گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
پشتی ئهوروپا بهر ب قووناغهکا نوو چووی و شۆرەشا پیشەسازی و باژێرڤانیێ و پێشکهفتنێن نوو ب خوەڤه دیتین، رهخنهگر پتر بوو خودان شیان و زهوقا هونهری. ژ زهوقا گشتی بهر ب یا کهسی ڤە چوو و هونهر ب جوانیێ ڤه گرێ دا. ههروهسا گرنگی دا هونهرێ بیزهنتی و رێز ل شارستانیهتێن مرۆڤایهتی گرت. ئهڤه دهرفهتهک بوو ژ بۆ پێشکهفتنا رهخنەیا هونهری، دیاردەیا هزرا جوانیا رۆمانسی و دیرۆکی دهرکهت. رەخنەیا ئهلمانی و چاخێ رۆنایێ ل فرهنسا، زێدهبوونا پێشانگههێن هونهری ئهڤه ههموو بوونه ئهگهرێن پتر نڤێسینێن رەخنەیا هونهری رۆلێ خوە ببینن. ڤێ دیاردێ کارتێکرن ل سهر زهوقا جڤاکێ کر، ل سهرانسهری ئهوروپا ب گشتی و ل فرهنسا ب تایبهتی. د ڤی دهمی دا فرهنسا و هونهرمهندان ب تایبهتی گرنگی د دا روحا نهتهوی و نیشتیمانی، تایبهت ل ژێر حوکمداریا ناپلیون پوناپارت. ئهڤه رێیهک بوو کو رهخنهگر ژی ل سهر ڤان بهرههم و مژاران بنڤێسن، هونهرمهند ژ هونهرێ یونانیێ کهڤن دوورکهفتن، گرنگی دا هونهرێ د خزمهتا نهتهوە و نیشتیمانێ فرهنسی د سهربلندی و نهمریێ دا. ههلبهت ناپلیون ژی پشتهڤان بوو . (١)
جونسون دبێژیت: «سروشت ژێدەرێ هونەری یە، پیڤان و ئارمانجە و بەردەوام دبیت و دبێژیت؛ بنگەهێن رەخنەیا کلاسیکا نوو بلا دجهدا نەمینن بلا داهێنان و نوویاتیێ بخوەڤە ببینن».
رهخنهگرێن ناڤدارێن ڤێ قووناغێ: «دیوفال – شوسار – چینرۆ – یونسی – دی بوسیه – سان گیرمان – ئهمیل فابر و دی بمیریل». ئهڤ رهخنه ب رێکا رۆژنامهگهریێ د گهههشته پڕانیا جهماوهری تایبهت بیرمهند و رهوشهنبیران. حهتا وی دەمی ژێدهرێ ئهستهتیکایی یان زانستا جوانیی دیار نهبوو. ئێکهم کهسێ ئهڤ پهیڤە دیارکری، فهیلهسوفێ ئهلمان ئەلکسەندەر باوم گارتن Alexander Gottlieb Baumgarten (٢) بوو. سالا 1735 ئەڤ تێگەهە ژ لایێ وی ڤه هاته دانان، وی جوداهی د ناڤبهرا زانینا بلند و دونیایێ کر وی دگۆت:» مهعریفا بلند وێنه و تێگههەشتنا راستیێ مه پێچهوانهی مهعریفا دنیایی دبەت کو دهێته پیڤان و یا دنیایێ ل گهل پهیوهندیێن ل گهل ههستان ناهێته پیڤان». هوسا دیار دبیت کو چاخێ ههژدێ دهستپێکا نوویاتیا تێگههێ جوانیا هونهری بوو. ب دیتنهکا رهخنهیی ل گور ڤێ بیردوزێ، جوانی بهشهکه ژ زانستێ، مادهم ئهڤ جوانیه زانستیه و کووره بینهرێ نورمال نهشێت زووی تێ بگههیت و ههست ب ڤێ جوانیێ بکهت. ل ڤێرێ رهخنهگر دێ شێت راستیا جوانیا ڤهشارتی ب شرۆڤێن زانستی دیارکهت.
داڤید (1825 – 1748) وهک سهرکێشێ هونهرێ کلاسیکا نوو دهێته ههژمارتن. ل سهر رەخنەیا هونهرێ کلاسیک و ل سهر بنگههێ ل ههڤهاتنێ – رتم – رێکوپێکی و رێکخستنێ دژی هونهرێ رۆکوکو و زهخرهفێ بوو. د یونانا کهڤن دا رهخنه بهشهک بۆ ژ فهلسهفێ، د ڤێ قووناغێ دا رهخنه بۆ بهشهک ژ زانستێن مرۆڤایهتیێ د بیاڤێ فهلسهفی -دیرۆکی – جڤاکی و نهفسی دا. لێ د چاخێن نوودا رهخنه بۆ بهشهک ژ زانستا جوانیێ، ژ ئهستهتیکا هونهری کو بهشهکه ژ فهلسهفا جوانیێ ئهڤ پهیوهندیه ژی پتر ل دهف ئهفلاتون و ئهرستوی ههبوو(335 ب.ز).
جۆرێن رهخنەیا هونەری
رەخنەیا ئاڤاکەر یا پراکتیکی و بابەتانە:
ئەو رەخنەیە، یا رەخنەگر ئامۆژگاری و پێشنیارێن خوە ژ بۆ ئارمانجەکا سەرکەفتی د کارێن هونەری دا دیاردکەت. ئارمانج ژێ باشترکرنا کارێ هونەرییە و چارەسەرکرنا کێماسیان، ل ڤێرێ رەخنەگر رۆلێ هاریکاریێ دبینیت و لسەر کێماسیان زال دبیت دوور ژ بەرژەوەندیێن تایبەت بەلکو ژ بۆ سەرکەفتن و پێشڤەبرنا بەرهەمێ هونەری یە. تایبەت ژی کەسێن وەک John Ruskin، هەروەسا Roger Fry هەروەسا خودانی پەرتووکا چیرۆکێن هونەری یا رەخنەگرێ هونەرێ نەمساوی و بەریتانی Ernst Gombrich.
رەخنەیا تێکدەر:
ئەڤ جۆرێ رەخنێ بێی ئارمانجە بتنێ کاردکەت ژ بۆ دیارکرنا کێماسییان و دبیتە ئەگەرێ گەلەک خرابیان. ئەڤ جۆرە ل سەر دو شێوەیان دابەش دبیت:
دیتنا کوورە. ئەڤ جۆرە ب تنێ رەخنەگر چاڤێن خوە بەرددەتە سەر کێماسیان ل گورەی دیتنەکا نەرێنی، بێی یەکسانیێ دناڤبەرا لایەنێ باش و خراب دا دیاربکەت.
رەخنەیا ڤەگوهاستی:
ئەڤ جۆرە گرنگیێ بتنێ ددەتە باشیان و پەسندانا بەرهەمێ هونەری بێی دیتنەکا زانستی و دیارکرنا هەردو لایەنان. ئەو ژی خودان بەرژەوەندی و ئارمانجە دگەل بەرهەمی و خودانێ بەرهەمی.
رەخنەیا تولڤەکەر:
ئارمانج ژ ڤی جۆرێ رەخنێ ئەوە رەخنەگر ب رێکا بەرهەمێ هونەری تولا خوە ژ یی بەرامبەر ڤەکەت. ئەڤ جۆرە وەک تولڤەکرنێ دهێتە هژمارتن بێی ئارمانج و بەرژەوەندیا گشتی دهێتە بکارئینان.
رەخنەیا بنگەهین:
دڤی جۆرێ رەخنێ دا، رەخنەگر گرنگیێ ددەتە بەرهەمێ هونەری و ناهێتە پشتگوههاڤێتن و ب هویرکاری چاڤدێرییا پێکهاتا بەرهەمێ هونەری دکەت کا ل سەر چ بنەما هاتیە ئاڤاکرن.
رەخنەیا هەڤگرێک:
رەخنەگر ل وان قۆناغا دگەریێت یێن بەرهەمێ هونەری و هونەرمەند تێدا. تایبەت هەڤرکیێن دیرۆکی، جڤاکی، دەرونی، رادبیت ب هەلسەنگاندنا ڤان قووناغان ل گەل بەرهەمێ هونەری و ژیانا هونەرمەندی کا چەند کارتێکرن لسەر هاتیەکرن. رەخنەگر ڤان قووناغان وەک راستگەها هونەری و هونەرمەندی دبینیت و خواندنەکێ ددەتە هەر قۆناغەکێ و رەنگڤەدان دبەرهەمێ هونەری دا.
رەخنەیا (انطباعي) ئیمپرسیونیزم
ئمپرسیونیزم خواندنگەهەکا ئەدەبی هونەرییە، د نیڤا چاخێ هەژدێ و دەستپێکا چاخێ نوزدێ دا ل فرەنسا دەرکەت. وان گرنگی ددا سروشتێ مرۆڤی دهەستاندا، ئەڤە وەک بنگەهەک بوو بۆ دەربرینا هونەری، دیتنەکا عەقلانی گەلەک رۆل نەددیت. وان هزردکر کو هەر کارەکێ هونەری ژ دەرۆنێ هونەرمەندی دەردکەڤیت، ئەڤەژی پالدەرەکە کو هەستێن هونەرمەندی بەر ب کارەکی ئافراندنێ ببەت. ئەڤە رێبازەکا هونەرێ شێوەکاریە بەری یا ئەدەبی بیت. دسالا ١٨٧٢ دا هونەرمەندێ فرەنسی کلود مونیە ل(هافر) ل بەر پەنجەرێ تەماشای دیمەنێ دەریا، داروبار و سروشتی دکر، کارتێکرن لسەر هەستێن وی کر دەست ب رەسمکرنا ڤی دیمەنێ سروشتی کر بناڤێ تابلۆیێ «لژێر باندۆرا رۆژێ».
دڤی وێنەی دا نە دەریا و نەژی داروبار و سروشت دیارنەبوون. بتنێ ئەو کارتێکرنا لسەر هەستێن مونێ دیاردکر. پاشی ڤەگوهاستە ئەدەبی لسەر دەستێ کونکور.(٣) . واتە سروشتی بزاڤەکە ژ دەربرینا هەستان و کارتێکرنەکا بلەز لسەر روودانا دهەستێن هونەرمەندی دا. کەسێن دەستپێکی گرنگی دایە ڤێ رێبازی (ئیدمون جونکور و برایێ وی جولیە) دو نڤێسەرێن فرەنسی بوون د سەدسالا نوزدان دا. هەروەسا نڤیسەرێ ئەمریکی (جون دوس باسوس) لسەر هندەک پارچێن موزیکێ لێکۆلین کر. سروشتی ل فرەنسا دەرکەت و ل ئەوروپا بەلاڤ بوو، ئەڤ رێبازە ژ مادەکێ خام بەرهەمەکێ هونەری و ئەدەبی دئافرینیت، هەروەسا سەرکێشێن وەک نڤێسەرێ فرەنسی(ئەناتول فرانس ١٨٤٤- ١٩٢٤ ز) بۆ وێ دچیت کو، هونەرمەند ئێکەم جار داخبار دبیت پاشی ب رێکا هەستان دبیتە دەربرین. ل ڤێری دبێژن:(ئەز هەستدکەم واتە ئەز یێ هەیم) لسەر بیردۆزا دیکارتی دەمێ دبیژیت:(ئەز هزردکەم واتە ئەز یێ هەیم) دبێژن هەر بوچوونەکا بێی هەست بیت ئەو بەرهەم بێ مفایە، هەروەسا بابەت ژی خودان گرنگیە و ب رێکا هەست و هەلچوونێن دناخێ هونەرمەندی دا ب رێکا هونەری دەردئێخیت. ل ڤێرێ هندەک هاڤیبوون و ب تنێبوون ل دەف هونەرمەندی پەیدا دبیت ئەو بتنێ گرێدای هەستێن خوەیە و جیهانا تایبەت یا گرێدای هەست و دیتنێن وی . (٤)
رەخنەگر هەموو پیڤەر و رێکێن بابەتی رەفزدکەت، د ماوێ بەرهەمێ هونەری دا ئەو رەخنا هونەری دکەت ب دیتنەکا کەسایەتی و کارتێکرنێن بەرهەمی ل سەر کەسایەتیا وی و هەست و دلینییا رەخنەگری. رەخنەگر ب ئاشکرایانە دیتنێن خوە ل سەر بەرهەمێ هونەری دیاردکەت.
رەخنەیا ب ئارمانج:
د ڤی جۆرێ رەخنەیێ دا رەخنەگر گرنگیێ ددەتە ئاڤاهیێ بەرهەمێ هونەری د ماوێ وێ ئارمانجێ دا یا هونەرمەندی دڤێت. د رێیا مە و بینەری دا بگەهیتێ و ببیتە بەرهەمەکێ هونەری ژ ئافراندنا هونەرمەندی.
رەخنەیا ڤەشارتی:
ئەڤ جۆرە گرنگیێ ددەتە هویرکاریێن ڤەشارتی یێن دناڤا بەرهەمێ هونەری دا. گەلەک گرنگیێ بکارتێکرنێن دەرڤە نادەت و گرنگیێ ب سروشتێ کارێ ڤەشارتی ددەت. ئەو ب شیان و زانینا خوە ڤان تشتێن ڤەشارتی دیاردکەت و هەموو نەپەنیێن بەرهەمی هونەری نیشا ددەت.
١- تێگههێ رەخنەیا رۆمانسی ل فرهنسا کهسێن وهک دێلاکراوا و بودلێر ئهم دشێین بێژین د ناڤا عهرهبان دا کهسێن وهک جبران خلیل جبران.
٢- تێگههێ رەخنەیا نهفسی: کهسێن وهک سیموند فروید ل سهر سلوکێ مرۆڤی د بێ هوشیێ دا، ناڤدارێن وهک شارل مورون ل ئهوروپا و عەباس محمود عقاد ل ناڤ عهرهبان.
٣- تێگههی ریالیتی: ئهڤ لایهنه ڕەنگڤهدانا دژی رۆمانسیهتێ بوو، یێن خهیال و خهون و وههم دکرن بنگههێن بهرههمێن خو. لێ ڤی تێگههی گرنگی دا روودانێن ریالیتێ و تشتێن گرێدای مرۆڤی و ههڤرکیێن رۆژانه د ناڤا جڤاکێ دا وەک گوستاف كوربی، جان فرانسوا ميلێ و دیستویەڤێسکی و ل ناڤ عهرهبان نهجیب مهحفوز.(٥)
٤- تێگههێ نژیارگەری « البنيوية»
مرۆڤ دشێت بێژیت رەخنە ل سەر بنگەهێ دو نەهجا دچیت:
نەهجێ هەڤدژ و نەهجێ دگەل دا
– پەیوەندیا قەبۆلکرنێ
– پەیوەندیا رەفزکرنێ
ل ڤێری مرۆڤ دشێت بێژیت دو نەهجێن ژێک جودانە.
د شرۆڤەکرنا بەرهەمێ ئافراندنێ دا، ئەو گرێ یا د روخسار و ناڤەرۆکێ دا نەهێتە ڤەکرن، ب رێکا ڤی جۆرێ رەخنێ دهێتە ڤەکرن و نەپەنیێن ڤەشارتی ئاشکرا دکەت. ژ لایێ ئەرێنی و نەرێنی ڤە. د ئەزمونا گوهلێبوون، ئاشکراکرن، شرۆڤەکرن و بریاردانێ دا. ل ڤێرێ دڤێت رەخنەگر خودان رەوشەنبیریەکا بەرفرهە بیت و د شرۆڤە و تێبینیان دا هویربین بیت. ل ڤیرێ پسیارەک دهێتە کرن، ئەرێ هونەرێ مودێرن پێدڤی رەخنێ یە یان نە؟
مادەم دیارکرنا نەپەنیێن هەر کارەکێ هونەری یێ داهێنانێ ل سەر بنگەهەکێ زانستی و فەلسەفی بهێتە کرن، دێ بیتە پشتەڤانیەک بۆ گەهاندنا پەیاما هونەرمەندی ڤی کارێ هونەری ژ جیهانا دیتنا وێنەی بەر ب کارێ بەلاغێ دبەت. هوسا دێ بو مە دیار بیت کو د هەر جهودەمەکی دا کارێ هونەری پێدڤی رەخنێ هەیە و گرنگە. ئەگەر نوویاتی و زەوقێ هونەری و پێشکەفتن چێ نابیت. (٦)
– ئەگەر ئەم دیتنەکێ ل سەر رەخنا هونەری بکەین د هەر بەرهەمەکێ هونەری دا، دێ هێز و جوانیا کاری دەرکەڤیت ب دیتنەکا مرۆڤایەتی و ژیانکرنا بەرهەمی.
– هەروەسا دڤێت ل سەر بنگەهەکێ زانستی هەفکاریێ دگەل بەرهەمی بکەت. نە بتنێ ل ژێر کارتێکرنێن جوانیا مرۆڤی ب تنێ، ب دیارکرنا رێبازەکا رێکخستی ژ بۆ کارکرنا دگەل بەرهەمی کو ژ پێشەکیێ دەستپێدکەت و تێگەهێن ل گور ناڤەرۆکێ و ب ئەنجامێن ل هەڤهاتنێ ب داوی دئینیت.
– هێزا رەخنا هونەری د ماوێ هەلچوونێ « انفعالي» دا دیار دبیت، ئەوژی ژ هێزا جوانیێ دەردکەڤیت و ل گوری ئاستێ رەوشەنبیریێ دیار دبیت.(٧)
ئەندرسون دبێژیت: «رەخنا هونەری هەڤبەریەکا راستەوخویە د ناڤبەرا بینەری و رەخنەگری و کارێ هونەری دا، ژ ڤێ شرۆڤە و دەربرینێن هونەری یێن جودا ل سەر کارێ هونەری دیار دبن».
هوسا ژ دورهێلەکا رەوشەنبیری یا رەخنەگر تێدا دژیت دیار دبیت. ئەڤ پێکهاتێن کارێ هونەری ب ئاشکرایی ژ لایێ رەخنەگری ڤە دیار دبن.
ئازنر دبێژیت:» رەخنا هونەری رێیەکە ژ بۆ پێشکەفتنا هەستێن دیتنێ د ماوێ دیتن و شرۆڤە و راڤەکرنا د سیفاتێن کارێ هونەری دا».(٨)
ل ڤێرێ هندەک جاران گرنگیێ ددەتە هەستا دیتنێ بێی ئیشارەتێ بکەتە رولێ رەخنا هونەری د تێگەهەشتنا بینەری دا. لێ د سەر هندێ را ئەرکێ رەخنێ دیار دکەت، کو رەخنا هونەری» رابوونە ب ئاشکراکرنا کارێ هونەری ژ تەکنیک، رەگەز و قانونێن ئیشارەتا یێن بەشداریێ د دانوستاندنا د ناڤبەرا بینەر و کارێ هونەری دا دکەن. هەروەسا بەشدار دبیت د ئەزمۆنا هونەرمەندی دا ژ بۆ بها و هێزا راستیێ دیار بکەت و کێماتیێن کاری و بەراوردکرن دگەل کارەکێ دی یێ هونەری ل سەر هەمان رێباز. ئەرکێ رەخنەگری ئەوە بەری بگەهیتە ئەنجام و بریاردانێ، دڤێت خواندنەکێ بدەتە کەسایەتیا هونەرمەندی ب خو ژ لایێ پسکولوژی، جڤاکی و دیرۆکی ڤە. هەروەسا وی دەمێ تێدا دژیت و ل سەر کیژ رێبازا هونەری کار کریە، کارتێکرنێن رابردوی ل سەر هەنە یان نە؟ ئەو بەرەڤ کیڤە دچیت و چ تەکنیک بکارئینایە؟
ئوسکار دبێژیت؛» رەخنا هونەری چارەسەریا کارێ هونەری یە ژ خالەکێ بۆ ئافراندنا هونەرەکێ نوو». ل ڤێرێ رەخنا هونەری پشتی بەرهەمێ هونەری دهێت، وەک هاریکاریەکێ یە بۆ تێگەهەشتنا بینەری ب رێکا رەخنێ د راستیا جوانیا هونەری دا و کارێ هونەری ب بینەری دیار دکەت. دبیتە خەلەکەک پێکڤەگرێدای د ناڤبەرا کارێ هونەری و جەماوەری دا.
پەراویز و ژێدەر:
١- ناپلیون بونابرت، 1769 – 1821 سهرۆکهک سیاسی و لهشکهریێ فرهنسا بوو،ناڤدهنگیا وی ددهما شورهشا فرهنسی دا بهلاڤ بوو،وی گهلهک سهرکهفتن لسهر دوژمنێن فرهنسا بدهستخستن، داویا چاخێ 18 وهک قونسولێ فرهنسا بو تاکو دهستپێکا چاخێ 19 بو ئیمپراتورێ فرهنسا،سالا 1815 تێکچوو. وهک ئیمپراتورهکێ خودان هیز ل سهرانسهری ئهوروپا حکم دکر.
٢- ئەلکسەندەر گوتلیب باومگاردن Alexander Gottlieb Baumgarten ئێکە ژ زانا و فەیلەسوفێن ئەلمان، تایبەت گرنگی ددا زانستا جوانیا هونەری. ئێکەم کەسە کو جوانیا هونەری ب زانستا هونەری دایە نیاسین.
٣- جاسم حميد جودة: المنهج الانطباعي، جامعة بابل، کلية التربية والعلوم الانسانية، ٢٠١٨.
٤- محمد مندور؛ النقد الانطباعي، دراسة نقدية في کتاب المنهجي عند العرب و منهج البحث في الادب واللغة، جامعة البواقي. ٢٠١٣.
٥- د.محمد غنيمي هلال. النقد الادبي الحديث، القاهرة، 1997.
٦- موسی الخميسي، النقد التشکيلي کممارسة تعمد المعرفة،جريدي الشرق الاسط،العدد.١٤٣٢٣.٢٠١٨.
٧- طلال معلا، بٶس المعرفة في نقد الفنون البصرية العربية.سوريا ٢٠١٨.
٨- دکتور وجدان الخشاب، الناقد التشکيلي واشتيغالاتە.٢٠١٤.
ژیدەر:
- ديفد ديتشس: «النقد الجديد»: بعض التحفظات في كتاب (دراسات).
David Daiches, Literary Essays (Philosophical Library, 1957)
- ون كرو رانسوم. النقد الجديد The New Criticism (Norfolk, New Directions, 1941) ويمزات وبيردسلي: المغالطة الوجدانية The Affective Fallacy، ص٤٦، ٤٨، ٥٢.
- فنتوري، ليونللو: تاريخ النقد الفني. ترجمة ماريوت.
- Venturi, Lionello, History of Art Criticism, Trans. Marriott (N. Y., Dutton, 193
- دکتور وجدان الخشاب، الناقد التشکيلي واشتيغالاتە.٢٠١٤.
- . د.محمد غنيمي هلال. النقد الادبي الحديث، القاهرة،1997.
- موسی الخميسي، النقد التشکيلي کممارسة تعمد المعرفة،جريدي الشرق الاوسط،العدد.١٤٣٢٣.٢٠١٨
- طلال معلا، بٶس المعرفة في نقد الفنون البصرية العربية.سوريا ٢٠١٨.
- جاسم حميد جودة: المنهج الانطباعي، جامعة بابل، کلية التربية والعلوم الانسانية، ٢٠١٨.
- محمد مندور؛ النقد الانطباعي، دراسة نقدية في کتاب المنهجي عند العرب و منهج البحث في الادب واللغة، جامعة البواقي. ٢٠١٣.
