باژێرێ دهۆکێ، وەکی باژێرەکێ گرنگێ کوردستانێ و مرۆڤ دشێت بێژیت پایتەختێ دەڤەرا بەهدینانا نهۆیە، جهێ خۆ یێ د ناڤ پترییا رۆمانێن دەڤەرێ دا گرتی و ژ بۆ گەلەک مەرەمان رۆلێ خۆ یێ د ناڤ چەندین رۆمانان دا گرتی و ب تایبەت کو نڤیسەرێن وان خەلکێ دەڤەرێ نە، لەوما کێم رۆماننڤیس نەبن، هەکەر باژێرێ دهۆکێ وەکی جهـ، رۆل تێدا نەدیتبیت و بۆ گەلەک مەرەمان و دبیت نڤیسەرەکی ژ ئێکێ دی پتر ڕۆلێ وێ گێڕابیت.

بۆچوون ل سەر ناڤێ دهۆکێ، د چەند ژێدەران دا هاتییە و هەمان بۆچوون، دوبارە بوویەڤە:

-»دبێژن دهۆکێ ناڤێ ژ هندێ وەرگرتی، (دو… هێک) یان دو مست بەرامبەر دەربازبوونا هەر بارەکێ ژ گەلی» (ڤیان د دەمەکێ ژاندار دا- بپ٢٣٨).

 وەکی گەلەک کەس بۆ هندێ دچن، کو باژێر هەتا بەری چەند سالان ژی، گوندەکێ مەزن بوو:

-»حەجی تو ژ من چێتر دزانی، دهۆک گوندەکێ مەزنە و خەلکێ وی هەڤ دناسن» (ڤیان د…- بپ١٤٨).

دهۆک وەکی جهێ قەهرەمانێ چیرۆکێ:

چونکو پترییا نڤیسەرێن ڤان رۆمانان، خەلکێ دەڤەرێ ب خۆنە، لەوما باژێرێ (دهۆک)ێ، وەکی جهێ ژیانا کاراکتەرێن چەند رۆمانان یێ هاتییە دەستنیشانکرن، کو بارا پتر دەربڕینێ ژ هەستا نڤیسەری ب خۆ دکەت، کو جهێ ژین و ژیانا وی ب خۆیە و جهێ یاد و بیرهاتنێن وی یە و یێ پێڤە هاتییە گرێدان. قەهرەمانێ (دەراڤێ تەنگ)، سەرکێشییا ڤێ چەندێ دکەت و گەلەک ب ئاخا ڤی باژێری ڤە یێ هاتییە گرێدان و ب گەلەک رەنگان سالۆخەت ددەت و ڤیانا خۆ بۆ (گولڤیدێ)، وەک هەڤ دکەت دگەل ڤیانا وی بۆ چیا و بەفرێ و باژێری:

-»نێ وەکی من بەفرا ئەڤان چیا ڤیای، وەکی من ڕویبارێ ڤی باژێری ڤیای، من (گولڤید) ژی ڤیا» (دەراڤێ تەنگ- بپ١١).

-”(ڕویگەش) من چ ژ جیهانێ نەدیتیە، بەلێ پا نە هەوجەیە ئەز بێژم، گەلەک کەسا یا گۆتی، هەر نە خەلکێ ڤی باژێری نە، کو وان باژێرێ ژ ڤی جوانتر نەدیتینە… تو خۆ دبێژی بەرخکەکێ نڤستییە د ناڤ مێرگەکێ دا، ل بەر سیبەرا ڤان چیا» (دەراڤێ تەنگ- بپ٩).

– «(ڕویگەش) ژی وەکی یێ بچویک چ کونج و نەهێلاینە ل (دهۆک)ێ نەدیتین، ب شەڤ و ڕۆژ دگەل هەڤالا بوو، پێکڤە ل سەر بانا دخواندن، جار ژی دچوونە سەر وان زویرکێت ب رەخ خانیێت وان ڤە بۆ خواندنێ، ل بهارا، ئەو ڕەز و چەمێت ل دۆرێت باژێری هەمی دشەقاندن و…» (دەراڤێ تەنگ- بپ٧).

-»هەمی تشتێت ڤی باژێری دهێنە پێش چاڤێت من، سەرزویرک و سێگرکا، هشکەڕو، خانیێ مە، ڕویبار، ناڤ ڕەز و…» (دەراڤێ تەنگ- بپ١٠).

-”د ناڤ مێرگەکێ دا، ل سەر گڤاندەکی دڕوینشتیبوون ل بەر لێڤا ڕویباری، ل بەرامبەر جنیک و چەمێت دهۆکێ، ویچ ویچا چیچکا و دەنگێ بولبولا دچوو بەر ئەسمانا» (دەراڤێ تەنگ- بپ١٢).

ئەرکێ وی یێ سەربازیێ، ئەو ژ باژێری خەریب دکر، لەوما:

-»نەدزانی دێ کەنگی دەستویرییا وی دەن دا بزڤڕیتە (دهۆک)ێ، پیچەکێ بێهنا خۆ ڤەدەت» (دەراڤێ تەنگ- بپ٨).

لێ ژ بەر کاودانێ سیاسی و جەنگی و چوونا وی بۆ سەربازیێ:

-»سەحکە ڤی باژێرێ جوان و ڕەنگین، تو خەمێ دبینی چاوا یا خۆ ب سەر ڤی باژێری دادای و رەخێت وی یێت پاوان کرین، ئەز سوباهی نابینمەڤە… هەمی گاڤا ئەزێ بەرزەمە د ناڤ خەما ڤی باژێڕی دا» (دەراڤێ تەنگ- بپ١٣).

دەمێ ژ سەربازیێ ڕەڤی و چوویە گوندی، خالەتا وی، ل سەر چەند هەڤالێن وی دبێژیتێ:

-»ئەرێ ب خودێ خالەت هەمیێ ل ڤێرێ، تو دزانی دێ چەند کەیفا وان هێت هەکە بزانن تو یێ هاتی، چەند ئەز جارەکێ دچوومە دهۆکێ و دهاتمەڤە، دا ئێن پرسیارا تە ژ من کەن، هەر دگۆتن ئەو بۆ ناهێت؟» (دەراڤێ تەنگ- بپ٣٦).

-»رویبارێ باژێڕێ مە، ل پاییزا خەلک دهێتە دۆرا، هندەک کول و ئێش و فیغانا ب ئاڤا وی دشۆن، هندەک لاڤژێت خۆش بۆ دخوینن» (دەراڤێ تەنگ- بپ٥٢).

-»شەڤە… بەرێ خۆ ددەتە ئەلەمتریکێت باژێرێ خۆ… هزرەکێ ئینا و دەهـ هزرا بر، بیرەکێ ئینا و دەهـ بیرا بر، گەلەک حەز ژ شەڤا باژێری دکر» (دەراڤێ تەنگ- بپ٢١).

هەر وەسا چەند نڤیسەرێن دی، ئاماژە ب ڤی باژێری داینە، وەکی جهێ کاراکتەرێن رۆمانان، لێ پتر وەکی جهێ روودانان و ب تایبەت رۆمانا (ڤیان د دەمەکێ ژاندار دا):

-»نەرمە بایێ شەڤا دۆلا دهۆکێ پەردە و رووەکێن سیبەرێ یێن درێژکری د پەنجەرێ دا هەژاندن» (ڤیان د…- بپ١٩١).

-»ناڤێ من نازێ یە، بیست و ئێک سالم، ژ دهۆکێ مە و…» (ئاڤا مەزن- بپ١٩٧).

باژێرێ دهۆکێ وەکی جهێ دەزگرا سەرداری (قەهرەمانێ چیرۆکێ):

-»ئەو- مەبەست ژێ چنارە- ژ دهۆکێ یە» (ئەڤین و شەوات- بپ٥).

-»ژ بەر کو هەڤالی گۆتبوو کو ئەو کەچ- مەبەست ژێ چنارە- کوردە و ژ دهۆکێ یە» (ئەڤین و شەوات- بپ١١).

– «ها، ئەو قیزا دهۆکی؟» (ئەڤین و شەوات-بپ١٤).

پشتی رێکخستن دیاربووین، دڤێت بڕەڤیت، دلشاد دبێژیتێ:

– «مانێ مە کەسەکا ژ تە گەلەک نێزیک هەیە و ئەو خەلکا دهۆکێ ب خوەیە و مالا وان ل دهۆکێ یە» (ئەڤین و شەوات- بپ٦١).

– «ئەم وەها، د باژێرێ دهۆکێ دە بنەجهـ بوون» (کوڕێ زنارێ…- بپ٧٢).

– «پشتی ڤەگوهاستنا ل چەند جهەکان ل دهۆکێ ئاکنجی دبن» (شووپێن رۆندکان- بپ٩١).

-»دێ چینە مالێن وان و پاشی بلا ئەو تە بگەهینن نک کوڕێن تە ل دهۆکێ (شووپێن رۆندکان-  بپ٢٣٣).

-»راستە ئەوێن ل دهۆکێ کوڕێن منن، بەلێ هەر چار ژ مێژە ل وێرێ» (شووپێن رۆندکان- بپ٢٣٣).

– «فەتاحی گۆتنا خوە نیڤەرۆ هێلا و خەباتی خوە لێ نەگرت. هزر دکر خەلکێ دهۆکێ ژی دەرکرینە، چونکو هند قەدەر مرۆڤ د ڤان گوندان دا، گۆتنەک نە بەرهش بوو، دیسان پرسی:تو بێژی هندەک ژ دهۆکێ ژی نەهاتینە دەرکرن؟» (شووپێن رۆندکان- بپ١٦٥).

– «ئەڤا وی گۆتی، نە هەموو راستی بوو. چونکو هێشتا چار برایێن خەباتی د دهۆکێ دا مابوون» (شووپێن رۆندکان-  بپ١٦٦).

– «وان ل بەر بوو ڤێ دوماهیێ بچن دهۆکێ بنەجهـ ببن» (کوڕێ زنارێ- بپ٤٠).

– «ژ مێژا من نەدیتیە. رەنگە ل دهۆکێ بت و رەنگە نا. ئەز نزانم ب ئەسەهی، دبت کو شوو کربت» (مریەما…- بپ١١٤).

– «ئەز پێنج سالان ل وەلاتێ سوێدێ بووم… من مافێ پەنابەرییێ ژی وەرگرت، بەلێ دیسان ئەز زڤڕیمە دهۆکێ» (مریەما…- بپ١٢٨).

– «ئەم دێ ژ ناڤ کۆمەلگەهێ دەرکەڤن، ئەم دێ چنە دهۆکێ… ما تە نەگۆت مرۆڤێن من تژی دهۆکێ نە؟!» (ئەڤین و ئەنفال- بپ٩٢).

– «بەلێ مرۆڤێن من تژی دهۆکێ نە و… لێ ئەم دێ چاوا چن؟ دێ چاوا… هەر ئێکی د سەرێ خوە دا، چوون و رەڤ و دهۆک وێنەدکر» (ئەڤین و ئەنفال- بپ٩٣).

– «کارێ خوە بکە، ئەم دێ د ڤان رۆژان دا چنە دهۆکێ…» (ئەڤین و ئەنفال- بپ٩٤).

– «دێ مە بتە دهۆکێ؟» (ئەڤین و ئەنفال- بپ١٠٤).

-سمکۆیێ چەرانی: «مەهێ جارەکێ سەرەدانا دایکا خوە ل دهۆکێ دکە» (ئاڤا مەزن… بپ١٨١).

– «پەیمان ب رەگەز مزووری یە؛ ژ بنەمالەک کەدخوەدا و پایە بلندە ل دهۆکێ (ئاڤا مەزن…- بپ١٨٦).

– «ب کۆلانێن دهۆکێ را دچوو» (ڤیان د…- بپ٢٥٩).

– «ل دهۆکێ ژبلی تۆلکێ تشتەک ژ من مشەتر هەیە؟» (ڤیان د…- بپ٦٤).

– «ژ کیڤە هاتیە؟

– ژ دهۆکێ» (ڤیان د…- بپ١١٧).

– «ل ژێر تویشەمبیێ ب هەڤرا روونشتین…» (ڤیان د…- بپ١٨).

– «پشتی کو هەژار قەستا چیایی دکت؛ دهۆک بۆ وی دبت شوونوار و بیرهاتن… وەختێ کو وی دهۆک هێلای تەمەنێ وی بیست و یەک سال بوو» (مریەما…- بپ٨٣).

– «ژ پاسپۆرتا من یا سوێدی دیت کو ناڤێ باژارێ ژ دایکبوونا من دهۆکە و وەها زانی کو ئەز کوردێ باشوورم» (ئەز و دەلال- بپ٨٤).

– «سەلیمی پرسیار ژ من کر کا ئەز ژ کیژ باژارێ کوردستانێ مە و من ژی گۆتێ کو ئەز دهۆکی مە» (ئەز و دەلال- بپ١١٢).

دهۆک وەکی مێژوو:

-»دبێژن پشتی هینگێ میرێ کۆرە قەستا دهۆکا داسنیان دکە و دخوازە بەلا خوە ل داسنیان ژی بدە و… بەلێ هندەک مرۆڤێن ماقوول و رودێن سپی ژ دهۆکێ وی تێدگەهینن کو هێزا داسنیان کێم نەبینە!…» (ئاڤا مەزن…- بپ١٣٧).

-»ئاگربەستێ رادگەهینە و خیڤەتگەها ئەسکەرێ خوە ل مالتایێ د ڤەدە، جهێ وی ب خوە ژی ل سەرێ گرێ مالتایێ بوو» (ئاڤا مەزن…- بپ١٣٨).

-»دهۆک ژ دەست داسنیان دە و سێمێل ژ دەست دەنانیان دە» (ئاڤا مەزن…- بپ٥٧).

نەخشەیێ باژێری د ئاشۆپا نڤیسەران دا:

نڤیسەران گەلەک جهێن کەڤن د ناڤ باژێری دا دەستنیشانکرینە و د ناڤ ئاشۆپێن وان دا زیندی ماینە… سەرزویرک، سێگرکا، هشکەڕۆ، رووبار، رەز، چەم، جینیک، چیا، مالتایێ، بەرۆشکێ، مام سین، شیڤەشۆرکێ، فلکا دای شرین، گەلی، گژەبەرا و گرێ باسێ و… هتد.

-»ب شەڤ ل هنداڤ سەرێ مام سینی ل رۆژهەلاتا باژێری گەلاڤێژ یا گەشە» (ڤیان د…- بپ٢٥٩).

-»دەنگێ بەقێن هشکەرۆی» (ڤیان د…- بپ٥٠).

-»من خانیەکێ ل شیڤەشۆرکێ کڕی» (ڤیان د…- بپ١٦٤).

-»ل کیرێ… شیڤەشۆرکێ؟» (ڤیان د…- بپ١٦٥).

-»هەر ئەزێ ل جهێ خوە.. ل ناعۆرێ» (ڤیان د…- بپ١٠٣).

-»ب شەڤ ل هنداڤ سەرێ مام سینی ل رۆژهەلاتا باژێری گەلاڤێژ یا گەشە» (ڤیان د…- بپ٢٥٩).

-»ل گژەبەرێن هنداڤ گەلی ل سەر کەڤرەکی روونشت… باژێر ئاوێنەیە ل پێش چاڤان» (ڤیان د…- بپ٤٤- ٤٥).

-»ل بەرۆشکا ب مرۆڤان مەزنترین گەڕەکا باژێری و ب خزمەتگوزاریێ گوندەکێ ژبیرکری و…» (ڤیان د…- بپ١٠٦).

هەر وەسا چەند نڤیسەرێن دی، وەکی جهێ ئاکنجیبوونا وان و وەکی جهێ روودانان ئاماژە پێ کرینە:

-»ل دهۆکێ، ل تاخێ بەرۆشکێ یێ هەژار، ل ژۆرەکا بێ سەروبەر و… تژی دۆرێن ئازاد مرۆڤن» (ئەڤین و ئەنفال- بپ١٠٥).

-»بۆ مارەکرنێ: د ژوورەکا بچووک و تاری دا، ل پەڕێ باژێرێ دهۆکێ، ل تاخێ بەرۆشکێ، مەلا د ناڤبەرا ئازاد و ژیانێ دا روونشتییە و…» (ئەڤین و ئەنفال- بپ١١٣).

-»دێ چینە گەلی بێهنا خۆ ڤەدەین و تێر ئاخڤین» (نەیا بەندەمانێ- بپ١٥٠).

-»گەلەک ژوورێن ب ڤی رەنگی- بێ سەروبەر- ل تاخێ بەڕۆشکێ یێ هەژار هەنە» (ئەڤین و ئەنفال- بپ١٣٥).

لێ هەری تشتێ بالکێش د ڤی باژێری دا کێلییا شەدایێ یە، کو چەند نڤیسەران ئاماژە پێ کرین:

-»من ساپیتکێت خانیێ مە و (کێلیا شەدایێ) بەری هەمی تشتا یێت دیتین» (دەراڤێ تەنگ- بپ١٠).

-»چاڤێت من ئێکسەر د دەرگەهی ڕا ب (کێلیا شەدای)ێ دکەڤن» (دەراڤێ تەنگ- بپ١٠).

-»ئەوران ئاسمان ڤەگرتبوو و کێلیا شەدایێ سەرێ خۆ د ناڤ ئەوران دا هلدابوو… بارانەکا هوور د باری، من سێهوانا خۆ ڤەکر و ژ بەشێ ناڤخۆیی ئەوێ ل سەر جادەیا سەرەکی ل تاخێ (گرێ باصێ) دەرکەفتم و…» (نەیا بەندەمانێ- بپ١٣١).

دهۆکا نوو:

نە هەر دهۆکا کەڤن، بەلکی دهۆکا نوو ژی بوویە جهێ بۆیەران و د چەندین دیمەنان دا، ئەو جهێن نوو (نەخۆشخانەیا ئازادی، شقە، فەرمانگەها چاندنێ، سکر، ئورزدی، گازینۆ، ئەمن و…)، کو بەرێ ل ڤی باژێری نەبوون، جهێ خۆ گرتینە و (ڤیان د دەمەکێ ژاندار دا) ژ هەمی رۆمانێن دی ئەو جهـ بەرچاڤکرینە:

– «دا پشکەک ژ خەلکێ باژێری و دەرڤە ل دەرێ نەخۆشخانا ئازادی دراوەستیاینە، هەمی ژ عەبایەکێ رەشێ عەرەبی دکوپیکرینە» (ڤیان د…- بپ٢٤٣).

-»ئەلۆ.. نەخۆشخانا ئازادی یە؟» (ڤیان د… – بپ٢٥٢).

-»نەڤێت بزانیت قائیشا سۆتنێ ل کیش قاتێ نەخۆشخانا ئازادی یە» (ڤیان د…- بپ١٢٧).

-»ل سەر پرێ راوەستا و تەماشەی گازینۆیا چنارۆک کر، ئەوا ژ مرۆڤان پڕ» (ڤیان د…- بپ٢٢).

-»شاهین بەر ب مال چوو و ئازاد بۆ ترافیکلایتا نەخۆشخانا ئازادی چەپ دا» (ڤیان د…- بپ٥٢).

-»بەرێ خۆ دا لایێ نەخۆشخانا ئازادی و تاخێ سێگرکا» (ڤیان د…- بپ١٣).

-»ل دەرێ بانکێ خوارتر ژ هەڤ خواستن و شیرین بەر ب مال چوو و ئازاد سەرنشیڤ بوو بەر ب پرا شارەوانیێ» (ڤیان د…- بپ٢٢).

-»گەهشتە گەراجێ ریما و بۆ لایێ دی یێ جادێ ئازاد بلەز دەرباز بوو»(ڤیان د…- بپ٢٠٣).

-»ژ جادا سکری دەرباز بوون، ل هنداڤی گۆمێ ئەوا سیبەرا چیای تا نیڤەکێ ڤەگرتی» (ڤیان د…- بپ٢٥٦).

-»بۆ گازینۆیا بلیاردێ ژ جادێ دەربازبوو» (ڤیان د…- بپ١٨٥).

-»ژ گازینۆیێ دەرکەڤت. بۆ کولانا پەڕۆکفروشان زڤڕی، ل قەیسەرییا پشت ئورزدیێ کەڤن» (ڤیان د…- بپ١٨٥).

-»دەمێ رژێمێ حەجی گرتین: جێب ل جادا گشتی یا دهۆکێ دچوو، د پەنجەرێ را چاڤێ حەجی ل چایخانە و خوارنگەهـ و خەلکی بوو» (ڤیان د…- بپ٧٧).

-»رێڤەبەریا پۆلیسان و د ناڤ دا کەڤنترین زیندان ل دهۆکێ» (ڤیان د…- بپ٢٥٣).

-»بەرامبەر گەلی و ل هنداڤ چەما، ل قاتێ دویێ ل بەر جامخانەیێ» (ڤیان د…- بپ١٠٣).

-»ئێکسەر بیرا دەشتی ل ئورزدی هات» (ڤیان د…- بپ٢٥٦).

-»ئەڤ دێرە ل تەنشت سەرۆکاتییا ساخلەمیێ بوو…» (ڤیان د…- بپ٢٦٢).

-»یێ ل مالا خویشکا خۆ.. ل شقا» (ڤیان د…- بپ٢٥٥).

-»ل بەرامبەر ناڤنجیا چرا موتورێ پالدانا ئاڤا تاخی یە و…» (ڤیان د…- بپ١٠٦).

-»ل ژێر تاڤەزەرکا ئێڤاری.. ل جادەیا باخچێ شەهیدان پەیاسە دکر» (ڤیان د…- بپ١٢).

-»ل پێش گەلەریێ پەیاسە دکر…» (ڤیان د…- بپ٢٠).

-»بەری نیڤرۆ ل ترافیکلایتا د نێڤبەرا سێ گۆشەیا بازارێ جگارا و چەکی و بۆرسێ دەرباز بوو» (ڤیان د…- بپ٥٥).

-»ل سەر پێرۆیا هنداڤ ئامادەیا کاوە قولێن گەنجا د پەیاسێ دا و هندەکا پالا خۆ دابوو دیواری و تەماشەی یاریا باسکتبۆلێ دکر و… (ڤیان د…- بپ٢٠٢).

-»ل بۆرسا دهۆکێ من گەلەک دیمەن دیتن و گەلەک دەنگ بهیستن، بەلێ کێم چارە هەبوون (ڤیان د…- بپ١٢٦).

-»ژ بیرا من ناچیت وەختێ کو ل خەستەخانەیا ئازادی من بەرهاڤێتی، حەقێ تەکسییێ د بەریکا من دە نەبوو» (مریەما…- بپ١١٣).

-»پشتی زانی کو دلێ من هێلایە و ژ بۆ کو سولحا من بکت، هینا ئەز ڤەخواندم شەڤبێرییەک تایبەت ل پالێسا خوە ل «شاخکێ» (مریەما… بپ٨٧).

-»هەتا کو ئەم گەهاندین گرێ باسێ، هزار جاران دگۆت ئەز شوونا رەحمەتییێ بابێ تەمە» (مریەما…- بپ٣٥).

-»د ئاڤاکرنا خوە دە بلند بوو، بەرێ بلندتر بوو ژ ئاڤاهییێ فەرمانگەها چاندنێ و ئاڤاهییێ خەستەخانەیا ئازادی و شقەیێن گرێ باسێ، بلندتر ژ هۆتێل و مۆتێلێن نۆکە و…» (مریەما…- بپ٨٠).

-»عەینی ئێڤاری ل بنگەهێ هاوارهاتنێ ل خەستەخانەیا ئازادی- هینگێ ب ناڤەک دی بوو- هەردو چاڤێن من یێن چرمسی بشکڤین» (مریەما…- بپ٣٤).

-»ئەز باوەر دکەم گازینۆیا ل کێلەکا پرێ باشتر بیت؟ (شووپێن رۆندکان- بپ٣٣).

-»قەهرەمان ژی ئێک ژ وان کەسان بوو کو ب زۆری داکرینە د گۆڕەپانا خواندنگەها برایەتی ڤە» (شووپێن رۆندکان- بپ٢٧).

-»ل بەر دەرێ پەرتووکخانا مەهاباد هەڤالەک وی ئەو ب ئێک دانە ناسکرن» (شووپێن رۆندکان- بپ٣٤).

-»ئەمنا دهۆکێ، دکەڤتە نیڤا باژێری، ل جهەکێ بلند و… کەلهەکا ئاسێ و…» (ئەڤین و ئەنفال- بپ١٥٢).

-»ئەگەر ئەڤ سکرە شوینا من با دا دلێ وی بیتە سەراد» (دەردێ ئەڤینێ- بپ٤٥).

-»تو ژ سکری قایمتری» (دەردێ ئەڤینێ- بپ٤٥).

-»خۆزی من زانیبا کی یە؟ ل کیژ دەرێ یە؟ کچا کێ یە؟ بلا من شەلێ خۆ ل سویکا چەلێ فرۆتبا» (دەردێ ئەڤینێ- بپ٥٥).

دهۆک وەکی ناڤەندا باژێری:

هەلبەت دهۆک، وەکی سەنتەرێ باژێری رۆلێ خۆ بۆ دەوروبەرێن باژێری ژی هەبوویە، چ وەکی ناڤەندەکا مەزن و چ ژی وەکی رۆلێ وێ یێ جڤاکی و رەوشەنبیری و سیاسی و ئابۆری و… هتد. (نەیا بەندەمانێ) ژ هەر رۆمانەکا دی پتر ئەڤ باژێرە، وەکی سەنتەر سالۆخەت دایە کو بوویە جهێ ب جهـ هینانا ئەو تشتێن پێدڤی بۆ ژیانا وان و ژ گەلەک لایەنان ڤە:

-گولێ: «ئەوی- حەمۆی- مامێ من رەشۆی، شیر و پەنیرێ گوندییان دکڕی، گوندییان بەرهەمێن خۆ د ئینان مالا مامێ من، حەمۆ ل سەرێ کۆچکێ دروونشت و جاران پال ددا، دەمێ ژ کڕینێ ب دوماهیک دهاتن بەر ب دهۆکێ دچوون و ل بازاری دفرۆتن» (نەیا بەندەمانێ- بپ٦٥- ٦٦).

-»بۆ ژ دایکبوونا گولێ، ل سەر زارێ دایکا وێ: ئەم سوار بوون و بەر ب نەخوەشخانەیێ کەڤتنە رێ، لێ بەری بگەهین دهۆکێ، ترومبێل ژ کار کەفت» (نەیا بەندەمانێ- بپ٣٦).

-”سوبەهی مالا مامێ تە دێ هێن و دڤێت ل  گەل وان بچی بازاری ل دهۆکێ نیشانیێ و زێران دێ بۆ تە کرن…» (نەیا بەندەمانێ- بپ٥٧).

-»بەری چەند رۆژان من سیابەند ل پەروەردەیا دهۆکێ دیت ئەو ژی ب کارەکی هاتبوو وێرێ» (نەیا بەندەمانێ- بپ٨٥).

-»بەری نیڤرۆ دایکا من ل گەل زلفێ و بەسا شێخۆ ب ترومبێلا حەمۆ چووبوون دهۆکێ، هندەک پێدڤیێن ژیانا رۆژانە ل گەل خۆ ئینابوون» (نەیا بەندەمانێ- بپ١١٠).

-»گولا من، سوبەهی دێ مامێ تە رەشۆ و دەولەت چنە دهۆکێ، مامێ تە ژ من خوازت کو بێژمە تە کا تو پێدڤی ب چی دا ل گەل خۆ بۆ تە بهینت» (نەیا بەندەمانێ- بپ١١٥).

– ل سەر زارێ گولێ: «پشکا کوردی ل کولیژا ئادابێ ل زانکۆیا دهۆکێ هاتیە ڤەگوهازتن بۆ ناڤ باژێری؛ چونکو ئاڤاهی بەرفرەهتر بوو» (نەیا بەندەمانێ- بپ١٢٠).

-»مامێ تە سوبەهی سپێدەیێ دێ چیتە دهۆکێ و ئەز ڤرێکرم کو بێژمە تە کو سپێدەیێ دێ چیتە دهۆکێ ئالفی بۆ پەزی هینت و…» (نەیا بەندەمانێ- بپ١٢٨).

-»من خاترا خۆ ژێ خواست و ل ترومبێلێ سوار بووم و ئەم بەر ب دهۆکێ چوون…» (نەیا بەندەمانێ- بپ١٢٩).

-»ل نەخوەشخانەیا جومهۆری ل دهۆکێ بەری کریارا نشتەرگەریێ بۆ من بهێتە ئەنجامدان، ژ بۆ راوەستاندنا خوینێ، دوختورا تایبەتمەند ژ بیرا تە خوازت دو بوتلێن خوینێ پەیدا بکەت» (نەیا بەندەمانێ- بپ٣٦).

-»من ل ڤێ دونیایێ تو یا هەی، بەختێ تەمە دێ ل گەل تە هێمە دهۆکێ، دوختۆرەکا نیاس هەیە و…» (نەیا بەندەمانێ- بپ١٥٧).

-»ئەز نەشێم زێدەتر بێ دەنگ بم، یان دێ سوبەهی ل گەل من هێی دهۆکێ یان دێ راستیێ بۆ مامێ تە بێژم» (نەیا بەندەمانێ- بپ١٥٩).

-»گەلەک جاران گەنجێن گوندی دەما ژ دهۆکێ ڤەدگەڕیان، دەرزیێن راوەستانا ئێشانێ ل گەل خۆ دئینان» (نەیا بەندەمانێ- بپ٩٦).

-»د هەڤرۆژێ دە سالۆخێ کوشتنا مەلا تەیبی دگەهە هەیا دهۆکێ و…» (ئاڤا مەزن…- بپ١٦٣).

-»چەند سەرێن پەزی بۆ بکڕێن خوە ل زاخۆ و دهۆکێ ب خوە رە دبرن» (ئاڤا مەزن…- بپ١٠٣).

-»ب رێیا هندەک بریکاران ل زاخۆ و دهۆکێ ب ئەرزانی دکڕە و دوقاتی دفرۆشە» (ئاڤا مەزن…- بپ١٧٠).

-»کرمانج: وەک کو هوون دزانن ئەو ب خوە ل دهۆکێ دخوینە و سالەک مایە کو ببە مامۆستا» (ئاڤا مەزن…- بپ٢٢١).

-»ژ دهۆکێ و ژێر دە دونیایەک دی یە، ل گوند و باژێرێن پێخواسان هەر تشت هەیە، مزگەفت، مەکتەب، باخچە و بازار!…» (ئاڤا مەزن… بپ٢٢٣).

-»پشتی چەند رۆژان، هەر هێ ئەم ل دهۆکێ، ئەز و برایێ من هاتن گرتن» (کوڕێ زنارێ…- بپ١٠٠).

-»د هەمان رۆژێ دە کرمانج لاو خوە دگەهینە دهۆکێ. بەری هەر تشتی قەستا دایلانا خوە پەیمانێ دکە دا کو هندەک خەمێن خوە ب ڕەڤینە» (ئاڤا مەزن…- بپ٣٤٨).

-»دهۆک وەک باژێر تایبەتمەندیێن خوە هەنە و هەر وەسا قەسرا مەلا تەیبی ژی وەک گوند» (ئاڤا مەزن…- بپ٢٣٨).

-»وی دپەرێسن چونکو ژێ دترسن لێ بەلێ ل دهۆکێ مینا باڤەک ماقوول وی دپەرێسن چونکو ژێ هەز دکن» (ئاڤا مەزن…- بپ٢٣٤).

-»کرمانج لاوی وەک گەلەکیا هەڤالین خوە ل دهۆکێ ب دەروونەک تێهنی ل پەی هوورایێن راستیان دگرن ئەگەر چی…» (ئاڤا مەزن…- بپ٢٣٤).

-»ب هۆیا خواندنا وی ل دهۆکێ ئاسۆیێ دەربڕینێ ل بال کرمانج لاوی رۆژ بۆ رۆژێ بەرفرەهـ دبە» (ئاڤا مەزن…- بپ٢٣٣).

-»ب مەرەقداری خوە دگەهینە ناڤەندا چاندی ل دهۆکێ و تێکەلیێن خوە ساز دکە» (ئاڤا مەزن…- بپ٢٣٣).

-»رەوشا مەلایی باشە!… سلامەتە و نها ل دەردۆرێن دهۆکێ یە» (ئاڤا مەزن…- بپ٩٤).

-»بابێ وی دگەل ژنا خوە و زارۆکەکی ژ بەر خووندارا رەڤیبوو دەردورا دهۆکێ» (شووپێن رۆندکان- بپ٧٦).

-»پتریا خەلکێ ژ نێزیک دهۆک، هەتا دگەهشتە خابووری ئەو- ئەیوب عەڤدلا- ناسدکرن و باوەری پێ دهات» شووپێن رۆندکان- بپ٢٠٠).

-»ل دهۆکێ -ب هەلکەفتا ئێکی ئەیارێ- ل بەر دەهول و زورنا ل دەرێ شارەوانیێ دلەیزن» (ڤیان د…- بپ٢٠).

-»ژ گوندێ گرکا: ژ وێ دەرێ تو وێ ببە دهۆکێ» (کوڕێ زنارێ…- بپ٤١).

-»بلا ئەو ل وێ دەرێ جلکێن وێ بگوهۆڕن و بێ دەنگژێئانین وێ ببن دهۆکێ» (کوڕێ زنارێ…- بپ٤٣).

-»یێ بڤێت ب تومبێلێ بچت دهۆکێ یان میسلێ دڤێت بچت سەر جادا قێرێ ژ…» (گوند- بپ١٨٦).

-»شێرۆی ژی هەرسێ برایێت خۆ ل وەختێ خۆ ناردنە ئامێدیێ و دهۆک و میسلێ بۆ خواندنێ» (گوند- بپ٣١١).

-»چ ئەردێ وە ژی دڤێت تا دهۆک و زاخۆ، زەلامێت شارەزا و خودان باوەر یێت هەین بۆ قاسدیێ و…» (گوند- بپ٣٢٨).

-»شێخێ مە دگەل هژمارەکێ ژ ماقویل و ئاغایێت کوردا چوونە دهۆکێ و شێخێ بریفکا دیت» (گوند- بپ٣٣١).

رۆلێ باژێری ژ لایەنێ سیاسی ڤە:

هەلبەت دهۆک ژی، مینا هەمی گوند و باژێر و باژێرکێن کوردستانێ د چەندین قووناغێن سیاسی و د ناڤ رۆژێن شۆڕشێ دا ژیایە و ڕەنگڤەدانا وان د ناڤ چەند رۆمانان دا خویا و بەرچاڤن، ئەو قووناغ ژی مرۆڤ دشێت بکەتە چەند قووناغەکێن ژێکجودا:

ل دەمێ رژێمێ:

هەلبەت ل ڤێ قۆناغێ، چەندین کارێن دڕندە و دوور ژ مرۆڤایەتی دەرحەق مللەتێ کورد ئەنجامداینە: راگوهاستن، تەعریب و…

-»لەشکەرێ ئیراقێ ئەم و تشت و مشتێت مە هەین، ب زیلێن خوە برن و هاڤێتنە سەر جەهدەیەکێ ل باژارێ دهۆکێ» (کوڕێ زنارێ…- بپ٧٢).

-»د چاپەک نهێنی دە ژ تۆمارا داهاتیێن نهێنی ل بارەگایێ دەزگەهێ پارتیا بەعس لقێ دهۆکێ، ژ بریارا جڤاتا سەرکردایەتیا تەڤاییا شۆرشێ و هێزێن چەکدار ژمارە ٨٥٩١ ل رێکەتی ١٠ی تەباخا ١٩٧٥ێ ب ئاوایەک نەپەنی خویا دبە کو دەشتا سلێڤانەیا ل بەر نەخشەیا رامیاری و جیوگرافیا نوو دکەڤە» (ئاڤا مەزن…- بپ٣١٢).

-»د ڤان چەند رۆژان دە کۆمیتەیەک تایبەت ژ باژێرڤانیا دهۆکێ ل دەڤەرێ بگەرە و ناڤێن وان مالباتان قەید بکە یێن کو دخوازن حوکمەت وان ڤەگوهێزە» (ئاڤا مەزن…- بپ٣٣٨).

-»بەری رۆژئاڤا و رێک ل ناڤبەرا مووسل و دهۆکێ بهێتە گرتن، ڤەگەریاین دهۆکێ» (ڤیان د…- بپ١٢٤).

-»تێشتەگەهێ ل خالا زالگەها ئالۆکا ژ ترومبێلا (BMW) پەیابوون» (ڤیان د…- بپ١٣١).

-»ب درێژیا چەند سالانە ئالۆکا نە تنێ خالا زالگەهێ یە، بەلکو پتر سنوورێ دوژمنی یە» (ڤیان د…- بپ١٣١- ١٣٢).

– ئەبو شەیما ل دەمێ رژێمێ ل زالگەها بێسرێ بوو..» (ڤیان د…- بپ١٣٢).

-»زرتەکێن رژێمێ بوون، عەرەبێن بەری سەرهلدانێ ل دهۆکێ و پتریا وان میری باشترین زەڤی و خانی ل سەر لێکڤەکربوون» (ڤیان د…- بپ٥٩- ٦٠).

ل بەرامبەری ڤان کریاران، خەلکی پەیوەندی ب رێزێن پێشمەرگەی ڤە دکرن و چەک دژی داگیرکەران هەلدگرتن:

– سالا ١٩٧٥ێ: «هەموویان چەکێن خوە دانین جەم مە، بۆنا کو ئەز و برایێ من وان ل جهەکێ نە ل بەر چاڤ بڤەشێرن، ئو ئەو ب خوە چوون دهۆکێ بۆ کو خوە بدن دەست حکوومەتێ» (کوڕێ زنارێ…- بپ١٠٠).

-»سەردار بەری برەڤیت، شاگردێ شەشێ ئامادەیی بوو، ل ئامادەییا کاوە ل دهۆکێ دخواند» (شووپێن رۆندکان- بپ٧١).

-»رۆژەکێ خورتەک ژ دهۆکێ هات، ئەو ژ لەشکەرێ عیراقێ فیلار بووبوو مالا وان ل دهۆکێ بوو… کرنا بەحسێ دهۆکێ ژ ئالیێ وی خورتی ڤە، ئەو خورت ب سەرهلبوو کا ئەو بەحسێ کێ دکە و…» (ئەڤین و شەوات- بپ١١٢- ١١٣).

-»ئیرۆ ژ دهۆکێ هاتیە، ژ سەربازیێ فیلار بوویە و دخوازە ببە پێشمەرگە» (کوڕێ زنارێ…- بپ١٦٠).

-»هەتا مە خوارن ژی دا وان. ئەز دبێژم بەر ب دەڤەرا دهۆکێ دچوون و وان دگۆت کو پێشمەرگەیان دەست پێ کریەڤە» (کوڕێ زنارێ…- بپ١١٧).

-»چنار و دایکا خوە نەمانە ل دهۆکێ. من بهیستبوو کو هەردو هاتنە جەم خالێ وێ ل گوندی» (ئەڤین و شەوات- بپ١١٤).

هەر وەسا ڕۆل هەبووینە د کریارێن لەشکەری دا:

– سێلوان: «ما تو نەبووی، ب شەڤ دچوویە د نیڤا دهۆکێ دا و کریار دکرن؟ ما تو نەبووی، رەبیعا ل بەرانبەر قەسرا کەمبەلانی دگرت و…» (شووپێن رۆندکان- بپ١٧٦).

-»خەبەرێ داگیرکرنا چەپەرێ سەرێ حەمێ: ل دهۆک و زاخۆیێ ژی بەلاڤبوو، چریسکا هێڤیێ د ناڤ خەلکێ دە گەشبوو و…» (کوڕێ زنارێ…- بپ١٢٦).

هەلبەت ئەڤ توخمێن دەستکاتی بۆ میری دکرن و هاریکارییا وان دکرن، کەسێن نە ئەڤاندی بوون:

-خەبەر: «ژ باژارێ دهۆکێ گەهشتە مە کو ئەحمۆیێ کەچەل دەست دگەل حکوومەتێ هەیە و سیخور گەلەک پووتە ددن وی» (کوڕێ زنارێ…-  بپ١٧٦).

– «ب رێیا هندەک ژ هەڤکارێن خوە د رێکخستنا نهێنی دە ل ناڤا پ.د. ک. دە ل باژێرێ دهۆکێ، دەست دادهینە سەر هندەک بەلگەیێن گرنگ» (ئاڤا مەزن… بپ٣١١).

-»رێکخستنا نهێنی، ل دهۆکێ ب بەرتیلان دەستێ خوە دادهینن سەر کەسێن هەردویان و وێنەیەک دسپێرن کرمانج لاوی» (ئاڤا مەزن…- بپ٢٦٩).

– سەربازەکێ تۆپا یێ رژێمێ: «ل سەرهلدانێ هزار تۆپ یێن ل ناڤ باژێرێ وان، باژێرێ دهۆکێ داین.. (دۆزەخا سپی- بپ١٥٦).

-»ل گەلیێ دهۆکێ، سێ سەرباز و بیست لەشکەر گرتینە، ل چیایێ گارە، هەلیکوپتەرەک سۆتینە، ل…» (مەمو کەو بەردا- بپ٨٥- ٨٦).

ئەنفال:

دڕندەترین پەیڤە کو بەرامبەری گەلێ کورد هاتییە ئەنجامدان و دهۆک و دەڤەرا دهۆکێ ب گشتی، یا بێ بەهر نەبوو ژ ڤێ هەوێ و هەردو رۆمانێن (شووپێن رۆندکان) و (ئەڤین و ئەنفال)، ژ هەر رۆمانەکا دی پتر رۆناهی بەرداینە سەر ڤێ کریارا فهێت:

– فرۆکەیا: «چەرخا خوە ل هنداڤێ دهۆکێ ب دوماهیک ئینا، ئێکسەر بەرەڤ سەبرێ هاتن» (شووپێن رۆندکان- بپ١٦٧).

-»ئەگەر تو شیای، ڤی خەبەرێ دەربازبوونا مە. ب رەنگەکی بگەهینی مرۆڤێن مە ل دهۆکێ» (شووپێن رۆندکان- بپ٢٣٩).

-”»ئەوێن بێ ئاڤ و نان ل بن دارا و ناڤ بەران بەلاڤبووی، نەمازە ئەوێن ژ دەردۆرا دهۆکێ و دەڤەرا دۆسکییا و هەتا بەر خابووری هاتین، هێدی- هێدی ئەو پچا خوارنا دگەل وان ب دوماهی هات» (شووپێن رۆندکان- بپ٢٩٦).

-»کەلها نزارکێ ژ مرۆڤان ڤالا بوو» (ئەڤین و ئەنفال- بپ١٧).

کەلا نزارکێ ل چەندین جهێن دی، د (ئەڤین و ئەنفال) دا گرتییە:

-»ل ئێڤارەکا درەنگ، هەمی ل کەلها نزارکێ کۆم کرن» (ئەڤین و ئەنفال- بپ١٠).

– زیلێن لەشکەری… ل بەر دەرگەهێ کەلها نزارکێ راوەستیان… دکەڤتە ڕۆژئاڤایێ دهۆکێ. ئاڤاهیەکێ مەزن و … « (ئەڤین و ئەنفال- بپ١١).

-»لەز ل شەڤێ کرن. کون و قولاچێن کەلها نزارکێ تژی تاری کرن» (ئەڤین و ئەنفال- بپ١٦).

-»کەلها نزارکێ ژ مرۆڤان ڤالا بوو» (ئەڤین و ئەنفال- بپ١٧).

-»خەلکێ دهۆکێ، ژ خەوەکا گران هشیاربوون» (ئەڤین و ئەنفال- بپ١٧).

-»ڕێزکا زیلێن لەشکەری، نیڤا باژێرێ دهۆکێ کەلاشتن. ل پێش چاڤێن دهۆکییان» (ئەڤین و ئەنفال- بپ١٨).

سەرهلدان:

دیسا ڤی باژێری، ڕۆل د سەرهلدانێ دا ژی هەبوویە و (ئەڤین و ئەنفال) ژ هەر رۆمانەکا دی، ئەو روودان د ناڤ خۆ دا گرتییە:

-»ئەڤە چەند شەڤە، خەلکێ دهۆکێ کەس نەنڤستییە… دەنگوباسێن سەرهلدانێ دهاتنەکرن… هەر نێزیکی دهۆکێ دبوو… خەلکێ دهۆکێ ل هیڤییا تەقەیا بەراهیێ د ئامادەبوون و… تژی ناڤ باژێری سەربازێن ژ شەری رەڤینە…» (ئەڤین و ئەنفال- بپ١٤١).

-»دوژمن نەوێرت مایێ خوە د کەسێ بکت، دهۆکێ یا بێ دەستهەلاتدارە… ئەڤە هاتە -سەرهلدان- توخیبێ دهۆکێ… گەلی خەلکێ دهۆکا داسنیا… دهۆکا و…» (ئەڤین و ئەنفال- بپ١٤٢).

-»چەند زڕتەک و مێرکوژێن دوژمنی رەڤینە د ئەمنا دهۆکێ دا… گەنجێن دهۆکێ خوە ل سەر دیوارێن بلند، هاڤێتنە د ناڤ کەلهێ دا» (ئەڤین و ئەنفال- بپ١٥٣).

-»کەس نازڤڕت. هەتا دهۆکێ رزگار نەکن» (ئەڤین و ئەنفال- بپ١٦١).

-»بەرۆشکێ رزگارکرن، تاخێ شێلێ رزگارکرن، تاخێ کۆچەرا رزگارکرن، نهو شەرە ل سەر بارەگایێ ئەمنێ» (ئەڤین وئەنفال- بپ١٦١).

-»شەر دژوار بوو، دهۆک ئازاد بوو» (ئەڤین و ئەنفال- بپ١٦٠).

-»مزگینییا من ل هەوە، دهۆک رزگار بوو، دوژمن نەما، ئەمن هاتە سۆتن» (ئەڤین و ئەنفال- بپ١٦٢).

-»تژی ناڤ باژێرێ دهۆکێ شەهید و بریندارکرن» (ئەڤین و ئەنفال- بپ١٥٩).

پشتی سەرهلدانێ:

روودان، ب باشی و خرابی، پشتی سەرهلدانێ ژی چێبووینە و (ڤیان د دەمەکێ ژاندار دا) ژ هەر رۆمانەکا دی پتر ئەو روودان بەرچاڤکرینە:

-»بابێ شەیمایێ ب تنێ ئەوا د رۆژەکێ دا ل بێسرێ دەرهەقی خەلکێ سڤیل کری.. مرن کێمە و خانیێن خەلکێ سەرهلدای ل کۆچا ملیونی تالانکرین، ئەڤرو ئینایە دا خەلات بکەن!» (ڤیان د…- بپ١٣٤).

-»غانمێ عەرەب: هەولا ڤەگەڕاندنا بیرهاتنێن سالێن ل دهۆکێ ژ بیردانکێ ببوونە ڤەرێژا هزران و پەیڤێن دەشتی د ترارێ سەرێ وی یێ مەزن دا مەند دبوون» (ڤیان د…- بپ٢٦٤- ٢٦٥).

-»غانم (کەڤنە بەعسی) دەمێ دهاتە دهۆکێ:

ل جادا مالتایێ غانمی دگوتە دەشتی:

دهۆک چەند هاتیە گوهارتن.. یا رەنگێ باژێرا دگریت!!.

هەردەمێ گەهشتیە سەربازخانەیا کەڤن گۆت: ڤێرە بارەگایێ لیوایێ نەبوو؟!

– بەلێ و نها دێ بیتە (سوپەر مارکێت) و…» (ڤیان د…- بپ٢٦٢).

-»بارەگایێ سەرەکیێ حزبێ هەوە چ لێکریە؟

– سەرۆکاتیا زانکۆیا دهۆک. ب تبلێ دەشتی ئاماژەی نڤیسنێ کر» (ڤیان د…- بپ٢٦٢- ٢٦٣).

-»زانکۆیا دهۆک ب مەندەهۆشی ڤە گۆت» (ڤیان د…- بپ٢٦٣).

-»ئازادی ئەو رۆژناما د دەستان دا ڤەکر، (پەیمان) ژمارە (١) مانشێتێ سەرەکی (مە ئاڤ و عەدالەت دڤێن)» (ڤیان د…- بپ١٥٩).

باژێرێ دهۆکێ وەکی جهێ دەزگرا قەهرەمانێ (ئەڤین و شەوات)ێ:

د رۆمانا (ئەڤین و شەوات) دا، قەهرەمانێ چیرۆکێ دەمێ دڤێت خۆ بگەهینتە دەڤەرێن رزگارکری، بزاڤێ دکەت، د رێکا دهۆکێ ڕا بچیت، ژ بەر کو خالەکا نێزیکی وێ دەڤەرێ یە و کەسەکا نێزیکی وی ل ڤێرە (دهۆک)ێ دژیت و بەلکی هاریکار بوو بۆ وێ چەندێ:

سەردار بەرسڤێ ددەت:

-»ئەو دێ کی بە وەها نێزیکی منە و ژ دهۆکێ یە!» (ئەڤین و شەوات- بپ٦٢).

-»هات و چوو بابێ وی دهۆکی یە، لێ ئەو ب خوە ل مووسلێ ژ دایک بوویە و ئەو ل دهۆکێ نە شەهرەزایە» (ئەڤین و شەوات- بپ٦١).

-»وی بەس چنار ژ دهۆکێ، وەکی کەچ ناس کریە» (ئەڤین و شەوات- بپ٦١).

-»سوبەهی پێنجشەمبە و ئەو رۆژێن پێنجشەمبی دچە مال ل دهۆکێ» (ئەڤین و شەوات- بپ٦٤).

پشتی هەردو -سەردار و چنار- ژێک دوور دکەڤن:

-»چنار ژی ژ دەست وی چوو و نزانە کا ئەو ل کی دەرا دهۆکێ یە و…» (ئەڤین و شەوات- بپ٧٧).

ل دەڤەرێن رزگارکری ل ناڤ پێشمەرگەی دا:

-»وی بەس دزانی کو ناڤێ وێ چنارە و ژ دهۆکێ یە» (ئەڤین و شەوات- بپ١١٢).

دەمێ سەرداری پرسیار کری:

-»ها، ئەو قیزا دهۆکی! تە چ زوو زانی کا ناڤێ وێ چیە!» (ئەڤین و شەوات- بپ١٤).

-»ناڤێ وێ چنارە و خوەندکارا بەشا ماتەماتیکێ ل زانکۆیا مووسلێ بوو و مالا وان ل دهۆکێ یە… پشتی گەلەک هزرکرنێ و کرنا بەحسێ کەچێن دهۆکێ ژ ئالیێ وی خورتی ڤە، ئەو خورت ب سەر هلبوو کا ئەو بەحسێ کێ دکە» (ئەڤین و شەوات- بپ١١٣).

-»تێت -مەبەست ژێ برایێ وێ یە- و وێ -چنار- دگەل خوە دبە گەڕیانان بۆ ناڤ باژاری یان پەڤ رە دچن مالا خوە ل دهۆکێ» (ئەڤین و شەوات- بپ١٥).

-»خەونێن خوەش ب پاشەرۆژێ و خوەنێزیککرنێ ژ وێ بووکا دهۆکی ڤە ددیتن» (ئەڤین و شەوات- بپ٢٠.

-»چنارێ بریاردا کو رۆژا پێنجشەمبی، دەما بەهزاد تێت بۆ نک وێ، بۆ کو پێکڤە بچن دهۆکێ» (ئەڤین و شەوات- بپ٤٥).

دهۆک وەکی ئیستگەهێ دەرباسبوونێ:

ل ڤێرە رۆمانا (ئەڤین و شەوات) ئەڤ رۆلە یێ دیتی و باژێرێ دهۆکێ یێ بوویە سەنتەرێ دەرباسبوونێ د ناڤبەرا میری و جهێن رزگارکری یێن پێشمەرگەی دا، واتە خالا ڤێککەتنا دەستهەلاتێ یە دگەل پێشمەرگەی.

-»خودێدا ئەز دێ ب شەڤ ب ڕێیا چەند هەڤالێن ئێزدی، ژ بۆزان هنێرمە دهۆکێ.. ئەو دێ تە ژ وێ دەرێ ب پێیان ببن دهۆکێ، لێ دڤێ کەسەک هەبە تە ژ دهۆکێ ببە دەڤەرا د بن کونترۆلا پێشمەرگەیان دە» (ئەڤین و شەوات- بپ٦٠).

-»وان ل بەرە وی ب قەچاخی دەرباسی دهۆکێ بکن» (ئەڤین و شەوات- بپ٦٥).

-»چنارێ چ نەگۆت، لێ یەکسەر د سەرێ وێ دە پلانەک بۆ دەرباسکرنا وی ژ دهۆکێ چێبوو» (ئەڤین و شەوات- بپ٦٥).

-»ئیرۆ برایێ من سەعەت دوازدەیێ نیڤرۆ دهێت و ئەز و ئەو پێکڤە دێ بچن دهۆکێ، ئەز دبێژم ئەو دێ شێت ئاریکاریا تە بکە کو تو ژ دهۆکێ دەربکەڤی» (ئەڤین و شەوات- بپ٦٦).

-»ئەز ب خوە دێ وی دەرباس بکم، ل دهۆکێ چەند خورت هەنە ئەز پشتراستم کو ئەڤ کارە ب وان چێ دبە (ئەڤین و شەوات- بپ٧٠).

-»زوو خوە ژ ناڤ ئۆدەیێ بر دەرڤە و جادەیا گشتی یا بەر ب دهۆکێ دچە گرت و…» (ئەڤین و شەوات- بپ٧٦).

-»وی دزانی کا دهۆکێ یان ئەلکویشێ دکەڤە کیژ رووگەهێ» (ئەڤین و شەوات- بپ٧٦).

-»ڕێیا باکوورێ ئەلکویشێ گرتن و بەر ب دهۆکێ و ژ وێ دەرێ بۆ پشت دهۆکێ، بۆ ناڤ پێشمەرگەیان چوون» (ئەڤین و شەوات- بپ٨٢).

رەخنە:

هەلبەت رەخنەیێ ژی جهێ خۆ ل ڤی باژێری گرتییە و هەردو رۆمانێن (مریەما…، ڤیان د…) ژ هەر رۆمانەکا دی پتر ئەو رەخنە ژ چەند لایەنان ڤە گرتینە:

-»کەسایەتییەک بەرپرس ل ڤێ دهۆکێ بەرانبەر کەڤالەک من راوەستییا و گۆت: ما شەمەندەفر ل کوردستانێ هەنە هەتا کو تو نیگار بکی؟» (مریەما…- بپ١١٠).

-»ب هەر حال، دهۆک پارێزگەهە و تێرا خوە هەیە. لێ ژ بەر بیرهاتنێن من ل گەل هەردو زەلامان… دهۆک ل بەر من ببوو زیارەت» (مریەما…- بپ١١٢).

-»ل ڤێ دهۆکێ، کێم کەسان وەک وی دەربارێ هونەر و هونەرمەندان دزانی» (مریەما…- بپ٨٥).

-»من جگارە ڤەمراند و بالا چەنتەیێ خوە کر دا ئەم بزڤڕن دهۆکا کو ب رۆژ تەنگ و ب شەڤ تاری» (مریەما…- بپ١٠٢).

-»تو دزانی نارینێ، ل باژێرەک وەک دهۆکێ؛ بێحەمدی خوە مرۆڤ دهێت خاپاندن» (مریەما…- بپ٧٧).

-»ئا نها ژی… نێزیکە ل هەر گوند، قەزا و پارێزگەهێ «حی الملایین» دبت هێما بۆ شارستانییا مە. بەلێ هێژ «بەرۆشکێ» هێمایە بۆ خەونا مە یا دوماهییێ» (مریەما…- بپ٨٠).

-»ل جادا نوهەدرا یا فرۆشگایێن مەی ب رێز و چایخانە ژ یاریکەرێن پوکەرێ و دومینێ د پڕ» (ڤیان د… بپ٢٠٢).

-»دهۆک دو جۆرێن مرۆڤایە، رێنجبەر و قومارچی» (ڤیان د…- بپ١٨٥).

-»چاڤ خشاندنەک ل باخچێ ئێکەتیا نڤیسەران ئەوێن بەرهەڤیا ئێڤاریەکا هۆزان خواندنێ دکر…

-»هەی دنیا.. دهۆک بیت و هند هوزانڤانێن ژن لێ هەبن؟!» (ڤیان د…- بپ١٢).

-»ئەڤە پێنج سالە: ژ دهۆکێ ب ناڤێ نڤیسەران دەرنەکەڤتیمە؟!» (ڤیان د…- بپ٢٠٥).

-»خەلکێ بەرۆشکێ ژبۆ ئاڤێ خۆنیشاندانەک کر» (ڤیان د…- بپ١٥٩).

-»ل وێ رۆژا ئەینیێ، مزگەفتێن دهۆکێ تژی نڤێژکەر بووبوون.

مەلایێن دهۆکێ، بیرەوەریێن (ئەبو هورەیرە) و مێرانیێن (خالدێ کوڕێ وەلید)ی -ل رۆژێن ئەنفالان- بۆ هەژارێن دهۆکێ هزاربارە دکرن» (ئەڤین و ئەنفال- بپ١٨).

-»دبێژن کو ل باژێرەک وەک دهۆکێ کەچ و کوڕ پێکڤە دچن دبستانێ و کارگەهێ!» (ئاڤا مەزن…- بپ٢٣٨).

-»ل باژارێ خوە دهۆکێ دگەهشت گوهێن وێ هنەک بەحسێ وێ دکن و دبێژن «بەرێ خوە بدن کەچا جەحشان» (ئەڤین و شەوات- بپ٤٢).

-»ئەگەر مە مامۆستا هندی هژمارا بەرپرسا هەبانە، دا یابان و ئەلمان قەردارێن مە بن و کارگەهەکا کومپیوتەری ل سێگرکا دانین» (دەردێ ئەڤینێ- بپ١١).

-»هندی ئەو دهات کو وێ تێبگەهینە کو ئەو نە ل دهۆکێ یە لێ ئەو ل سوێدێ یە و ل سوێد دڤێت مرۆڤ چ ژن و چ مێر کار بکن» (ئەز و دەلال- بپ٩٦).

دهۆک د (ئاڤا مەزن…) دا:

ڤێ رۆمانێ ژی دهۆک ژ چەند لایەنان ڤە ب خۆڤە گرتییە و چونکو نڤیسەرێ رۆمانێ د ناڤبەرا هەردو باژێراندایە، لەوما دێ بینین گەلەک جاران، ناڤێ دهۆک و زاخۆ، یان خۆ سێمێلێ ژی ب هەڤرا هیناینە:

دزیکەرەک: «سەر ژ هەر کەسی ستاندیە و گهایە زاخۆ و دهۆکێ ژی» (ئاڤا مەزن…- بپ٣٦).

-میر شێخمووس: «ب لەبات و هەستێ خوە یێ نەتەوەیی ڤە دەنگێ وی گهایە زاخۆ و دهۆکێ ژی» (ئاڤا مەزن…- بپ١٠٤).

-»تە چ دیتیە باڤێ کەوێ؟… سنوورێن دونیایێ ژ زاخۆ و دهۆکێ دوورترن ها!» (ئاڤا مەزن…- بپ٢٣٧).

-»دبیژن کو ئەگید ماسیێ ژ خوە بچووکتر ناگرە و ب دەستان ژی نەکو ب تۆرێ چونکو هەم راهێنانە ژ بۆ قەپانێ هەم ژ بۆ بکڕێن خوە ژی ل دهۆکێ و زاخۆ وەها دخوازن» (ئاڤا مەزن…- بپ٢٩٣).

ل داویێ فەرە ئاماژە پێ بکەین، کو ئەڤە نە هەمی ئەو رۆمانن کو ئاماژە ب ڤی باژێری داین، بەلکی چەند رۆمانێن دی هەنە، باژێرێ دهۆکێ جهێ خۆ د ناڤدا گرتین، وەکی رۆمانێن (گەڕیان ل بابێ بەرزە- ئەنوەر محەمەد تاهر، سیڤرا سلیڤی- سەبری سلێڤانەیی، سپێدەیەکا دی- یونس ئەحمەد، وارێ رۆندکان- محەمەد سەلیم سواری و… چەندەکێن دی)، کو راستەوخۆ ناڤ دەستنیشان نەکرینە، لێ ئاماژە ب وێ چەندێ داینە کو ناڤەکێ دی داناینە سەر، وەکی رۆمانا (ئالێ دی یێ پرێ- تەحسین ناڤشکی).

 

ژێدەر:

١- حەسەن ئیبراهیم- دۆزەخا سپی/ سال: ٢٠٠٤، چاپخانا زانا- دهۆک.

٢- حەسەن ئیبراهیم- مەمۆ کەو بەردا/ سال: ٢٠٠٨، کەرکووک- چاپخانەی شەهید ئازاد هەورامی- زنجیرە/٧٢.

3- حەسەن ئیبراهیم- ئەڤین و ئەنفال/ سال: ٢٠١٠، ژ وەشانێن ئێکەتیا نڤیسەرێن کورد- دهۆک، ژمارە/ ٢١٥، چاپخانا هاوار- دهۆک.

٤- سدقی هروری- کوڕێ زنارێ سەر بلند، چ٢/ سال: ٢٠٠٨، بلاوکراوەی ئاراس- ژمارە: 739.

٥- سدقی هرۆری- ئەز و دەلال… من ب تەنێ نەهێلن، چ٢: سالا ٢٠٠٨، بلاوکراوەی ئاراس- ژمارە: ٧٤١.

٦- سدقی هروری- ئەڤین و شەوات/ چ٢: سال: ٢٠٠٨، بلاوکراوەی ئاراس- ژمارە: 740.

٧- سەبری سلیڤانی- ئاڤا مەزن، کێلیکا کو ماسیێن خوە تێهنی دهێلە/ سال: ٢٠٠٤، لە بلاوکراوەکانی وەزارەتی رۆشنبیری- بەرێوبەرایەتی گشتی چاپ و بلاوکردنەوە ب تیپێن لاتینی.

٨- سەبری سلیڤانی- مریەما، کچە ژنەک ژ زەمانەک دی/ سال: ٢٠٠٧، چاپخانا هاوار- دهۆک.

٩- کەریم بیانی- دەراڤێ تەنگ، دار الحریة للطباعة- بەغدا: ١٩٨٨ێ.

١٠- کەمال سلێڤانەیی- نەیا بەندەمانێ، چ/ هاوار- دهۆک: سالا ٢٠١١ێ. ژ وەشانێن ئێکەتیا نڤیسەرێن کورد- دهۆک، ژمارە: ٢٢٢.

١١- محسن عبدالرحمن، ڤیان دەمەکێ ژاندار دا، چ/ هاوار- دهۆک: سالا ٢٠٠٥ێ. ژ وەشانێن ئێکەتیا نڤیسەرێن کورد- دهۆک، ژمارە: ١٨.

١٢- محەمەد سەلیم سواری- گوند/ سال: ٢٠٠٥، چاپخانا هاوار- دهۆک.

١٣- هزرڤان عەبدوللا برجینی- شووپێن رۆندکان/ سال ٢٠١١، ژ وەشانێن ئێکەتیا نڤیسەرێن کورد- دهۆک، ژمارە/ ٢٢٨، چاپخانا هاوار- دهۆک.

١٤- یونس ئەحمەد- دەردێ ئەڤینێ/ ژ وەشانێن ئێکەتیا نڤیسەرێن کورد- دهۆک، ژمارە/ ٧٠، چاپخانا خانی- دهۆک، سال: ٢٠٠٦.