گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
وێژهیا مللی یا زارهكی پێكهاتییه ژ هونهرێ پهیڤان. نڤیسی بیت یان نهنڤیسی كو ههڤبهندی ب بهرههمێ داهێنانا سهرزاری ڤه ههبیت كو فۆلكلۆره.(1) واته وێژه پشكهكه ژ هونهری و وێنهیێ ژیاننامەیێ بۆ مه دكێشیت. هونهر زمان و ناسنامه و دیرۆك و خۆدیكا گهلانه، تهڤایا لایهنێن ژیانێ تێدا دهێنه بهرجهستهكرن. مینا تیرۆژكێن رۆژێ یه دگههنه ههمی جهان. مرۆڤی ههردهم پێدڤی یا ب ڤان تیرۆژكان ههی.(2) فۆلکلۆر ئێک ژ گرنگترین فاكتهرێن ناساندن و ناسنامهیا ههر گهلهكی یه ژگهلان، چارچووڤێ دهربڕینهكا راستهقینهیه، نوینهرییا زانست و زانین و شارهزاییا خهلكێ وێ یه ب وی ڕادهی كو مرۆڤ ب رێكا وی دكاریت سروشت و چاند و فهلسهفا وی مللهتی بزانیت، شاكار و ڕیشهیێن وێ ژ بۆری و سهربۆرێن گهلان هاتینه وهرگرتن، كۆمهكا شینوارێن هزری و ماتریالینه. ئهوێن ژ لایێ باب و باپیران ڤه بۆ مه ماین وهكو كهلهپوورهكێ ههڤبهند ب بهرههمێن هزری و چاند و هونهری ڤه فۆلکلۆر ل سهر ڤان ژانر و شاكاران دهێته پارڤهكرن.
وێژەیا مللی یا زارهكی، داب و نهریتێن مللی، چاند و رهوشهنبیرییا ماتریالی، هونهرێ مللی، ههر وهكو هندهك شارهزا و ڤهكۆلهرێن وێژەیا نهتهوان وهسان ددهنه بهرچاڤكرن و دبێژن داهێنانا مللی یازارهكی ئهڤ داهێنانا خۆش و ڕههوان ژ دهڤهكی بۆ ئێكێ دی هاتییه ڤهگوهاستن، ژ نفش بۆ نفشی، كوڕی ژ بابێ خۆ وهرگرتییه و زارۆكان ژ دایكا خۆ ههمیان ئهڤ كولتووره ژ هندابوونێ پاراستییه. وێژەیا زارهكی پێشی وێژەیا نڤیسكی بوویه. واته فۆلكلۆر زانستهكێ بهرفرهه و دهولهمهنده ژ بۆ خواندنا ژیان و زمان و بوویهر و سهربۆرێن دیرۆكا ههر گهلهكی. مادهیهكێ جڤاكناسییێ یه (ئهتنوگرافیایه).
ل ڤێرێ یا مه پێ مهبهست سترانه. ستران ڤهدگهریتن بۆ كهڤنترین و گرنگترین جۆرێن وێژەیا مللی یا زارهكی و هونهرێ فۆلکلۆری.(3) ڕەنگێن دهربڕینا گهلێری یا كوردی پشكهكا ههڕە بهرزه ژ ههلبهستا سوزداری و لێریكی (عاطفي). ئهڤ هونهره یێ هاتییه داڕشتن ل سهردهمهكێ گهلهك دێرین و كهڤن. ژ وی سهردهمی كو هزر و هشیارییا مرۆڤایهتیێ د سۆبهیا خۆ یا ئێکەمین دابوو، پتڕییا زانا و ڤهكۆلهران د وێ باوهریێ دانه كو سترانا كهدڤانیێ ئانكو سترانا كارێ پاڵهتی و رێنجبهریێ كهڤنترین جۆرێ سترانێ بوویه.(4) پێشیێ بهیت و ستایشێن ئایینی و سترانێن شڤانیێ هاتینه. ستران یا ههڤبهند بوویه ب ژیانا مرۆڤایهتیێ ڤه. ههروهسا دهربڕینهكا مللی یه و چەقهكێ سهرهكییه ژ پێكهاتهیا كهلهپوورێ مه یێ كوردهواری. وهكو ئیدیەم و پێناسهیا سترانا زارهكی.
فۆلکلۆرناس و زانا و ڤهكۆلهران ب گهلهك رهنگ و شێوازان دهربڕین تێدا كریه و دبێژن سترانا زارهكی (ههلبهستهكا سهلیقهداره و دانهرێ وێ یێ دهستپێكێ و پێشییێ نهیێ دیاره و ناهێته زانین. د دهمهكی دا یاهاتییه گۆتن و بهڵاڤكرن، پاشان ژ نفشهكی بۆ ئێكێ دی هاتییه ڤهگوهاستن و ههتا نهو هاتییه پاراستن و نهمر و زیندی مایه و بوویه مالێ مللهتی). پێناسەیەكا دی ژی دبێژیت (سترانا مللی ئهو سترانه یا ژ لایێ كهسهكێ نهدیار ڤه هاتییه داهێنان و جڤاك رابوویه ب داڕشتن و دهربڕینا وێ). وهكو ههلبهست و مۆزیكا د ناڤ جڤاتێن گوندهواریێ دا. ئهڤا وێژەیا وێ هاتییه ڤهگوهاستن ب رێكا گۆتنا زارهكی بێی ڤهگهریانا وێ بۆ شێوازێ نڤیسكی واته سترانا مللی یازارهكی دهربڕینهكا هونهری یه چهندین ڕهنگ و جۆران بخۆڤه دگریت، تایبهتمهند و خهمخۆرێن فۆلكلۆرێ كوردی گهلهك چەق و تا ژ سترانا فۆلکلۆرییا كوردی برینه. مینا:
- داستان، ئهو ژی دو جۆرن. داستانێن مێرانیێ و داستانێن دلداریێ.
- سترانێن داوات و گوڤهندان.
- سترانێن سهرێ زاڤا و نارینكێن بویكان.
- سترانێن كۆچك و دیوانان یێن ئهڤینێ.
- لاوك ئانكو (سترانێن مێرانیێ و شهڕان، ئانكو سترانێن دیرۆكی).
- حهیرانۆك.
- پیره پائیزۆك.
- سترانێن مهشك كییانێ (مهشك ههژاندنێ).
- سترانێن كهدكاریێ، ئانكو سترانێن كارێ پاڵهتی و رێنجبهریێ ئهو ژی: سترانێن دوڕینا دهخل و دانی و گیایی و…. هتد. سترانێن ئادا دهرامهتی وەکو (ئادا رهزی، خهپارا برنجی، تویتنێ، پهمبی، نیسكا و نوكا و …. هتد. سترانێن زبارا وەکو ئاخهبانێ، چلی بڕێ، ههلز دوڕینێ، كولانا رهزا و چهما دگهل بێریڤانان و …. هتد.
- سترانێن دارتهڤنی و هێسكا.
- سترانێن دستار هێڕك و شهڤهرۆكا.
- سترانێن جوهنی قۆتانێ و میركوتان.
- سترانێن تازی و شینی و پێگۆتنێ.
- سترانێن دبهر لاندكێ را. ئهڤهژی دبنه دو جۆر: لوراندن، سترانهكا زێماری یه بۆ وان زارۆكان دبێژن یێن دایك یان باب لێ مرین. دیسان سترانێن كهیف و شادیێ.
- سترانێن زارۆكان. ڤههینوكێن یارییا وهكو ههڤاڵ ههڤالۆشكێ، هێزێ نوكێ، ئهلهڤهن دولهڤهن، چوومه شكهفتهكا تاری، بزدم باددم و چینگانێ و …. هتد.
- ستایشێن ئولی وهكو شعر و مهدیحه و سترانێن دهروێشا.(5)
ئهڤه و چهندین جۆرێن دی یێن سترانان دهێنه گۆتن. گهلهك جاران شێوازێ ڤان سترانان ژ دهڤهرهكێ بۆ ئێكا دی دهێته گوهۆرین. ئهو ژی ل دویف وێ ژینگههێ و چارچووڤهیه ئهوا تێدا دژین.
بابهتێ سترانا مللی یازارهكی بابهتهكێ دێرین و بهرفرههه خواندنا وێ وهكو مادهكێ بنهرهتی د ناڤ ڤەکۆلینێن جڤاكی دا گرنگییهكا گهلهك مهزن یا ههی ژ لایێ كهلهپووری ڤه. گهلێن جیهانێ گهلهك ژمێژە پویته دایه تۆماركرن و شرۆڤهكرنا سترانا خۆ یا گهلێری یا فۆلكلۆری. ژ بهر كو ستران بهرههمێ ژیانا مرۆڤایهتیێ یه و دهنگێ دیرۆك و دهربڕینا ههر مللهتهكی یه ژ هزر و هیڤی و باوهریێن خۆ و دهنگڤهدانا رویدانێن دیرۆكا وان مللهتانن. ههروهسا سترانا فۆلکلۆری گهلهك سالۆخهت و سیمایێن تایبهت ههنه و گهلهك چهق و تا بخۆڤه دگریت، ل دویف ههبوونا كارێن جودایێن ههر مللهتهكی سترانێن جودا ژی ههنه. سترانا فۆلکلۆری یا كوردی ژی پهیوهندییهكا موكۆم ب بارێ ژیانا جڤاكی و رهوشت و تیتالێن كوردان ڤه ههیه. مللهتێ كورد ژ كهڤن دا حهز ژ سترانێ كرییه و گهنجینا فۆلکلۆرێ كوردی دهولهمهند كرییه.
مەکسیم گۆرگی دبێژیت: بناغێ وێژەی دناخێ فۆلکلۆری دایه، ئانكو یا د وێژەیا خهلكی دا، وێژەیا مللی (فۆلکلۆر) كهرهستهیهكێ خاڤێ مهزنه دبیته پاشخانه و ژێدهرهكێ دیارێ ههر ههلبهستڤان و نڤیسهرهكی. ئهگهر ئهم باش د دهمێ بۆری گههشتین، ڤهرێژ و بهرههمێ مه یێ نوكه ژی دێ گهلهك یێ ڕهنگین بیت و د وهرگوهێزك و وهرارگهها ژیانێ دا گهلهك یێ پێشكهفتی بیت. ئهوی دهمی ئهم باشتر د ڕامانا فۆلکلۆرێ خۆ یێ نشتیمانی و نهتهوایهتی دگههین.(6) ڤاسیلی نیگیتین دبێژیت: ئهدهبێ كوردی ئهو فۆلکلۆرێ كوردی یه ب پلا ئێكێ ئهم نابینین كو بهرمایك و كهلهپوورێ نفشێ بۆری و باب و باپیران ب تنێ یه بهلكو ئهو د ئهڤرۆیا مهدا ژی شیانێن ژیانێ بۆ مه بەرچاڤ دكهت. نیشانا جوانی و پێشكهفتنا هێزا ئافرێنهره ئهوا بۆ مه ددهته خۆیاكرن كو بهرههمێ وێ یێ دهولهمهنده و بهردهوام د وهرار و گهشهكرن و دبهرفرههبوونێ دایه. تاكو بهرههمێن گهلێن ههڤسوی ژی كهفتییه دناخێ ههر كوردهكی دا.(7) ل ڤێرێ دهێته ئاشكراكرن كو گهلێ مه یێ كورد گهلهكێ دهولهمهنده ب زانین و زانستێ خۆ یێ فۆلکلۆری. ئهو ژی ڤهدگهریت بۆ ڤان خالێن سهرهكی:
- درهنگ گههشتنا ئهدهبێ نڤیسكی ب ئاوایهكێ رێژەیی.
- ژیانا گهلێ كورد یا تایبهت و وێنهیێ ڤێ ژیانا ههمهڕهنگ وهكریه كو دگوهۆرینێن بهردهوام دابیت.
- ههبوونا گهلهك دیالێكت و دهڤوكان .فاكتهرهكێ دییێ ڤێ دهولهمهندییێ بوویه.
ئهڤ فاكتهره و چهندین فاكتهرێن دی بووینه ئهگهرێ هندێ كو وێژەیا مللی یا زارهكی ل ههمی قولاچێن كوردستانێ بهڵاڤه ببیت، ژ نفشهكی بۆ ئێكێ دی ههر زیندی بمینیت. ستران خۆدیکا گیانێ مللهتی و هزر و بیر و ئارمانجا ویه، ههردهم ب كویراتی و ههست و دهربڕین و لێریكی خۆ ژ تایێن دی یێن بهرههمێن وێژەیی جودا دكهت. ژ بهر كو ئهو بخۆ ب تنێ خۆدیکا ههستێ تایبهتێ داهێنهری نینه بهلكو دهربڕینێ ژ ههستێ تایبهتێ بهرفرههترین تهخا مللهتی دكهت. ههر سترانهك د ناڤهرۆك و گهوههرێ خۆدا دهربڕینا هێز و شیانێن خۆشیهكا ژیانێ نه، ژیان و كارێ رۆژانه یێ گوندایهتی و كوردهواریێ د ههمی دهمێن سالێ دا دبوونه مژارێن راستهقینه یێن سترانان.
ئۆسپێنسكی سهبارهت سترانێ دبێژیت: ماتهم، خواست، سۆز، گهرم، سهرما، برساتی و رۆندك، ئهڤه دهێن و دچن بهلێ ئهڤ بهرههمێ ڕهنگین و نهمر، ئهو ڕهنگێ نهگۆر، ههر یێ ل جهێ خۆ ئهڤه ناهێنه گۆهارتن، ههر دگهنجن و پیر نابن.(8) ههروهسا بیلینسكی: سترانێ ب دیرۆكا گهلان ناڤ دكهت. ناڤێ وێ یێ دانای (زهنگی دهوران) و وێنهیێ زیندی و ڕهنگینێ راستیێ.(9) ئهڤه گهلهك یاراست و دروسته. ژ بهر كو ههر سترانهكا مللی یازارهكی راسهتیهكا دیرۆكی یاههیی. ل سهر بوویهرهكا دیرۆكی هاتیه ئاڤاكرن و نژاندن. ئهڤجا ئهو ستران چ یا سۆزداری و ئهڤینداری بیت یان ژی یا شهڕان و مێرانیێ و بهرخۆدانێ بیت. ئهڤه ههردو راستیا دیرۆكا مللهتێ مه و ئێش و ئازار و دهردهسهری و نههامهتیێن گهلێ مه بهرچاڤ دكهن. ئانكو ئهم دشێین بێژین ستران دهنگێ دهنگڤهدانا دێرۆكێ یه. ژ بهر كو یاپڕە ژ بوویهرێن مهزن یێن دیرۆكی.
نڤیسهرێ ئهرمهنی و شارهزایێ وێژەیا ئهرمهنی یاكلاسیك (رافی) دبێژیت گهلهك رۆژههلاتناس و ڤهكۆلهران داكۆكی ل سهر هندێ كریه كو كورد ژ وان گهلانن یێن گهلهك حهز ژ ستران و ئاواز و مۆزیكێ كرین. باخچهیێ سترانا كوردی ب گول و گولزاران یێ خهملاندی و ڕهنگین كری، سترانا كوردی یا ب وی رویباری سالوخدای یێ كو ههمی جوكێن ژیانێ دڤهرێژنێ.
ههروهسا (أبا ڤیان) ل سهر فۆلکلۆرێ كوردی دبێژیت: گیانێ ههلبهستڤانیێ كهفتیه د ناڤ كویراتیا ناخێ ههر كوردهكی دا، شیانێن بههرهمهندیێ یێ ل دهف وان ههی، ب ئاسانی و ل سهرخۆ دشێن سترانا ب دۆل و نهال و چیا و سولاڤ و رویبار و خانی و چهك و ههسپێن خۆ بێژن. ههروهسا سترانان ب مێرخاسی و ب بهژن و باڵ و سالۆخهت و جوانیا ژنان دبێژن. ڤان سترانان ژ نیڤهكا كویراتیا ههست و ناخ و دلێن خۆ دادرێژن.(10) بهلێ ههتا نهو وهكو پێدڤی وێژەیا مللی و سترانا زارهكی یادهفكی ب رێكهكا زانستی و ئهكادیمی نههاتیه نڤیسین و تۆماركرن. ئهڤێن هاتینه نڤیسین و تۆماكرن ژی ب فۆرمهكێ زانستی نههاتینه توژاندن و پۆلینكرن و نرخاندن. ئهو ژی ڤهدگهریاڤه ژ بۆ سهدهمێن قهتلازی و نهبوونا كهرهسته و ریكوردێن پێدڤی یێن تۆماركرنێ و درهنگ گههشتنا وێژەیا نڤیسكی بۆ كوردستانێ. مخابن ژ بهر نهبوونا ڕیكورد و ڤان كهرهستەیێن تۆماركرنێ د سهردهمێن بۆری دا. دهنگێ گهلهك ژ وان دهنگبێژێن كهڤن و كلاسیك هندا بوویه. بهلێ سترانێن وان وهكو ناڤهرۆك و پهیڤ و سهلیقه ههر ماینه و ههتا نهو ژی ژ لایێ هونهرمهند و دهنگبێژان ڤه هاتینه پاراستن.
ژ ههژیه بێژین كو پتڕیا دهنگبێژێن مه یێن دهڤهرا بههدینان سترانێن خۆ ژ باكورێ كوردستانێ ژ دهڤهرا ههكاریا و بۆتانێ و هندهك ژی ژ دهڤهرا شنگالێ وهرگرتینه، مینا ئیسڤێ عهبۆ خۆرتا، ئیسلامێ مالا قاسێ، خهلیل باكۆزی، حهیدهر باجلوری و …هتد. ژ بهر كو ل باكورێ كوردستانێ گهلهك ئاستهنگ و بهربهست د رێكا زمان و كولتوور و پێشخستنا فۆلکلۆرێ كوردی دا ههبووینه. پڕانیا هونهرمهندێن مللی و دهنگبێژێن باكورێ كوردستانێ قهستا باشوورێ كوردستانێ دكرن و ل رادیۆیا كوردی ل بهغدا رۆلێ خۆ د دیتن، مینا محهمهد عارفێ جزیری، سهعید ئاغایی، حهسهنێ جزیری، مریهم خان، عهیشه شان، نهسرین شێروانی و …هتد . ههر ههمی ژ باكورێ كوردستانێ هاتینه دهڤهرا بههدینان و رۆلهكێ بهرچاڤ د پێشڤهبرنا سترانا كوردی دا ل ڤێ دهڤهرێ دیتینه ب دهنگ و پهیڤ و ئاوازێن خۆ یێن كوردی یێن خۆرستی و ڕهسهن رادیۆیا كوردی ل بهغدا ب ڕەوش ئێخستییه.
دیسان دڤێت ئهم رۆلێ هندهك دهنگبێژێن دیتر ژی ل ڤێ دهڤهرێ ژبیر نهكهین كو ئهو ژی هندهك دهنگبێژ و هونهرمهندێن مللی یێن ناڤدار بووینه ژ باكورێ كوردستانێ هاتینه ڤێ دهڤهرێ و رۆلهكێ مهزن و دیار دپێشڤهبرنا لاوك و سترانێن دیرۆكی یێن شهڕان و ئهڤینداریێ دا دیتینه، مینا جمعه شێخۆ، عهلی شێخۆ یێ بهرنیاس ب عهلی خهنجهر، ئیبراهیم جمعه، حهسهن عهلی خهنجهر و برایێ وی رهمهزان عهلی خهنجهر، محهمهد پیرۆ و …هتد. ئهڤان دهنگبێژان ب دهنگ و ئاواز و تهمبۆرا خۆ گهلهك خزمهتا فۆلکلۆر و سترانا كوردی كرینه.
ڤان دەنگبێژان گهلهك سترانێن مه یێن دیرۆكی و داستانێن مێرچاكیێ دسینگێ خۆ دا پاراستینه، پتڕیا بوویهرێن وان سترانان ل باكورێ كوردستانێ بووینه، مینا سترانێن (جهمبهلیێ میرێ ههكارییان، ئهحمهد ئاغایێ مللی و بهرسێل بهگ، ئهحمهدێ رۆمی، داستانا مهم و زینێ، داستانا سیامهند و خهجێ، سهیران خاتوون، حهسهنێ ئالی و تێلی عهیشان، عهمێ گۆزێ و بشارێ چهتۆ، ئۆسێ زهری، عهلیكێ بهتێ، شهرێ مالا قۆت و نێسر، عهبدولڕهحمانێ زۆر تهمهر پاشایێ مللی، بابێ لالۆ) ئهڤه و ب سهدان سترانێن دیتر. ژ ههژیه بێژین كو ههمی ژین و ژیارا مه یا كوردهواریێ د مژارێن ڤان سترانان دا هاتینه بهرچاڤكرن، مینا مێرانی، راستگۆیی، خۆ گۆریكرن ژ پێخهمهت ئازادی و سهرفهرازیێ، مهردینی، بهڕهڤانیكرن ژ ڕوومهتا مرۆڤێ كورد، ئهختووباری، تیتال و داب و نهریت و ڕهفتار و سنج و ڕهوشتێن جڤاكێ و كوردهواریێ و … هتد. ههروهسا ژ لایێ دیرۆكی ڤه ژی خیانهت و زۆری و ستهمكاریا دوژمنان دژی گهلێ مه و ئهو ههمی ئێش و ئازار و نههامهتی یێن ب سهر مللهتێ مه دا هاتین، مینا: كۆشتن، گرتن، ئهشكهنجه و زیندانیكرن، ب ساخی بن ئاخكرن، مشهختكرنا ب زۆری، سۆتن و وێرانكرنا گوندان و… هتد. ئهڤ دیمهنه ههمی مینا خۆدیكهكێ ب دهنگ و سترانێن خۆ وێنهكرینه و ئیناینه زمان، ههرچهنده گهوههر و ناڤهرۆكا ڤان ستران و رویدان و سهرهاتیێن وان چ گوهۆرینێن مهزن تێدا نههاتینهكرن بهلێ هندهك جاران باندۆرا ناوچهگهریێ ل سهر گۆتن و فۆرم و رۆخسار و پهیڤێن سترانان دا ههبوویه. بهندێن وان ژ ههڤ هاتینه ڤهقهتاندن و گۆهارتن، ههر دهنگبێژەكی هندهك داهێنان ژ لایێ خۆ ڤه لێ زێدهكرینه، ل داویێ دێ بێژین كو وێژە و ستران و فۆلکلۆرێ مه یێ كوردی دهربڕینا خۆشی و نهخۆشی و ئێش و ئازارێن گهلێ مهیه. دڤێت سازییێن ئهكادیمی و زانستی خۆ ل ڤی سهروهت و سامانێ گرنگ و دهولهمهند ب كهنه خودان و ب شێوازهكێ زانستی دارێژن و بۆ نفشێن داهاتی ب دهنه بهرچاڤكرن.
ژێدەر:
١- الفلكلور قضایاه وتاریخه یوری سوكولوف، ترجمة حلمی شعراوی، عبدالحمید حواس، ص18.
٢- حهیرانۆكێت كوردی، بهرگێ ئێكێ، رێكێش ئامێدی، ل19.
٣- لێكۆلینهوهی ئهدهبی فۆلكلۆری كوردی، د. عزهدین مستهفا رهسوول، چاپی سێیهم، 2010، ل65.
٤- فی علم التراث الشعبي، لطفی الخوري، 1979، ص16.
٥- حهیرانۆكێت كوردی، بهرگێ ئێكێ، رێكێش ئامێدی، ل7.
٥- م گۆرگی، ئهركهكانی سوڤیێت و ئهدهبیات، باكو 1935، ل8.
٦- ف. پ. نیگیتین، كوردان، چاپی ڕووسی، مۆسكۆ 1964، ل362.
٧- لێكۆلینهوهی ئهدهبی فۆلكلۆری كوردی، د. عزهدین مستهفا رهسوول، چاپی سێیهم، 2010، ل70.
٨- ههر ئهو ژێدهر، د. عزهدین مستهفا رهسوول، ل70.
٩- خ، ئهبوڤیان، كوردان، كو واری (قهفقاس) تبلیس 1848، ل188.
