گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
گەلەك بگرە و بكێش و ڤەكۆلین و بابەت ل سەر پەیڤا (داسن) و ڕهـ و واتایا وێ هاتینە كرن. هەر ڤەكۆلەر و مێژوونڤیسەكی پەیڤا (داسن) ب شێوەكێ دایە خویاكرن چ ژ لایێ واتایا پەیڤێ و ڕها وێ ڤە یان ژی ژ لایێ جوگرافییا دەڤەرا داسن ڤە.
گەلەك پەیڤ هەلگرێن ڕهـ و ریشالێن مێژوویینە، بۆ هزاران سالان ڤەدگەڕن، ژ بەر هندێ پێدڤییە ل پێشەكی ڤەكۆلەر ل كۆكا واتایا وێ پەیڤێ بگەڕیت، داكو بگەهیتە رامان و واتایا دروست.
هندەك پەیڤ ب خۆ رامانا خۆ دروست دكەن و هندەك ژی دهێنە چێكرن ژ دو یان سێ پەیڤێن ژێك جودا و پەیڤەكا نوی ژێ دهێتە ئافڕاندن و واتایەكا نوی ددەتە پەیڤا نوی ژ دایكبووی، گەلەك جاران ژی پیتەك دو یان نیڤەكا پیتێن پەیڤێ یێن دەستپێكێ دهێنە هەلگرتن و لێكدان د گەل پیتێن پەیڤەكا دیتر داكو پەیڤەكا نوی ژێ دروست ببیت و ئەڤە د زمانێ كوردی دا گەلەك یا بەربەلاڤە و نموونە ژی د زۆر مە د بابەتێن خۆ یێن پێشی نوكە دا بەرچاڤ كرینە و هەر وەكو نموونە: «دل + گەش(دلگەش)، ئاڤ + زهـ/زێ (ئاڤزهـ)، ڕوو + بار (رووبار)، رەش + مه (رەشمه)، گار + تین (گارە و مەتین)» و هوسا، بەلێ گەلەك جاران ژی پەیڤەكا نوی ژ جوگرافیایا ئەردی و ئەسمانی دهێتە چێكرن وەكو ستێرا (كاروان + كوژ (كاروانكوژ) كاروان ل ئەردی و ستێر ل ئەسمانی یە، رەش+مه (رەشمه) رەش ل ئەردی و مه-هەیڤ ل ئەسمانی یە….تاد. و هندەك پەیڤ ژی ژ سروشتێ ئەردی د گەل ئاسمانی ب رێكا ئایینی هاتینە لێكدان و چێكرن بۆ نموونە وەكو پەیڤا رۆژ+پەرێس(رۆژپەرێس)، رۆژ ل ئەسمانی یە و پەرێس یا پەرێسكار ل ئەردی یە، ستێر+ ناسی (ستێرناسی) ستێر ل ئەسمانی یە و ناسی كو شارازایێن گەردوونی نە ل ئەردی یە، هەیڤ + پەرێس(هەیڤپەرێس) هەیڤ ل ئەسمانی یە و پەرێسكار ل ئەردی یە…تاد و ئەو پەیڤا ڤەكۆلینێ ل سەر دكەین دا+سن(داسن) دكەڤیتە ل ژێر ڤێ چەندێ دا.
بێگومان ل دەمێ دچین ل ڕها پەیڤێن ل سەری هاتینە دیاركرن دگەڕین هەر ئێكێ رامانا خۆ یا تایبەت ب خۆ ڤە هەیە و چەند پیتەك یان پەیڤ ب خۆ هاتییە راكرن و د گەل پەیڤەكا دیتر هاتییە لێكدان واتا و رامانەكا دیتر یا خۆسەر بۆ ناڤەكێ نوی و تشتەكێ نوی هاتییە دان.
گومان تێدا نینە پەیڤا (داسن) ئەو ژی ژ دو پەیڤێن ژێك جودا و دویری ئێك، پێكدهێت، لێ پێشی ئەم بچینە د ناڤ كووراتیا بابەتێ خۆ دا و شرۆڤەیا پەیڤا داسن) بكەین دێ ڤەگەڕین بۆ نڤیسەر و ڤەكۆلەر و مێژوونڤیسان كانێ چ ل سەر گۆتییە و چاوا دایە شرۆڤەكرن و چ واتا و رامان دایە ڤێ پەیڤێ، پاشی ئەم ژی دێ بۆچوونا خۆ ل سەر واتایا پەیڤا (داسن) دیاركەین.
حاجی علو أبو سینم دبێژیت: داسن نەك زارەڤەكێ نوی یان كەڤنە، بەلكو ناڤەكە هاتییە بڕین پشتی دیاربوونا ئیسلامێ ئەڤە ب رێكا زمانێ عەرەبی هاتییە كرن و یا دروست داسن كورتییا (مەزدایسنە) ئەوا ژ ناڤێ لێكدایی و ژ چار پەیڤان (ئاهور – مەز- دا – سن)(ئاهورمەزداسن- ئاهورمەزداسنی) ب واتایا پەرستكارێن ئاهورامزدای هاتییە، خوداوەندێ زەرەدشت ئەو رۆژا راستیێ یە و ل سەردەمێ ساسانییان مەزدایەسنا ئایینێ فەرمی یێ دەولەتا ئیرانێ و كورد و فارسان بوو هەر ژ سەردەمێ میدیا كو پێشی زەرادەشتی و هەتا داگیركرنێن عەرەبێن ئیسلامی.
پێشی سەردەمێ ئیسلامێ و دوماهیا سەردەمێ ساسانییان، ل دەڤەرا چیایێ داسن ل باكورێ مویسل مللەتەكێ ئێزدییان كو چەقەك بوو ژ میتانییان ئاڤابوو و داسنی بوون و ناڤێ خۆ ژ چیایێن داسن وەرگرت و پرانیا وان كورد و ئاشووری بوون و هەمی نە سەر ب ئێك هۆز و ئویجاخەكێ ب تنێ بوون.
حەجی جەعفەری، بۆچوونا مێژونڤیس مەسعود محەمەد، ل سەر پەیڤا داسن بەرچاڤكریە و دبێژیت: داسن ژ پەیڤا (دێویەسنا) هاتییە ئانكو دێو پەرست بەرامبەری (مەزدە یەسنا) ئانكو خودا پەرست. دیارە پەیڤا سن و داسن ب ئۆل و ئایینێ خوداوەندان ڤە گرێدایە.
نڤیسەر دبێژیت: پەیڤا (سن) چ گومان تێدا نینە كو پەیڤەكا ئەكەدی و ئاشووری یە و ئانكو خوداوەندێ هەیڤێ. پەیڤا (دا) كو پێشی پەیڤا (سن) هاتییە و دبیتە داسن و داسن پێكهاتییە ژ (دێو + یەسنا) ئانكو دێوپەرست.
ئەڤا ل سەری هاتییە بەرچاڤكرن بۆچوون و شرۆڤەیا مێژوونڤیس مەسعود محەمەدی بوو، ل سەر رایا وی حەجی جەعفەر ژی، رایا خۆ دیار دكەت و دبێژیت: ئەز د گەل بۆچوونا وی نینم؛ چونكو گەلەك گوهۆڕین ب سەر پەیڤا داسن دا ئیناینە هەتا كو كریە (دێو یەسنا) داكو ئێزدییان ب دێو پەرێسان ڤە گرێ بدەت، ئانكو دێو پەرست بەرامبەر مەزدیەسنا ئانكو خودا پەرست.
حەجی جەعفەر پێڤەدچیت و دبێژیت: ب هزرا من چ گوهۆڕین ب سەر پەیڤا (سندا) نەهاتییە و هەتا نوكە هەر ب خوداوەندێ هەیڤێ دهێت ناسین، ب تنێ گوهۆڕین ب سەر پەیڤا (دا) هاتییە كو ب دیتنا من د ئەسل دا (دو) بوویە ئانكو (عبد، كۆلە) ب زمانی سۆمەری دگۆتە (عبد، كولە)یی (دو).
كورد حەز ژ گوهۆڕینا پیتا (و) بو (وا) ب ئێكتر دكەن لەو پەیڤا (دو) كریە (دا) وەكو (جاهۆك) كریە دهۆك، هوسا پەیڤا (دوسن) بوویە، كریە (داسن) ئانكو هەیڤ پەرێس.
هەژی گۆتنێ یە بێژین ئێزدییان پەیوەندیەكا موكم و ئاشكەرا د گەل خوداوەندێ (سن) و پەیڤا داسن هەیە؛ چونكو خەلك دبێژیتە ئێزدییان (داسنایی – داسنی).
(دا) د پەیڤا داسن دا، د ئەسل دا (دو) بوویە، ئانكو (دوسن) بوویە و هاتییە گوهاڕتن بۆ (داسن) پاشی دینسن و پاشی سن دین. داسن – سن ئانكو پەرتسكارێن هەیڤێ وەكو پەرستكارێن رۆژێ.
ئەگەر ئەم شرۆڤەیەكێ بۆ بۆچوونا مەسعود محەمەد بكەین دێ بینین گەلەك یا دویرە ژ تێگەهێ خۆ یێ راستەقینە؛ چونكو هەر دو پەیڤێن (دێویەسنا) و (مەزدایەسنا) هەر دو ب پەیڤا (سن) ب دوماهی دهێن، ئانكو هەیڤ یان خوداوەندێ هەیڤێ، ل ڤێرە دیار دبیت رامانا دێوپەرست نادەت، بەلكو هەر واتایا هەیڤ پەرێس ددەت واتە پەیڤا دێو چ پەیوەندی ب پەیڤا (دا) ڤە نینە.
پەیڤا داسن، ژ دو پەیڤێن لێكدایی پێكدهێت (دا + سن)، بێگومان واتا و رامانا (سن) بۆ مە دیارە كو هەیڤە یان خوداوەندێ هەیڤێ یە.
پێشی ئەم ب تنێ لێگەڕیانەكێ ل سەر رامان پەیڤا (دا) بكەین داكو بزانین ڕها وێ چیە و ژ كیڤە هاتییە و چاوا بوویە پێشگرا پەیڤا سن و هەر دو پێكڤە بوویە (داسن)؟ ئەم دێ ل دویڤ پەیڤا (سن، سین) گەڕیێین داكو بزانین ژ كیڤە هاتییە و ڕها وێ ژ چ زمان و پەیڤ هاتییە؟
ڕها پەیڤا (سن – سین):
مەسعود محەمەد دبێژیت: بێگومان پەیڤا (سین) پەیڤەكا ئەكەدی ئاشووری یە.
حەجی جەعفەر دبێژیت: داسن، پەیڤەكا ئاری یان زەردەشتی نینە، داكو ڤێ سەرەدەریێ د گەل بكەین، بەلكو پەیڤەكا ئەكەدی بابلی یە یا كەڤنە ب چەند سەدەیەكان دكەڤتە پێش ئۆلا زەردەشتی لەو دڤێت سەرەدەرییا زمانێ سۆمەری و ئەكەدی و بابلی و ئاشووری د گەل دا بكەین، (سن) ئانكو خوداوەندێ هەیڤێ.
ئەڤ پرسیارە من ئاراستەی ژیرییا دەستكرد كر و ب ڤی رەنگی بەرسڤا من دا: ناڤێ خوداوەندێ هەیڤێ یێ دێرین د ناڤبەرا شارستانیەتێن میزۆپوتامیا دا هاتییە بەلاڤكرن، پەیڤا سین یان سوئەن (Sin – Suen) د بنەڕەت و ڕها خۆ دا پەیڤەكا سۆمەری یا كەڤنارە، سۆمەرییان دو ناڤ بۆ خوداوەندێ هەیڤێ بكاردئینان (نانا (Nanna) و (شەش – كی)، هەر وەسان سۆمەریان ناڤەكێ دیتر یێ سالۆخەتی (وصفی) بۆ هەیڤێ بكار دئینان ئەو ژی (سوئەن Suen – زۆئەن Zuen) كو دبیتە رامانا «خودانێ زانینێ». ل دەمێ گەلێن سامی (ئەكەدی، بابل و ئاشووری) هاتینە دەڤەرێ وان ناڤێ سۆمەری یێ كورتكری (Suen) وەرگرت و د زمانێ خۆ یێ سامی دا گۆهارت بۆ سین (Sin) و د زمانێ خۆ یێ فەرمی دا بكارئینا و ناڤێ سین (Sin) بوو ناڤێ فەرمی یێ خوداوەندێ هەیڤێ و د دەقێن ئەكەدی و ئاشووری و بابلییان دا هاتە بكارئینان. ئانكو دشێن بێژین: ڕها پەیڤا سین (Sin) ژ (Suen) هاتییە وەرگرتن.
د ئەفسانە و ئایینێ مێزۆپۆتامیا كەڤن دا (سۆمەری و ئەكەدی)، پەیڤا (سین) بۆ خوداوەندێ هەیڤێ بوو. ئەو وەك خوداوەندەكێ مەزن و گرنگ دهاتە نیاسین؛ چونكو هەیڤ ڕێ نیشانی گەشتیار و كاروانییان ددا و دەمژمێر و ڕۆژژمێرا كەڤن ل سەر زڤڕینا وێ دهاتە دیاركرن.
سەمبوولا «سین» یان هەیڤێ د دەقێن بزماری دا پتریا جاران ب شێوەیێ كەڤانەكێ هەیڤێ دهاتە نیشاندان و باژێرێ ئۆر (Ur) ل باشوورێ ئێراقێ، سەنتەرێ سەرەكی یێ پەرستنا ڤی خوداوەندی بوو، كو ل وێرێ زەگۆرا مەزنا ئۆرێ بۆ هاتییە ئاڤاكرن.
دەڤەرا بەهدینان و زنجیرەیا چیایێن داسن ژ مێژ وەرە وەك پەناگەهەك بوو بۆ ئایین و باوریێن كەڤنێن نێزیكی سروشتی و ئەسمانی (وەك پیرۆزییا هەیڤ و ڕۆژێ) ماینە. لەوما ناڤكرنا وێ دەڤەرێ وەك «دەرگەهێ وەلاتێ سینپەرێسان» یان «دەرگەهێ وەلاتێ هەیڤێ»، د گەل كولتوور و دیرۆكا دێرین یا ڤێ جوگرافیایێ گەلەك یا گونجایی یە و گەلەك گوند ل كوردستانێ و دەڤەرێ هەنە هەلگرێن پەیڤا (سین یان سن)ن بۆ نموونە وەكو (گردەسین، هەسن پیركا، هەسن بەكرا، سندی، سندۆر، سنداڤا، سینا، سینیا، سنجێ، تل سین، سنداناك، سنۆن….تاد).
پەیڤا دا(da) چ رامان ددەت؟
پەیڤا (دا) ئەگەر ل دویڤ زمانێن كەڤن یێن مێزۆپۆتامیایێ (ب تایبەتی سۆمەری و ئەكەدی) لێكبدەین، دشێین دو ڕامانان بدەینێ. د زمانێ سۆمەری دا (دا: da) ئانكو (د گەل یان ل نك). واتە د گەل خوداوەندی یان ل بن سێبەر و پاراستنا خوداوەندی وەكو د گەل پاشای (lugal-da).
دا (da) ئانكو (دایكا هەیڤێ) یان (خوداوەندا هەیڤێ).
ئەگەر پێداچوونەكێ بۆ پەیڤا (دا) (Da , Dam , Dumu) د زمانێن دێرین یێن (ئاری) یێن كەڤن دا بكەین كو كارتێكرن ل سەر هەڤدو هەبوویە، د زمانێ سۆمەری دا پەیڤا (Dam) ڕامانا (هەڤژین) (ژن یان مێر) ددەت. هەروەسا پەیڤا (دا – da) د زمانێن كەڤنێن هندۆ-ئەوروپی و ئاری یێن دەڤەرێ دا، ڕها پەیڤا (دا – دای) هەر ژ كەڤن دا ڕامانا (دایك) یان خودان شیان ددەت (دایكا مە = داكا مە)، ئەگەر ب ڤی رەنگی لێكبدەین، پەیڤەكە نێزیكی ڕامانا (دایكا هەیڤێ) یان ژن و هەڤژینا خوداوەندێ هەیڤێ دبیت.
داكا پەیڤا (كا – Ka) ب رامانا دەرگەهـ دهێت Da-Ka-Sin (دەرگەهێ وەلاتێ سین). دیارە پەیڤا (كا) ژ ناڤەراستێ هاتییە بڕین و ب تنێ پەیڤا (دا) هاتییە وەرگرتن و د گەل پەیڤا (سن) هاتییە لێكدان كو رامانەكا خۆسەر و نوی ژێ هاتییە ئافڕاندن ئەو ژی (وەلاتێ سین پەرێسان).
د زمانێ سۆمەری و ئەكەدی دا پەیڤا (Daka یان Dakka) د دەقێن بزماری یێن دێرین دا، ڕها پەیڤا (Dakkum یان Daka) هندەك جاران بۆ (كەرستەی یان جهێن بلند یان هێز و توندوتیژییێ) دهاتە بكارئینان.
ل لایەكێ دی ڤە وەك مە پێشتر گۆتی پەیڤا (دا- Da) ڕامانا وێ (د گەل، تەنیشت، نك) ددەت. پاشبەندا (كا: Ka) د زمانێ سۆمەری دا ئانكو (دەرگەهـ).
ل سەر ڤی بنیاتی، لێكدانا (دا + كا : Da-Ka) د زمانێ سۆمەری دا ڕامانا (دەرگەهێ تەنیشتێ یان دەرگەهێ پاراستنێ) ددەت.
كاكلكا بابەتی:
دا بهێینە سەر كاكلكا بابەتێ خۆ (داسن) و ڤەدیتنەكا جیۆپۆلیتیكی بۆ وێ دەڤەرا ب (داسن) هاتییە نیاسین بكەین، دێ دو ناڤ كەڤنە بەرچاڤێن مە ل وێ دەڤەرێ ناڤێ گوندەكی و ناڤێ چیایەكی و ئەز یێ ل وێ باوەرێ گوندی ناڤێ خۆ ژ چیایی وەرگرتییە، ئەو ژی (چیایێ داكا و گوندێ داكا)، كو دكەڤیتە سەر دەشتا نەینەوا نزیك فەهیدیێ، كانێ دا بەرێ خۆ بدەینێ ڕهـ و ڕیشالێن پەیڤا (داكا) ژ كیڤە هاتییە و چ رامان ددەت، هەر چەندە مە رامانا وێ د زمانێن كەڤن یێن سۆمەری و ئەكەدی و ئاری دا پێشی نوكە زانی، بەلێ دڤێت دویڤچوونەكێ بۆ بكەین ئایا د گەل وان رامانان ئێكدگریت یێن د وان زمانان دا هاتین.
چیایێ (داكا) ل نێزیك فەهیدیێ، خالا دەرگەهێ ڕۆژئاڤایێ زنجیرەیا مەزنا چیایێن داسنە. ڕامانا وێ یا زمانەڤانی چ وەك (دەرگەهێ پاراستنێ – Da-Ka) ب سۆمەری بیت، یان وەك (بلنداهی و تەخت) بیت ب زمانێن (سامی)، دروست د گەل پێگەهێ وی یێ جوگرافی و ستراتیژی وەك پاسەوانێ دەشتا فەهیدیێ و دەروازێ چیایێن بەهدینان دگونجیت، ئانكو دشێن بێژین پەیڤا (دا) چ دەرگەهـ بیت یان تەختێ سەر دەشتا نەینەوا بیت هەر دو رامان دگونجن د گەل پەیڤا (سن – سین) و د گەل هاتینە لێكدان داكو واتایەكا نوی بدەتە پەیڤێ و بوویە (داسن)، ب واتایا (دەرگەهێ وەلاتێ سین، تەختێ وەلاتێ سین، دەرگەهێ پەرستكارێن سین). بۆچوونا من پتر ئەڤەیە كو (داسن) (دەرگەهێ پەرستكارێن خوداوەندێ سین) بیت ئەوێن (خوداوەندێ هەیڤێ دپەرێسن). ئەڤە پەیڤەكا سروشتێ ئەردی چیایێ (داكا) د گەل پەیڤەكا ئاینی ئەسمانی (سن – سین) هاتییە لێكدان و پیرۆزییەك دایە پەیڤا داسن؛ چونكو چیا بلنداهینە و نێزیكی ئەسمانینە و خوداوەند ژی هەر ل ئەسمانانە و ب خۆ ل دەمێ زاگۆرە هاتینە ئاڤاكرن هەر ب مەبەست نێزیكبوون بوو ژ خوداوەندان، ل دەمێ مرۆڤ ل دەشتاییەكێ بەرێ خۆ بدەتە هەلاتنا هەیڤێ، مرۆڤ وەسان هزر دكەت ل سەر چیایی یان ژ ناڤ چیایی دەركەفت و بلند بوویە و چیایی ب مالا وێ ددانیت.
ژ لایێ جوگرافی ڤە ژی، ئەڤ چیایە وەك دەرگەهەكێ سروشتی بوو بۆ چوونە ناڤ كووراتییا چیاێن بلندتر یێن دەڤەرا بەهدینان.
د زمانێ كوردی دا، پەیڤا (داكەفتن) ژی هەیە كو ئاماژەیە بۆ هاتنەخوارێ یان نزمبوونا چیا بەر ب دەشتێ. (چیایێ داكا) دروست ئەو جهە كو چیا لێ دادكەڤیت و نزم دبیت بۆ خوارێ و ب دویماهی دهێت ل دەشتا بەرفرەهـ یا فەهیدیێ.
چیایێ (داكا) دكەڤیتە سەر سنوورێ دەشتا نەینەوا (كو ل بن كارتێكرنا دەستهەڵاتا ئەكەدی و ئاشووری) بوو، گەلەك یا لۆژیكییە كو ڤی چیای كولتوورەكێ پەرستنا هەیڤێ یان پیرۆزییا (سین) ل خۆ گرتبیت، ئەڤە نیشان ددەت كا چاوان ناڤێن جوگرافی یێن مێژوویی ل دەڤەرا مە، ڕەگ و ڕیشالێن خۆ ژ زمان و باوەریێن دێرین یێن مێزۆپۆتامیایێ و كوردستانێ وەرگرتییە. ب ڤی شێوەی، ژ لایێ جیۆپۆلیتیكی ڤە، (داسن) نەك ب تنێ ناڤێ خوداوەندەكی هەلگرتییە، بەلكو پێناسەیا هەرێمەكا چیایی یا ئستراتیژی و كولتووری یا كەڤن بوویە ل باشوورێ كوردستانێ (دەڤەرا بەهدینان) كو سەدان سالان ناسنامەیا خۆ پاراستییە.
چیایێ داسن:
ل دویڤ ژێدەرێن مێژوویی و جوگرافی، (چیایێ داسن) نەك ب تنێ ئێك چیایێ جودایە، بەلكو د مێژوویێ دا وەك ناڤەكێ گشتی بۆ زنجیرەكا چیایی یا بەرفرەهـ ل دەڤەرا بەهدینان (پارێزگەها دهۆكێ و دەوروبەرێن وێ) هاتییە بكارئینان. د دەقێن كەڤن دا، پتر وەك دەڤەرەكا چیایی یا ئالۆز و دژوار هاتییە سالۆخەتكرن.
ئەگەر ئەم ل دویڤ نەخشەیێ جوگرافی یێ مێژوویی پێناسە بكەین، ئەڤ زنجیرەیە ب ڤی رەنگی دەستپێدكەت و ب دوماهی دهێت: زنجیرەیا چیایێن (داسن) ژ دەشتا نەینەوا و نێزیكی دەڤەرا شێخان و ئەلقۆشێ (چیایێ مەقلوب و چیایێ ئەلقۆش) دەستپێدكەت، كو دكەڤنە باشوور و باشوورێ ڕۆژهەلاتا دهۆكێ. ئەڤە دبنە دەروازەیێن سەرەكی یێن چیایێن بلند و بەر ب دەڤەرێن دی دچیت و درێژ دبیت بەر ب باكور و ڕۆژهەلات و چەندین چیا و گەلیێن ئستراتیژی ب خۆ ڤە دگرێت بۆ دەڤەرا لالش و چیایێن دەوروبەرێن وێ (كو دلێ كولتووری و مێژوویی یێ داسنییان بوو) و دچیت دگەهیتە زنجیرەیا چیایێ (ئاكرێ) و دچیت تا دگەهیتە سنوورێن سروشتی یێن ڕووبارێ زێیێ مەزن ل دەڤەرا بارزان و ئامێدیێ ل وێرێ ب دوماهی دهێت.
دشێین بێژین چیایێ (داسن) هێلەكا چیایی یا سروشتی یە و ژ باكورێ مووسل و دەڤەرا شێخان، ئەلقۆش دەستپێدكەت و د ناڤبەر و قەدپالێن دهۆك و ئامێدی و ئاكرێ دا دبۆریت و ل سەر ڕێڕەوا ڕووبارێ زێیێ مەزن دگەهیتە دوماهییا خۆ.
دەمێ مێژوونڤیس دبێژن (چیایێ داسن) مەبەست پێ هەمی ئەو دەڤەرا چیایی یا پاراستی و دژوارە یا ل باكورێ دەشتا نەینەوایە، كو د مێژوویێ دا وەك كەلهەكا سروشتی بۆ هۆزێن داسنی (ئێزدی و كولتوورێن كەڤنێن دەڤەرێ) بوویە.
میرگەهێن وەلاتێ داسن:
د چەرخێن ناڤین دا، دەڤەرا داسنی دابەش ببوو ل سەر چەندین هۆز و پێكهاتێن كەڤن (كو ناڤێ داسنی پتر ل سەر ئێزدییان و هندەك هۆزێن دێرین یێن دەڤەرێ دهاتە گۆتن). ژ لایێ جیۆپۆلیتیكی ڤە، ئەڤ هەرێمە دكەفتە د ناڤبەرا زلهێزێن مەزن یێن دەڤەرێ دا (وەك دەستهەڵاتێن ئیسلامی یێن مووسل و بەغدا و پاشی میرنشینێن كوردی و ئوسمانییان). خودان پێگەهەگێ ئستراتیژی بوو؛ چونكو ڕێكا بازرگانی و سەربازی یا گرنگ بوو د ناڤبەرا دەشتا نەینەوا و چیاێن بلند یێن كوردستانێ دا.
پۆختەیا ڤەكۆلینێ:
هزر دكەم دەستپێكا ئاڤابوونا دەڤەرا (داسن) د چارچۆڤێ جیۆپۆلیتیكەكا بەرتەنگ دا بیت نە وەكو دهێتە هزركرن جیۆپۆلیتیكەكا بەرفرەهـ بوو، ب دیتنا من ل دەستپێكێ وەلاتێ (داسن) ژ چیایێ (داكا) ل نێزیك فەهیدیێ و هەتا چیایێ (سین – مامسین) ل رۆژهەلاتێ دهۆكێ بوو، بێگومان چیایێ (مام سین) ژی هەر ناڤێ خۆ ژ خوداوەندێ هەیڤێ وەرگرتییە و پاشی سنوورێن وی وەلاتی بەرفرەهـ بووینە و دەڤەرێن دی ژی ڤەگرتییە وەكو میرگەهێن دی یێن كوردان كو ل دەستپێكێ ل جوگرافییەكا بەرتەنگ دا هاتبوونە دامەزراندن و پاشی سنوورێن خۆ بەرفرەهـ دكرن.
بۆ ناڤكرنا وەلاتێ خۆ ب ناڤەكێ نوو، دو پیت ژ چیایێ (داكا) پیتێن (د+ا) هەلگرتینە و دو پیت ژ (سین) خوداوەندێ هەیڤێ (س+ن) هەلگرتینە و لێكداینە و بووینە (داسن).
ڤێجا چ وەكو (دەرگەهێ وەلاتێ خوداوەندی سین یان سینپەرێسا- هەیڤ پەرێسا) سەرەدەری د گەل كربیت یان وەكو قەلەمرەوییەكا بچویك كو پایتەختێ وێ دكەفتە د ناڤبەرا دو چیایان دا چیایێ (داكا) و چیایێ (سین – مامسین) سەرەدەری د گەل كربیت، هەر ئێك رامان ددەت كو واتایا (داسن) دبیتە (دەرگەهێ وەلاتێ سینپەرێسا، دەرگەهێ وەلاتێ خوداوەندێ سین).
ل دەمێ هەوێن داگیركرنێن ئەكەدی و ئاشوورییان بەر ب دەڤەرێ هاتین ب تایبەتی یێن ئاشوورییان، وان سنوورێن خۆ بەرفرەهـ كرینە ژ نەینەوا و بەر ب دەڤەرێن چیایی و باكوری، ئێكەم چیایێ دكەفتە بەرسینگێ وان چیایێ (داكا) بوو، كو دبوو دەروازێ یان دەرگەهێ (وەلاتێ سین – سینپەرێسا)، شەڕ و لێدان د ناڤبەرا ئەكەدی و ئاشووری و سوباری و میدییان دا ئەوێن ل دەڤەرێن چیایێ دژیان یا بەردەوام بوو؛ چونكو ئاشوورییان دڤیان سنوورێن دەولەتا خۆ بەرفرەهـ بكەن، لەوما (چیایێ داكا) دەرگەهەك بوو بۆ چوونە ژۆرا (وەلاتێ سینپەرێسا) و د هەمان دەم دا ژی وەكو بەربەستەكێ بوو بۆ ئاشوورییان؛ چونكو شەڕ و پێكدادان ل دەڤەرێن چیایی و دەشتایی نەوەكو ئێكە و ل دەڤەرێن چیایی ب زەحمەت و ئاستەنگترە و ل دەستپێكێ پێدڤی بوو ئاشووری زنجیرەیا چیایێ (داكا) كونترول بكەن و د وی دەرگەهی ڕا بهێنە ژۆر بۆ (وەلاتێ سینپەرێسا).
ئانكو یا ئەم د ڤێ ڤەكۆلینێ دا گەهشتینێ و یا گرێدایی ناڤێ (داسن)، ئەوە كو واتا و رامانا ناڤێ (داسن) ژ دو پەیڤێن جوگرافیایا ئەردی و ئەسمانی هاتییە وەرگرتن؛ یا ئەردی ژ ناڤێ چیایێ (داكا)یە و یا ئەسمانی ژ ( سن – سین) خوداوەندێ هەیڤێ) یە و هەر دو پێكڤە دبنە (داسن) كو ب واتایا ( دەرگەهێ وەلاتێ خوداوەندێ سین) یان (دەرگەهێ وەلاتێ سینپەرێسا) دهێت.
مفا ژ ڤان ژێدەران هاتییە وەرگرتن:
1- حاجی علو أبو سینم، الإمبراطوریة الداسنیة المصغرة، النشرة الاولی كانون الثانی 2025
2- albukhari.com
3- حجی جعفر، هندەك ڤەكۆلین ل دۆر ئەدەب و رەوشەنبیریا كوردی، ژ وەشانێن بنگەهێ لالش یێ رەوشەنبیری و جڤاكی ژمار(54)، چاپا ئێكێ، چاپخانەیا هاوار دهۆك، 2022.
4- رینیە لابات، قاموس العلامات المسماریە.
5- ژیریا دەستكرد – AI.
