan”, r. 127.
22) Georg August Wallins Reseanteckningar Från Orienten Åren 1843-1849, r. 153-154; vgz. Alakom, “Bir İzmir Levanteni Auguste Jaba”, r. 50.
23) Znatowicz, E., Ksiega Spiwakow, “Tygodnik Ilustrowany” j. 336, 1889. Li wir nivîskar navê Jaba wekî P. Antonî dide. Bnr. Reychman, “Ji Rûpelên Nenaskirî Yên Rojhilatnasiya Polonî ya Sedsala Nozdehan”, r. 132.
24) ژ بەر کو ژابا ب زمانێ خوە پۆلۆنی نەنڤیسییە ل وەلاتێ خوە پۆلۆنیایێ زەھف زێدە نەھاتییە ناسین. لێ پشتی خەباتێن ل سەر ژینەنیگاری و خەباتێن وی یێن د کۆڤار و رۆژنامەیان دە دەرچوونە ھنەکی ھاتییە ناسین. بنێر. مارا پارادۆسکا، دەستنڤیسەکا کوردی ژ کۆلەکسیۆنێن ئوگوست کۆشجەسز ژابایی و گرنگییا وێ بۆ ئەتنۆگرافییا پۆلۆنی، وەرگێڕان ژ پۆلۆنی: سدقی ھرۆری (http://www. kulturname.com/?p=10321 (10.04.2015)).
25) کوردۆ، قانادێ، ا. د. ژابا و رۆلا وی د پێشتابرنا کوردزانیێ دە، رێیا تەزە، ژ. ١٠، ١٩٧٣، ر. ٢.
26) جەلیل، ئاڤگوست ژابا کی بوو؟، ر. ١٢.
27) ل گۆر رۆژنامەیەکێ د سالا ١٨٥٦ان دە ھاتییە وەشاندن ل قەرسێ ئالیکارەکی ژابایێ ناڤێ وی بۆزۆیە ھەبوویە. Förtecknin öfver ryska generalkonsuler, Finlands Allmänna Tidning, (15.07.1856) vgz. ، ئالاکۆم، بیر ئزمیر لەڤانتەن ئوگوستە ژابا، ر. ٥٠، ٥٥.
28) کوردۆ، ا. د. ژابا و رۆلا وی د پێشتابرنا کوردزانیێ دە، ر. ٢.
29) ئالاکۆم، بیر ئزمیر لەڤانتەن ئوگوستە ژابا، ر. ٤٩، ٥١.
30) لێ دەما ئوشاکلگیل قالا مامۆستەیێ خوە یێ زمانێ فرەنسی دکە پەسنێ وییێ پر زمانزانینێ ددە و دبێژە “ئەڤ مەرڤێ خۆرت/جان”. لێ ئوشاکلگیل د سالا ١٨٦٦ان دە ژ دایک بوویە و ژابا ژی ھەمان سالێ تەقاویت بوویە و ھاتییە ئیزمیرێ، ئانکو وێ ھنگێ ٦٥ سالییە. ل گۆر گۆتنا ئوشاکلگیل دەما تەلەبەیێ ژابایە ١٤-١٥ سالییە و ژابا ژ بەر سەروەختبوونا وی زەھف شا دبە. ل گۆر ڤێ دەما ئوشاکلگیل ١٥ سالییە دیرۆک ١٨٨١ و ھەکە وسا بە چاخێ ژابا مامۆستەیێ ئوشاکلگیلە ھەری کێم ٨٠ سالییە، ڤێجا ئەو چاوا دبە مەرڤەکی خۆرت؟ وسا تێ خویانێ د ڤێ دە شاشیەک ھەیە.
31) ئالاکۆم، بیر ئزمیر لەڤانتەن ئوگوستە ژابا، ر. ٤٩.
32) جەلیل، ئاڤگوست ژابا کی بوو؟، ر. ١٢.
33) Dittel, V., Biblioteka dlya çteniya “Kurdi: İz Neizd Putevih zapisok 1846 goda” (Kurd: Notên Neweşandî Yên Gera 1846an), c. 119, beş 7, 1853. http://www.ajansafirat.com/ news/guncel/19-yuzyylda-rus-basynynda-kurtler-anjelikapobedonosteva-kaya.htm (26.01.2015)
34) Dittel, V., “Aperçu sommaire de trois ans de voyage en Asie, dans le Caucase, la Perse, le Kurdistan, la Mésopotamie,” Nouvelles Annales de Voyages, c. 3, Paris, 1849, r. 141-168; vgz. Joyce Blau, Jiyan û Berhemên Ehmedê Xanî (1650-1707), ji Fransî wer. M. Malmîsanij, Kovara Çira, j. 3, Swêd, 1995, r. 3-10.
35) H. g, r. 4.
36) Hassanpour, Amir, Kürdistan’da Milliyetçilik ve Dil 1918-1985, wer. İbrahim Bingöl-Cemil Gündoğan, Avesta, İstanbul, 2005, r. 161.
37) موسائەلیان، ژ. س.، “ا. ژابا و کوردناسی”، ٢٢؛ ڤگز. پیربال، مەلا مەحموودی بایەزیدی (١٧٩٩-١٨٦٠) یەکەمین چیرۆکنووس و پەخشاننووسی کورد، ر. ٤.
38) Pierre-Amédée Jaubert, Elements de Grammaire Turque, Paris, 1833.
39) Lerch, Peter, Forschungen über die Kurden und die Iranischen Nordchaldäer, r. 46; vgz.. بایەزیدی، ئادات و روسووماتنامەێ ئەکرادیە، ر. ١٨.
40) ا A. Chodzko, “Etundes philologues sur la langue Kurde (dialecte de Soleimanie)” Journal Asiatque, beş 5, berg 9, 1857, r. 297-356.). . ئالەکساندەر چۆدزکۆ ل سەر زاراڤێ کوردییا سلێمانیێ نڤیسیبوو. وی ئیران باش ناس دکر و تێکلییا وی ب کوردان رە ھەبوو. ل گۆر ئاگاھییان وی مەتەریالێن نڤیسا خوە ژ ئەحمەد خانایێ کوردێ سلێمانییێ د ناڤبەرا سالێن ١٨٥٣- ١٨٥٤ان دە ل پاریسێ دژییا وەرگرت، ڤگز. رەیچمان، “ژ رووپەلێن نەناسکرییێن رۆژھلاتناسییا پۆلۆنییا سەدسالا نۆزدەھان”، ر. ١٢٩.
41) ھ. گ، ر. ١٢٤.
42) ھ. گ، ر. ١٢٩.
43) Jaba, A., Ballade Kurde recueillie et traduite par A. Jaba et communiquee par M. de Tchihatcheff, Journal Asiatique, j. 5, 1859, r. 153-166.
44) “Ghevri et ses chansons, extrait de l’histoire de Kurdistan par Mahmoud Bazidi”, Bulletin de l’Athéené oriental, j. 3, 1881, r. 145, 158, vgz. Alakom, “Bir İzmir Levanteni Auguste Jaba”, r. 53, 54, 55.
45) گوولتەکن، مەھمەت، “د ئارشیڤا پرۆف. فەردناند ژوست دە مەلا مەحموود بایەزیدی”، نووبھار، ژ. ١٣١، ستەنبۆل، ٢٠١٥، ر. ١٧، ١٨؛ مەھمەت گوولتەکن – باھار ڤە نھات گوولتەکن، سالناما ئەحمەدێ خانی ٢٠١٣، “ئارشیڤا پرۆف. ژوست دەربارێ ئالەکساندرە ژابا و مەلا مەحموود بازیدی”، بەلگە، ستەنبۆل، ٢٠١٤، ر. ١٣، ٢٢.
46) Resume de l’ouvrage kourde d’Ahmed Efendi Khani fait et traduit par A. Jaba, Bulletin, berg 15, r. 347. . ھەروھا بنێرە ل Jaba’s resume du Mem ou Zin H. Makas, Kurdische Texte im Kurmanji Dialecte aus der Gegend von Mardin, Lenîngrad 1926. . رودەنکۆ، دەستنڤیسێن ژابا بنێرە، ر. ٤٨-٥١. دەستانا مەم و زین یا ئەحمەدێ خانی، ب دەستێ م. ب. رودەنکۆ ئەحمەد خانی، مەم و زین، مۆسکۆڤا ١٩٦٢، د زنجیرا شوونوارێن لیتەراتوورا ملەتێن رۆژھلاتێ دە کو ژ ئالیێ ئاکادەمییا زانستان یا یەکیتییا سۆڤیەتێ ڤە دھاتن وەشاندن، ھات بەلاڤکرن.
47) رەیچمان، “ژ رووپەلێن نەناسکرییێن رۆژھلاتناسییا پۆلۆنییا سەدسالا نۆزدەھان”، ر. ١٣٠.
48) ئەڤ تاریخ ل گۆر فەقی ھوسەین ساغنچە، بنێر. دیرۆکا وێژەیا کورد، وەشانێن ئەنستیتویا کوردییا ئستەنبۆلێ، ئستەنبۆل، ٢٠٠٢، ر. ٣٨٩. لێ ئەڤ تاریخا ھیجری ١٠٠٠/میلادی ١٥٩٢ ل گۆر ھنەکان سالا نڤیسینا رێزمانێیە. بنێر. قەدری، “ئەلیێ تەرەماخی و دیتنێن وی یێن ل سەر رێچکێن رێزمانا کوردی ل گۆر پرتووکا وی یا ب ناڤێ “دەستوورا زمانێ عەرەبی ب کوردی دگەل ھندە نموونەیێد فارسی و کوردی” ر. ١٩٢.
49) لێ تەرەماخی وەکی رێزماننڤیسێ پێشین تێ قەبوولکرن ژ بۆ ناڤەرۆکا ڤێ پرتووکێ ل ڤێ خەباتێ بنێر. مامۆستە قەدری، “ئەلیێ تەرەماخی و دیتنێن وی یێن ل سەر رێچکێن رێزمانا کوردی ل گۆر پرتووکا وی یا ب ناڤێ “دەستوورا زمانە عەرەبی ب کوردی دگەل ھندە نموونەیێد فارسی و کوردی”، کۆڤارا بیر، ژ. ١، بھار ٢٠٠٥، ر. ١٩٢، ١٩٨.
50) رەیچمان، “ژ رووپەلێن نەناسکرییێن رۆژھلاتناسییا پۆلۆنییا سەدسالا نۆزدەھان”، ر. ١٣٠.
51) Dictionnaire Kurde-français par M. August Jaba, publiêe par M. Ferdinand Just, Petersburgê, 1879.
52) ژوست، فەردناند، کوردسچە گرامماتک، ست. پترسبۆرگ، ١٨٨٠.
53) ئالاکۆم، بیر ئزمیر لەڤانتەن ئوگوستە ژابا، ر. ٥٤، ٥٥.
54) Nikitin, Kürtler -Sosyolojik ve Tarihi İnceleme- 1-2, r. 495.
55) I. Holowinski, Pielgrzymka, r. 98, vgz.. رەیچمان، “ژ رووپەلێن نەناسکرییێن رۆژھلاتناسییا پۆلۆنییا سەدسالا نۆزدەھان”، ر. ١٣٣.
56) راپۆرتا پرتووکخانەیا گشتییا ئیمپراتۆرییا سالا ١٨٦٨ان، ست. پترسبۆرگ ١٨٦٩ (ب رووسی)، ڤگز. رەیچمان، “ژ رووپەلێن نەناسکرییێن رۆژھلاتناسییا پۆلۆنییا سەدسالا نۆزدەھان”، ر. ١٤٠.
57) لێ ئەڤ ژمارا ٥٧ د ھن چاڤکانییان دە ٥٤ە. تشتێ بالکێش ئەوە کو پیربال ڤان ھەر دو ژماران ژی ددە و ژ بۆ ژمارا ٥٧ان ل ژێرەنۆتا ژ پەی ڤێ رە بنھێرن و ژ بۆ ٥٤ان ژی بنێر. پیربال، مەلا مەحموودی بایەزیدی (١٧٩٩-١٨٦٠) یەکەمین چیرۆکنووس و پەخشاننووسی کورد، ر. ٤؛ ژ بۆ چاڤکانییەکە دن بنێر. م. ب. رودەنکۆ، “ل سەر دەستنڤیسێن کوردی؛ ھلگرتیێن رۆژھلاتناسیێ ل مەزنترین پرتووکخانەیا یەکیتییا سۆڤیەتێ، مۆسکۆڤا ١٩٦١؛ م. ب. رودەنکۆ، کۆلەکسیۆنا ا. د. ژابا (دەستنڤیسێن کوردی)، “خەباتێن پرتووکخانەیا گشتییا حکوومییا ب ناڤێ م.ە. سالتیکۆف شەدرین، بەرھەمێن ل سەر رۆژھلاتێ”، لەنینگراد ١٩٥٧، ڤگز. رەیچمان، “ژ رووپەلێن نەناسکرییێن رۆژھلاتناسییا پۆلۆنییا سەدسالا نۆزدەھان”، ر. ١٣٤، ١٤٠.
58) موسائەلیان، ژ. س.، “ا. ژابا و کوردناسی”، وەرگەڕانی لە رووسیەوە: شیروان مەحموود محەمەد، رۆناکبیری، ژ. ٣-٤، ستۆکھۆلم، ١٩٩٣، ر. ٤٣؛ ڤگز. پیربال، مەلا مەحموودی بایەزیدی (١٧٩٩-١٨٦٠) یەکەمین چیرۆکنووس و پەخشاننووسی کورد، ر. ٥.
59) بلاو دبێژە دبە کو ئەڤ ژی ناسناڤەکی مەلا مەحموود بە، بنێر. بلاو، “ژیان و بەرھەمێن ئەحمەدێ خانی (١٦٥٠-١٧٠٧)”، ر. ١٠.
60) ئەڤ ناڤ د چاڤکانییان دە ب ڤان فۆرمێن ژ ھەڤدو جودا تێ دیتن: شێخ نەزەر، شێخ نازار، شاھ نەزەر، شەھ نەزەر، شەھ نازار، شەھنەزەر، ژ بەر ڤێ مە ئەو فۆرم محافەزە کرن.
61) سامور، ئاز، دەستانا زەمبیلفرۆش و گولخاتوونێ، نووبھار، ئستەنبۆل، ٢٠١٥، ر. ٧٧.
62) رەیچمان، ژ رووپەلێن نەناسکرییێن رۆژھلاتناسییا پۆلۆنییا سەدسالا نۆزدەھان، ر. ١٣٤.
63) ھ. گ. ر. ١٣٤.
