گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
ژن د ناڤ جڤاكێ كوردی دا، جەڤەنگا خۆڕاگریێ یە و گرنگی و تایبەتمەندییا خۆ و ڕۆڵەكێ مەزن د ژیانێ دا هەیە، ژ بەر كو ژن هەم دایكە، هەم خویشكە، هەم كچە، هەم هەڤژینە ژی، لەوما ئەركێ ژنێ د ناڤ جڤاكێ كوردی دا، هەكە ژ ئەركێ زەلامی پتر نەبیت، كێمتر نینە، ژ بەركو ژ بلی ڕێڤەبرنا كاروبارێن مالێ و خودانكرن و پەروەردەكرنا زارۆكی و خزمەتكرنا زەلامی و مێهڤانان، ل دەرڤەی مالێ ژی، نەخاسمە ل گوندان، ئەركێ هاریكاریكرن و پاڵپشتیكرنا زەلامی د ستویێ وێدایە و زەلام پڕانییا كارێن خۆ ب هاریكارییا ژنێ ئەنجام ددەت، مینا ڕەزكۆلینێ و دروینێ و مازی چنینێ و بێریڤانیێ و سەخبێركرنا ڕەز و بیستانا و …هتد.
ژن مل ب ملێ زەلامی كار دكەت و شوینتبلێن وێ د وێ قادێ دا دیارن، لێ نە مەرجە هەمی ژن د كۆك و باش بن، لەوما د ناڤ فۆلكلۆر و پەندێن كوردی دا هەم پەسنا ژنا باش و قەنج هاتییەكرن، هەم بەحسێ ژنا بكێرنەهاتی و خراب و نەزان ژی هاتییە كرن، لەوما مە ب فەر زانی د ڤێ لێڤەكۆلینێ دا، ئاماژێ ب هندەك ژ وان پەندان بكەین، یێن ل سەر ژنێ هاتینە گۆتن:
- ژن، ژیانە: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، هندی ژنە، ژێدەر و چاڤكانییا ژیانێ یە، ئانكۆ هەكە ژن نەبیت ژیان ژی نابیت.
- ژن قەدرێ ژانا دزانن: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، هندی ژنە، هەلگرا ژانێن زارۆكبوونێ یە، لەوما قەدرێ ژانا دزانیت و دزانیت چقاس ب ئێشن و دەردێ وان چقاس گرانە!
- ژن سەرێ زەلامی بلند دكەت و نەڤی دكەت: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، هندی ژنە، شەرەف و نامووسا زەلامی یە، هەكە نامووس و شەرەفا زەلامێ خۆ پاراست، دێ سەرێ وی بلند كەت، لێ هەكە نامووس و شەرەفا زەلامێ خۆ نەپاراست، دێ سەرێ وی شۆڕ و نەڤی كەت.
- ژن کۆڵەکەی ماڵە، ماڵی بەبێ ژن چۆڵ و بەتاڵە: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، هندی ژنە ستوینا مالێ یە، هەر مالەكا ژن تێدا نەبیت مینا خانییێ بێ ستوین و چۆڵ و هۆڵە و وەكی وێ مالێ یە یا كەس تێدا نەبیت و كاڤلە خانی بیت.
- ژن هەنە، ژنكۆك ژی هەنە: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، هندی ژنن، هەمی نە مینا هەڤن، هندەك ژن خانەدان و ڕەسەن و قەنجن و بۆ مالێن خۆ چرانە، لێ هندەك ژ وان نە خانەدان و قەنجن.
- ژنا نەبژێرە، ئەسل خێرە: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، ئەو كەسێ دخوازیت ژنێ بینیت، بلا زۆر دویڤچوونێ ب ژنێ نەكەت و ب دێم و ڕوومەتێ وێ نەهێتە خاپاندن؛ چونكو ئەسڵ ئەوە خێرێ ژێ ببینیت، زۆرجارا دبیت ژن یا كەشخە و جوان بیت، لێ نەمەرجە یا ژێهاتی و بكێرهاتی بیت!
- ژن مالە، بنیات خانی: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، ژن مالێ ئاڤەدان دكەت، خانی ژی، جهێ ژیان و مانەڤێ یە، لەوما هەردو بۆ زەلامی دگرنگن، هەم ژن، هەم خانی ژی، دا بشێت ب ئاسوودەیی بژیت.
- ژنا شەرمین ب شارەكی، زەلامێ شەرمین ب كارەكی: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، هندی ژنە، هەكە یا شەرمین و سەنگین بیت، سەنگ و بهایێ وێ هندێ زۆرە، شارەكی دئینیت، لێ شەرمینی بۆ زەلامی نە یا باشە، لەوما گۆتییە زەلامێ شەرمین ب كارەكی! ئانكو (كاركەكی) نائینیت، زەلام دڤێت یێ خودان بڕیار بیت و نابیت یێ بێدەنگ و شەرمین بیت!
- نە ژنا کەنۆکی، نە مێرێ شەرمۆکی: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، نابیت ژن دگەل هەمی كەسا پێبكەنیت و بكەتە حیتە-حیت، دا سەنگ و بهایێ وێ كێم نەبیت، هەروەسا نابیت زەلام ژی یێ شەرمین بیت، ژ بەر كو شەرمینی بۆ زەلامی نە یا باشە، لەوما گۆتییە نە ژنا کەنۆکی، نە مێرێ شەرمۆکی!
- شێر شێرە، چ ژنە چ مێرە: ئەڤ پەندا كوردی وێ ڕاستییێ دسەلمینیت كو مل ب ملێ زەلامی، ژنێن زیرەك و وێرەك و قەهرەمان و چاڤنەترس و ب جەرگ ژی هەنە و دشێن مینا زەلامان ڕۆڵێ خۆ بگێڕن و زیرەكی و خۆڕاگری و وێرەكییا خۆ بسەلمینن.
- مێرێ باش ژنا وی خورتە: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، هەكە زەلام بۆ ژنا خۆ یێ باش بیت و دەستهەلاتێ بدەتێ، ژنا وی دێ یا خورت و خودان بڕیار و خەنی بیت و دێ شێت كاروبارێن مالا خۆ بڕێڤە ببەت.
- ژن، چرای ماڵە، ئەگەر بکوژێتەوە تاریک دەبێت: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، ژن بۆ مالێ مینا چرایەكێ گەشە، لەوما چەوا شەڤ بێ چرا یا رەش و تارییە، وەسا ژی مالا بێ ژن یا تاری و تبلچاڤە!
- ژنی تێگەیشتوو، بنیادنەری داهاتووە: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، هندی ژنە، هەكە یا تێگەهشتی و عاقل بیت، دێ شێت پاشەڕۆژەكا گەش بۆ گەل و وەلاتێ خۆ ئاڤا بكەت، ژ بەر كو ئەو ئێكەمین مامۆستا و ڕاهێنەر و سەرپەرشتیارە بۆ زارۆكێن خۆ، لەوما هەكە یا تێگەهشتی و عاقل بیت، دێ شێت نفشەكێ زانا و دانا و تێگەهشتی و پێگەهشتی و ژێهاتی و بكێرهاتی و هوشیار و بەرپرسیار پەروەردە بكەت.
- ژن، سەرچاوەی خۆشەویستی و میهرەبانی یە: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، ژنێ سۆز و ڤیان و دلۆڤانییەكا زۆر هەیە و سۆز و ڤیان و میهرەبانییا وێ ژ یا زەلامی پترە، لەوما ئەركێ پەروەردەكرن و سەخبێركرن و خودانكرنا زارۆكی ب وێ هاتییە سپاردن؛ چونكو چاڤكانییا سۆز و ڤیان و دلۆڤانی یە.
- پیرەژنێ، حەوجەبوومێ ب سۆژنێ: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، ژن هەمی دەما و د هەمی قووناغێن ژیانێ دا، یا بكێرهاتی و مفادارە، هەكە یا پیر و دانعەمر ژی بیت و ببیتە پیرەژن ژی هەر یا بكێرهاتییە و دێ شێت مفای ژ دەست و پلێن وێ یێن زێڕین و ئالاڤێن وێ وەرگرین.
- ژنی زیرەک، ماڵ بە عەقڵ بەڕێوە دەبات: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، ژنا زیرەك و هوشیار، د مالا خۆ دا، عاقلانە كاروبارێن خۆ بڕێڤە دەبەت و عەقلێ وێ زالە ب سەر هەست و سۆزێن وێ دا، لەوما ناهێلیت ئاریشە و كێشە بكەڤنە د ناڤ مالا وێ دا و مالا خۆ ب جوانی سەخبێر دكەت، دا چ كێماسی و تیك و درز نەكەڤنە تێدا.
- ژن، بەهێزترە لەوەی کە دەردەکەوێت: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، هندی ژنە، ب ساناهی ناهێتە ناسكرن، لێ دەمێ دكەڤیتە د ناڤ ئاریشە و ئاستەنگ و دەراڤێن تەنگ و تاری یێن ژیانێ دا، هنگی هونەرێ وێ دەردكەڤیت و دهێتە نیاسین كا چقاس یا بهێز و خۆڕاگرە.
- ژن، خۆرە لە تاریکییەکان دا: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، هندی ژنە، بۆ مالێ مینا ڕۆژێ یە، چەوا ڕۆژ دنێ ڕۆناهی دكەت، وەسا ژن ژی مالێ ڕۆناهی دكەت.
- ژن، نیڤا كۆمەلێ یە: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، نابیت ب چاڤەكێ كێم ل ژنێ بنێڕین؛ چونكو نیڤەكا جڤاكێ یە و دایكا نیڤا دی یە ژی، ئانكو نیڤا جڤاكی ژ ژنا پێكدهێت، نیڤا دن ژی كو زەلامن، زارۆكێن وان ژنانن!
- سێ گدی یێن ل دنێ، یێ دچیتە ڕێكێ ب نێ، یێ ل ئەڤرازی دكێشیت تویتنێ، یێ مالا خۆ دبەتە نك مالبابا ژنێ: د ڤێ پەندێ دا، لۆمەیا سێ كەسان هاتییەكرن، یێ ئێكێ: یێ ب تنێ دچیتە ڕێكێ؛ چونكو مرۆڤێ ب تنێ دچیتە ڕێكێ، هەكە تووشیی ئاریشەكێ بوو، كەس د هەوارێ ناچیت، یێ دویێ: یێ ل ئەڤرازییا دكێشیت تویتنێ؛ چونكو كێشانا تویتنێ ل ئەڤرازییان كارەكێ سەخت و دژوارە. یێ سێیێ: ئەو زاڤایە یێ مالا خۆ دبەتە نك مالبابا ژنێ؛ چونكو زۆرجارا دەمێ زاڤا مالا خۆ دبەتە نك مالبابا ژنێ، تووشی كێشە و ئاریشەیان دبیت و مالا خەسوی و خەزویرێن وی مایێ خۆ تێ دكەن و ژیانا وان شێلوبێل دكەن!
- هەسپی ل زەنگینا بكڕە، لێ ژنا ژ ماڵباتێن هەژار بینە: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، هەكە تە خواست هەسپی بكڕی، وەسا باشترە ژ كەسێن زەنگین بكڕی؛ ژ بەر كو زەنگین باش هەسپا سەخبێر دكەن و ئالفەكێ باش ددەنێ و باش قەلەو دكەن، لێ هەكە تە ل بەر بیت ژنێ بینی، وەسا باشترە، ژ مالباتێن هەژار بینی؛ چونكو ئەو كچێن ل مالێن هەژارا مەزن دبن، ب ناز و دەلاز نینە، بەلكی شۆلكەر و تست و چەلەنگن و دێ بكێر هەوە هێن.
- ژنا باش صەیدە، ژنا خراب قەیدە: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، هندی ژنا باشە، مینا نێچیرێ یە، لێ هندی ژنا خرابە، قەید و بەندا دكەتە دەست و زەندێن زەلامێ خۆ و گرێددەت.
- ژنا بێ مێر، دارا شكەستییە: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، هەكە مێرێ ژنێ نەما، مینا دارا شكەستی دێ یا بێ خەمل و ڕەوش بیت.
- ژن حورمەتە، د جڤاكی دا خودان قەدر و قیمەتە: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، هندی ژنا باش و قەنجە، د ناڤ جڤاكی دا قەدر و قیمەتێ خۆ هەیە و هەمی ڕێزێ لێ دگرن.
- ژنا بێ دل، كراسێ بێ مل: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، هەكە ژن یا بێ دل بیت و ب حەزا دلێ خۆ شوی نەكربیت، مینا كراسێ بێ ملە و زەلامێ وێ خۆشیێ پێ نابەت.
- ژن ب جەمالێ، مێر ب كەمالێ: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، بۆ ژینا هەڤژینیێ، فەرە ژن یا خودان جەمال بیت و مێر ژی یێ خودان مەعریفەت و كەمال بیت.
- ژن دلۆپە، ب خۆ جهێ خۆ ڤەدكەت: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، ژنا زیرەك و باش، هەكە چوو د ناڤ مالەكێ دا، مینا دلۆپێ یە، دێ هێدی هێدی جهێ خۆ ڤەكەت و پەیدا كەت.
- ژنا بێ خودان، مینا ڕەزێ بێ پەرجانە: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، هەكە ژن یا بێ كەسوكار و بێ خودان بیت، چەوا ڕەزێ بێ پەرجان دهێتە چەراندن، وەسا ئەو ژی تووشی زەرەر و زیانێ دبیت.
- ژن سپیندارە، چ ببڕی، چ نەبڕی، یا دیارە: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، ژن ب كار و كریارێن خۆ و خزمەتا خۆ، مینا دارا سپیندار یا بەرچاڤە و هەمی گاڤا ل پێش چاڤایە و وندا نابیت.
- گورگ یێ بێ ژن نەبیت: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، ژن بۆ ژیانێ گەلەكا پێدڤییە، هیچ زەلامەك بێ ژن نكاریت د ژیانا خۆ دا یێ ئاسوودە و سەركەفتی بیت، لەوما هاتییە گۆتن، گورگ یێ بێ ژن نەبیت.
- ژنا دەلال، ئاڤا زەلال: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، ژن هەكە یا ڕەند و جوان و كەشخە و ڕێكوپێك بیت، مینا ئاڤا زەلالە، دێ بیتە حەژێكەرا زەلامێ خۆ.
- ژن هەیە گولا مێرێ خۆیە، ژن هەیە كولا مێرێ خۆیە: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، ژنێن باش، بۆ زەلامێ خۆ گولن و ڕەوشا مالێ نە و هەردەم بێهنەكا خۆش ددەنە مێرێ خۆ و وانا دلخۆش دكەن، لێ ژنێن خراپ، بۆ مێرێ خۆ دەرد و كول و ژانن و بەس خەم و كۆڤانان بۆ چێدكەن.
- ژن بدە بەوەی ژنی مردووە، گا بدە بەوەی گای ونكردووە: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، ئەو كەسێن ژن لێ مری، زۆر داخبار دبن و باندۆر و كارتێكرنەكا خراب ل سەر ژیانا وان دهێلیت، لەوما دەمێ ژنا دویێ دئینن، سەرەدەرییەكا باش و نەرم و پڕ عەشق و ڤیان و دلۆڤانی دگەل دكەن، هەروەسا ئەوێن گایێن وان ژی وندا بووی، دەمێ گایەكێ دن پەیدا دكەن، چاڤ لێ دكەن و زۆر ماندی و كەسیرە ناكەن.
- تا گەنج و لاوی ژنێ بخوازە، جگەریش بكڕە بە گەرمی و تازە: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، زەلام ل دەمێ گەنجاتییێ ژنێ بینیت؛ چونكو دەمێ پیربوو، تاقەتا عەشق و ڤیانێ و خۆشی و لەزەتێن ژیانێ نامینیت، هەروەسا جگەر(جەرگ: مێلاک) ژی، ب تەڕی و تازەیی یێ خۆشە، هەكە كەڤن بوو، ئەو تام و خۆشی نامینیت.
- ژن بە شوو شاد دەبێتەوە، زەویش بە باران دەگەشێتەوە: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، ژن هەتا شوی نەكەت، دلخۆش نابیت، دەمێ شویكر، دێ ئاسوودە و دلتەنا بیت و دێ هەست ب ڕەحەتی و تەناییێ كەت. هەروەسا ئەرد ژی ب بارانێ ڤەدژیت و كەسك دبیت، ئەردێ بێ باران یێ هشك و بەیارە!
- ژن وەكوو هەنگە لە بۆ مێردی خۆی، هەم پێوەی دەدات، هەم شیرینە بۆی: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، هندەك ژن مینا مێشا هنگڤینی نە، هندەك جارا ب زەلامێ خۆ ڤەددەن، هندەك جارا مینا هنڤگینی د شرینن!
- ژنان تا جووتێ پێڵاو دەستێنن، هێندە دەگەڕێن، دووان دەدڕێنن: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، هندی ژنن دەمێ دخوازن تشتەكی بكڕن، د ناڤ بازار و سویكێ دا زۆر دگەڕن؛ چونكو حەز دكەن تشتەكێ دلخوازێ خۆ بكڕن.
- ژن تا مناڵی نەبێ زوو بە زوو، هەر بێگانەیە بە ماڵ و بە شوو: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، هندی ژنە، هەتا زارۆك نەبیت، د ناڤ مالێ دا و ل دەف زەلامێ خۆ مینا پێدڤی یا ب قەدر و قیمەت نابیت، لێ دەمێ زارۆك هەبوو، قەدر و قیمەتا وێ تڤاڤ نابیت!
- ژن نانی وشكی زۆرتر خۆش دەوێ، تا لە پاڵ هەوێ گۆشتی دەستكەوێ: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، هندی ژنە، حەز دكەت نانێ هشك بخۆت، نەك گۆشتی دگەل هەویا خۆ بخۆت، ئانكو ب نانێ هشك یا ڕازییە، بەس یا ڕازی نییە هەوی ب سەر بچیت.
- كە ژنت هێنا بەختەوەر دەبی، بەبێ ژن و ماڵ دەربەدەر دەبی: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، زەلام هەتا ژنێ نەئینیت ئاسوودە و بەختەوەر نابیت؛ چونكو زەلامێ بێ ژن و مال یێ مشەخت و ئاوارەیە!
- ژنی دەوڵەمەند، مێردەكەی زەبوونە، مێردی دەوڵەمەند، ژنەكەی خاتوونە: مەرەم ژ ڤێ پەندێ ئەوە، ژنا دەولەمەند، دێ زەلامێ خۆ ئێخیتە بن دەستێ خۆ و دێ ڕەزیل و زەلیل كەت، لێ زەلامێ دەولەمەند، دێ ژنا خۆ مینا خاتوونا ڕاگریت و دێ خەنی كەت.
