گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
گاڤا نڤیسەرەکی بریار دا كو دو چیرۆكان ل گەل ئێك بەراورد بكەت، فەرە بەری هنگێ هەردو چیرۆكا بۆ خواندەڤانێن خۆ بەردەست بكەت، داكو ئەو ژی هەردو چیرۆكان بخوینیت و پتر د بابەتێ نڤیسەری دا شەهرەزا بیت و پتر تامێ ژێ وەربگریت .
ئەڤ هەردو چیرۆكە گەلەك نێزیكێ ئێكن و گەلەك دووری ئێكن ژی، ب ناڤەرۆك و روخسارێ نیزیكی ئێكن، ل دەم و جهان دووری ئێكن. خواندەڤان دێ ب ساناهی ب سەر ڤێ تێبینیێ هەلبیت، گاڤا ڤی بابەتی دخوینیت. دو سولتانێن مە ژی، ئێك سولتانێ بەلخێ یە و یێ دی ژی سولتانێ ئستەنبۆلێ یە، ئەڤە ژی دەقێ هەردو چیرۆكانە:
1- چیرۆكا سولتانێ بەلخێ و جۆتیاری:
ڕاویان زرفای زەمان نەقل و بەیان دكن كو دویلایەتا بەلخێ دا مرۆڤەكی قەوی ئەهلێ سەبر و ژار هەبوو، ناڤێ عاسم و باغكێ وی هەبوو بۆی مەدار و دوش دكر. رۆژەكێ هاتە دلێ وی كو قەوی سێڤێن قنج هەنە، ئەز دێ سێویەكی سێڤان تژی بكەم و ژ بۆی سولتانێ بەلخێ هەدیە ببەم، ئەلبەتە ئیحسانەك ل من دكە.
ئینا سێویەك تژی سێڤ كری، قەسدا دەرێ سولتانی كر و چوویە سەرایێ و سێویا سێڤان ڤرێكرە حەرەما سولتانی و گۆ كو ئەز فەقیرم، من ئەڤ دیاری ئینایە. سێویا سێڤان برنە حەرەمێ، عاسم ژی ل حەوشا سەرایێ مونتەزری سێویا خو و بەخشیشێ ل گۆشەیەكی سەكنی و ل وێ مابەینێ ب ئەمرێ خودێ چەند مرۆڤكان دزی كربوو گرتن و بەقەرەبالق ئینانە سەرای، قەوی ئیزدحام بوویی.
سولتانی ئەمر كر گۆ ئەوان دزان حەپس بكن.
قەزائەن عاسم ژی نیزوكی جەماعەتا دزان بوو ، چاویشان عاسم ژی د گەل دزان هاژوتن و برنە حەبسخانەیێ. هەر چەند عاسم كرە هەوار و گازی: ئامان ئەز دز نینم و گونەها من تونینە، من ژی بۆی سولتان هەدیە ئینابوو ، كەسەكی گوهـ نەدایێ، برن و حەپس كرن، پاشی سێ رۆژان پادشاهـ ئەمر كر، گۆ: دزان بینن و د نێڤ حەوشا سەرایێ دا ژبۆی عیبرەت جەلاد بكن.
ب ئەمرێ سولتانی دز بدرانین و ئینان، سولتان ب خۆ ژی سەیر دكر، جەلاد ژی یەك ب یەك سەرێن دزان دهنگافت. د وێ ناڤێ عاسم كرە هەوار: ئامان گەلی مسولمانان، ئەز دز نینم، جارەكێ ل ئەحوالێ من ببپرسن. پاشی ئەڤ خەبەرا سولتانی بهست و عاسم خواستە حزوورا خوە و گۆ: تو چ كەسەكی ئەحوالێ تە چییە؟
عاسم ئەحوالێ خوە وەكی بوویی ئیفادە كر، سولتانی وەكی بێ گوناهـ هاتن و گرتنا عاسم سەح كری، قەوی هاتە رەحمێ و عوزر خواست، گۆ من فحێل بكە ب غەلەتی ئەڤ شۆلا بوویە و ل تە غێر حەق زولم بوویە، هەر چ عاسم فحێل كر، سولتانی ئەمرێ خەزێنەداری كر قەوی زۆلم ل ڤی مرۆڤی بوویە، ئەڤی بینە خەزێنەخانەیێ هەر چی ژبۆی خوە دبت بلانێ ببە.
پاشی ب ئەمرێ سولتانی خەزێنەدار عاسم برە خەزێنەیێ، عاسم ژ خەزێنەیێ كەلام قەدیمەك و بالتەیەك و ب تنێ زێرەك بدرانی.
خەزێنەداری تەعەجوب كری، هات ئەڤ شۆلا ئیفادەیا سولتانی كر، ئیجاری تیكرار سۆلتانی عاسم ئینا حزوورا خۆ و ژێ پرسیار كر، گۆ: ئەڤ چ حیكمەتە ژبۆی چ تە ژبۆی خۆ گەلەك زێر و دراڤ نە برییە؟
عاسم: ئیفادەیێ حالێ من ژبۆی من بەسە، لاكین من ئەڤ زێرا ئەستاند كو ئەز بدەمە پالەیەكی كو ئەوی دارا سێڤێ ژبن ببڕە و بدەرینە و بالتە ژی ژبۆی درائینا بنێ دارێ یە و كەلامێ قەدیم ژی من بر كو ئەز دائیم پێ سوند بخوم كو ئێدی چ قەدەر عومرێ من هەیە ئەز نە چمە دەرێ وزەرا و خەلیفان، ژبۆی ڤێ خەبەرێ من ئەڤ سێ تشت ژ خەزێنەیێ بدەرانی، لەورا ئەز بێ گوناهـ موددەی حەفتەیكی حەپس بووم.
ئەكسەر دەرێ حاكم و سولتانێن نها وهانە، پرسیارا حەق و ناحەقی نائێتەكرن، دا تو بزانی و چ قەدەر ژ دەستێ تە تێتن، بێ حوجەیی نەچی دەریێ وزەرا و كەلایان ئاخری ئەلبەتە پۆشمانی دكێشی.
تێبینی: ئەڤ چیرۆكە بێ دەستكاری، ژ پەرتووكا(در المجالس) هاتیە وەرگرتن، یا موزەفر نوبهاری، وەرگێران ژ فارسی، مەلا موسایێ هەكاری ل153، ساغكرنەوە و لێكۆلینەوەی، هێمن عومەر خۆشناو، هەلێر 2019 …).
2- چیرۆكا سولتانێ ستەنبۆلێ و جۆتیاری:
سولتانەك هەبوو، ناڤێ وی سولتان محموود بوو، جارەكێ ل هەسپێ خۆ سواربوو و چوو گەریانێ، دگەریانا خۆ دا ب سەر چەمەكێ هرمیكان هەلبوو، ئەو ژی ژ هەسپێ خو هاتە خوار و چوو بن دارەكا هرمیكێ، هرمیكەك ژ ئەردی راكر و خوار، پاشی گازی خودانێ چەمی كر و گۆتێ: من هرمیكەكا تە خوار، یا خوش بوو، هەكەر جارەكێ رێكا تە كەفتە ستەنبۆلێ، ل من بگەریێ، هەچیێ تو بێژیێ سولتان محموود نیشا من بدە، دێ من نیشا تە دەت.
پشتی ڤێ سوحبەتێ، گەلەك دەم هاتن و چوون، جارەكێ جۆتیار و هندەكێن دن، سەرا زەڤیەكێ ب شەر هاتن، حاكمی ژی زەڤی بۆ هەڤالێن وی ئێخست. ڤێجا چونكی وی ژی خۆ ب هەق دزانی، لەوما ب ڤێ بڕیارێ رازی نەبوو. ئینا ژنا وی گۆتێ، هەرە نك سولتان محموود ل ستەنبۆلێ، ئەز ژی دێ سەلكەكا هرمیكان كەم، بۆ وی ل گەل خۆ ببە، ئەو دێ چارەسەریا پرسگرێكا تە كەت.
جۆتیاری گوهێ خۆ دا ئاخڤتنا ژنا خۆ، رابوو چوو ستەنبۆلێ، پرسیارا سولتان محموود كر، هەتا ئێكی قەسرا سولتان محموود نیشادا. …. گەهشتە نك سولتان محموود، سولتان محموود كەیفا خۆ گەلەك پێ هینا و گەلەك قەدرێ وی گرت. پشتی سوحبەتێ و رێزلێگرتنێ، چوونە جهێ خوارن و ڤەخوارنێ، تێر خوارن و ڤەخوارن، پاشی سولتان محموودی گۆتە نۆبەدارێن خۆ، ڤی زەلامی ببەنە جهەكێ خۆش.
وان ژی جۆتیار برە جهێ مێڤانان و جهەكێ خۆش دایێ……. ب شەڤ جۆتیار پێدڤی ژدەرڤە بوو، داكو دەستنڤێژا خۆ خۆش كەت، دەما جۆتیار زڤریەڤە، قەسرا مەزن بوو، گەلەك دەرگەهـ هەبوون، بجێ خۆ نەكەت….. ژڤێرە، چوو وێراهە، بەرزە بوو، ژ جهێ خۆ ب دووركەفت، هندەك نۆبەداران ئەو گرت و پرسیار ژێكر، كانێ ئەو كی یە و ل چ دگەریێت؟
وی ژی نە زانی دێ چ بێژیت، نۆبەداران ژی هزر كر كو ئەو سیخوڕە، لەوما گرت و بر هاڤێتە د گرتیخانێ دا. پشتی سێ سال ب سەرڤە چووین، رۆژەكێ جۆتیار هاتە بیرا سولتانی، رابوو پرسیار لێكر و لێگەڕیا، هەتا زانی كو ئەڤە سێ سالە یێ د زیندانێ دا، چونكی ب سیخوراتی هاتبوو گونەهباركرن، سولتان گەلەك ب خەم كەت و گازی جۆتیاری كر و گۆتێ: داخوازەكا تە هەیە؟
جۆتیاری گۆتێ سولتانی خۆشبیت، من بڤرەك و وەریسەك و قورئانەك دڤێن!
سولتانی دڤیا بزانیت كانێ بۆچی، ئەڤ هەر سێ تشتە ژێ داخوازكرن، لەوما پرسیار ژ جۆتیاری كر، كانێ بۆچی ئەڤ هەر سێ تشتە ژێ داخوازكرن؟!
جۆتیاری ژی بەرسڤا وی دا و گۆت: بڤر بۆ هندێ یە داكو ئەز وێ دارا هرمیكێ پێ ببڕم، ئەوا تو رۆژەكێ چوویە بن و تە بێهنا خۆ ل بن ڤەدایی. وەریس ژی بۆ هندێ یە، داكو ژنا خۆ پێ بخەندقینم، چونكی وێ سەلكا هرمیكان بۆ من حازر كر و ئەز هنارتمە نك تە، قورئان ژی بۆ هندێ یە، داكو دەستێ خۆ دانمە سەر و سویند بخوم كو چو جاران ئەز سلاڤی كەسەكی نەكەم، ناڤێ وی محموود بیت.
كەیفا سولتانی گەلەك ب ڤێ بەرسڤێ هات، ئینا تژی چانتەكی زێر كرن و داخوازا چوونەكا خۆش و سەلامەت بۆ كر.
تێبینی: ئەڤ چیرۆكە ژ پەرتووكا ( چیڤانۆك ژ هەمی دنیایێ هاتیە وەرگرتن، یا هانس یورگك ئوتەر، وەرگێران ژ ئەلمانی، حجی جعفر، ل 2019، دهوك 2007 ….).
پشتی مە هەردو چیرۆك نڤیسین، ئەم دێ هێین هەردو چیرۆكان هەڤبەری ئێك كەین، ل دویڤ دستۆرێ مێژوویی جوگرافی .
هەڤبەركرن
مۆنتیڤێن وەكهەڤ:
1– د هەردو چیرۆكان دا، دو جۆتیار و دو سولتان هەنە.
2- د هەردو چیرۆكان دا، هەردو جۆتیار دكەڤنە تەنگاڤیا و هاوارا خۆ دگەهینە هەردو سولتانان.
3- د هەردو چیرۆكان دا، هەردو جۆتیار بۆ هەردو سولتانان فێقی وەكو دیاری ژ بیستانێن خۆ دبەنە پایتەختێن وان.
4- د هەردو چیرۆكان دا، ب شاشی هەردو جۆتیار د قەسرێن هەردو سولتانان ڤە تێنەگرتن و حەبسكرن.
5- د هەردو چیرۆكان دا، هەردو سولتان گاڤا دزانن هەردو جۆتیار بێ گونەهـ یێن كەفتینە دگرتیخانێ ڤە، ئەمر دكەن كو هەردو جۆتیار ئێكسەر بێنە ئازاكرن.
6- د هەردو چیرۆكان دا، هەردو سولتان داخوازا لێبۆرینێ ژ هەردو جۆتیاران دكەن و دبێژنێ، داخوازا هەوە چی یە بێژن…….
7- د هەردو چیرۆكان دا، هەردو جۆتیار داخوازێت سەیر و غەریب ژ هەردو سولتانا دكەن… .
8- د هەردو چیرۆكان دا، هەردو سولتان پرسیارا هەردو جۆتیارا دكەن، كانێ بۆچی شوینا مال و زێرا داخواز بكەن، ئەو داخوازا ڤان تشتێن بێ بها دكەن؟
9- د هەردو چیرۆكان دا، داخوازێن هەردو جۆتیاران، بڤرەك و قورئانەكن.
10- د هەردو چیرۆكان دا، بەرسڤا هەردو جۆتیاران ب دلێ هەردو سولتانایە.
11- د هەردو چیرۆكان دا، هەردو جۆتیار ب دلخۆشی دزڤڕنە مالێن خۆ.
مۆنتیڤێن جودا :
1- د چیرۆكا ئێكێ دا ، سولتان، سولتانێ (بەلخێ) یە ــ دكەفتە ئەفغانستانێ ــ ، د چیرۆكا دویێ دا، سولتان، سولتانێ ستەنبۆلێ یە.
2- د چیرۆكا ئێكێ دا، جۆتیار، جۆتیارێ سێڤانە، د چیرۆكا دویێ دا، جۆتیار، جۆتیارێ هرمیكانە.
3- د چیرۆكا ئێكێ دا، جۆتیار سێڤان بۆ سولتانی دكەتە دیاری، د چیرۆكا دویێ دا، جۆتیار هرمیكان بۆ سولتانی دكەتە دیاری.
4- د چیرۆكا ئێكێ دا، جۆتیار سێڤان بۆ سولتانی دبەت، داكو سولتان خەلاتەكی بدەتێ. د چیرۆكا دویێ دا، جۆتیار هرمیكان بۆ سولتانی دبەت، داكو سولتان وێ زەڤیێ بۆ بزڤڕینیت یاكو ژێ هاتیەستاندن.
5- د چیرۆكا دویێ دا، جۆتیار وەریسەكی داخواز دكەت، داكو ژنا خۆ پێ بخەندقینیت، ئەڤ مۆنتیڤە یا ژ چیرۆكا ئێكێ یا كێمە.
6- د چیرۆكا ئێكێ دا، جۆتیار ب سەفیكێ سێڤان بۆ سولتانی دبەت، د چیرۆكا دویێ دا، جۆتیار ب سەلكێ هرمیكان بۆ سولتانی دبەت.
7- د چیرۆكا ئێكێ دا، جۆتیارێ سێڤان چو نیاسبوون ل گەل سولتانی نەبوو، د چیرۆكا دویێ دا، نیاسبوونەك د ناڤبەرا سولتانی و جۆتیارێ هرمیكان دا هەبوو.
8- د چیرۆكا ئێكێ دا، جۆتیار ب دەستێ خۆ سێڤان دچنیت، داكو بۆ سولتانی بكەتە خەلات، د چیرۆكا دویێ دا، ژنا جۆتیاری هرمیكان دچنیت، داكو مێرێ وێ بۆ سولتانی بكەتە خەلات.
9- د چیرۆكا ئێكێ دا، جۆتیارێ سێڤان ل گەل دزان ب شاشی تێتەگرتن، د چیرۆكا دویێ دا، جۆتیارێ هرمیكان ب تنێ تێتەگرتن.
10- د چیرۆك ئێكێ دا، جۆتیارێ سێڤان ب رۆژان د گرتیخانێ ڤە دمینیت، د چیرۆكا دویێ دا، جۆتیارێ هرمیكان ب سالان دمینتە د گرتیخانێ ڤە.
11- د چیرۆكا ئێكێ دا، جۆتیارێ سێڤان د ناڤ دزان دا بەرانبەری سولتانی دكەتە هاوار و گازی كو یێ بێ گونەهە، ژ نوی سولتان ل حالێ وی دپرسیت، د چیرۆكا دویێ دا، پشتی چەند سالان جۆتیار د گرتیخانێ ڤە، ژ نوی جۆتیارێ هرمیكان تێتە بیرا سولتانی و پرسیارا حالێ وی دكەت.
12- د چیرۆكا ئێكێ دا، ناڤێ جۆتیاری (عاسم)ە، د چیرۆكا دویێ دا جۆتیار یێ بێ ناڤە.
13- د چیرۆكا ئێكێ دا، ناڤێ سولتانی نە هاتیە، د چیرۆكا دویێ دا، ناڤێ سولتانی هاتیە (سولتان محموود)ە.
