پەرتووکا مە بۆ ڤێ هەژمارێ هەلبژارتی، داکو ب (کورت و کرمانج)ی ل سەر راوەستین، پەرتووکەکا گرنگە و ل سەر ئاستێ جیهانێ یا بەربەلاڤە، ئەو ژی پەرتووکا (کی حوکمێ جیهانێ دکەت؟ Who Rules the World?) یا هزرمەندێ ئەمریکی نائۆم چۆمسکی یە.

ئەڤ پەرتووکا ناڤدار کو ل سالا ٢٠١٦ێ چاپبوویە، ب ئێک ژ گرنگترین بەرهەمێن هزری و سیاسی یێن هەڤچەرخ دهێتە هژمارتن کو شرۆڤەکرنێ بۆ ماهییەتا سیستەمێ جیهانی پشتى شەڕێ سار و ڕۆلێ ویلایەتێن ئێکگرتی یێن ئەمریکی د داڕشتنا سیاسەتێن نێڤدەولەتی دکەت.

بەراهییەکا پێدڤی

ویلایەتێن ئێکگرتی یێن ئەمریکی ژ شەڕێ جیهانی یێ دویێ وەرە بوویە هێزا هەرە مەزن ل سەر چارەنڤیسێ جیهانێ و  دەستهلات و کونترۆلا وێ زێدەتر لێهات، پشتی کەفتنا هەڤڕکا وێ یا هەرە مەزن «ئێکەتییا سۆڤیەتی یا بەرێ». ئەو دەرئەنجامێن کو ل دویڤ وی سەردەمێ بەرپا بووین، هێزا ئەمریکا و کونترۆلا وێ ل سەر پرسێن سیاسی و جیهانی یێن گەلەک گرنگ و هەستیار بهێزتر کر. ژ ناکۆکییا عەرەبی-ئیسرائیلی، هەتا دگەهیتە پرسێن ئەمریکا لاتین و شەڕێ دژی تیرۆرێ ل ئەفغانستان و عیراقێ. گەلەک پرسێن دی یێن کو ویلایەتێن ئێکگرتی ئیمتیازەکا مەزن و تایبەت هەیە بۆ داڕشتنا مەرج، ئاراستە و دەرئەنجامێن وان.

پرسیارا «کی حوکمێ جیهانێ دکەت؟»، دبیت پرسیارەکا سادە بیت، بەلێ گەلەک پرسیارێن دی هەنە کو زەحمەتی و ئالۆزییا وان د سادەییا وان یا زێدە دایە. ئەڤ پرسیارە ژی ئێک ژ وانە. چێ دبیت بەرسڤا هەرە بەرچاڤ و کلاسیک ئەو بیت کو هێزێن مەزن وەکی ئەمریکا، ڕووسیا و چین بن.

گرنگییا ڤێ پەرتووکێ د چەندین رەهەندان دا خۆیا دبیت:

١-  هەلوەشاندنا تێگەهێ «هێزا جیهانی»

چومسکی پرسیارەکا بنەرەتی دکەت: کی ب ڕاستی حوکمێ جیهانێ دکەت؟ ئەرێ حوکمەتێن هەلبژارتی، یان سازیێن ئابۆری یێن مەزن، یان ژی خودانێن سەرمایە و لەشکران؟ ئەو دبێژیت کو دەستهەلاتا دروست د دەستێ هەڤپەیمانیێن ئالۆز د ناڤبەرا کۆمپانیێن فرە – نەتەوە، سازیێن دارایی، و کۆمپلێکسا پیشەسازی-لەشکری دایە.

٢- ڕەخنەگرتن ل سیاسەتا دەرڤە یا ئەمریکی

پەرتووک شرۆڤەکرنەکا ڕەخنەیی بۆ سیاسەتا دەرڤە یا ویلایەتێن ئێکگرتی پێشکێش دکەت، ب تایبەتی ل ڕۆژهەلاتا ناڤین و ئەمریکایا لاتین. چومسکی هزر دکەت کو ئەمریکا گۆتارا خۆ یا فەرمی سەبارەت «بەلاڤکرنا دیموکراسیێ»، گەلەک جاران ژ بەر بەرژەوەندیێن ستراتیژی و ئابۆری یێن خۆ ڤەدشێریت.

٣- مەزنکرنا ڕۆلێ ڕاگەهاندنێ د ئاڤاکرنا هشیاریێ دا

ئەڤ پەرتووکە ل گەل پرۆژەیێ هزری یێ بەرفرەهـ یێ چومسکی ل دۆر «دروستکرنا ڕەزامەندیێ» (Manufacturing Consent)  دگونجیت و ڕۆهن دکەت کا چاوا ڕاگەهاندن ل وەلاتێن مەزن ژ بۆ ئاراستەکرنا ڕایا گشتی و ئینانا بەهانەیان، سیاسەتێن دەرڤە دهێتە بکارئینان.

٤– شڕۆڤەکرنا سەرهلدانا هێزێن نێڤدەولەتی یێن نوی

چومسکی گەنگەشەیا گوهۆڕینێن سیستەمێ نێڤدەولەتی و سەرهلدانا هێزێن وەکی چینێ و کارتێکرنا وێ ل سەر هەڤسەنگییا هێزا جیهانی دکەت. ئەڤ چەندە ژی گرنگییا پەرتووکێ بۆ تێگەهشتنا سیستەمێ فرە – جەمسەری دیار دکەت.

٥- بەرەڤانیکرن ژ مافێن مرۆڤی و یاسایا نێڤدەولەتی

چومسکی داکۆکیێ ل سەر پێدڤییا ڕێزگرتنێ ل یاسایا نێڤدەولەتی و مافێن گەلان د چارەنڤیسێ خۆ دا دکەت، ڕەخنەیێ ل فەرق و جودایێ د جێبەجێکرنا ستانداردێن نێڤدەولەتی دا دگریت.

بهایێ ئەکادیمی یێ پەرتووکێ

ژێدەرەکێ گرنگە د خواندنێن پەیوەندیێن نێڤدەولەتی و ڕەخنەیا سیاسی دا چونکو:

–  د پرۆگرامێن زانستێن سیاسی دا ژ بۆ تێگەهشتنا تیۆرێن ڕەخنەیی د شرۆڤەکرنا هێزا جیهانی دا دهێتە بکارئینان.

– شرۆڤەکرنا دیرۆکی و بەلگەنامەیێن سیاسی یێن هەڤچەرخ کۆم دکەت.

– چومسکی بەرسڤەکا سادە پێشکێش ناکەت، بەلکو پێکهاتەیێن ڤەشارتی یێن دەستهەلاتا جیهانی ژ ڕێیا دیرۆکی یا گوهۆڕینێن سیستەمێ نێڤدەولەتی هەر پشتی ب دوماهیهاتنا شەڕێ سار هەتا ئەڤرۆ ئاشکرا دکەت.

– ڕەخنەیەکا توند ل سیاسەتێن ئەمریکی ل ڕۆژهەلاتا ناڤین پێشکێش دکەت، هزر دکەت کو دەستێوەردانێن وێ نە سەقامگیرییەکا کویر دروست کریە و بوویە ئەگەرێ دەرئەنجامێن مرۆڤی یێن مەزن.

– چومسکی دبینیت کو هێزا ئەمریکی ل سەردەمێ گوهۆڕینێن ئابۆری و فرەبوونا ئەکتەران (وەکی چینێ) د ڕەها نەبن و ئەڤ چەندە دەرگەهێ شەڕێن نوی ل جیهانی ڤەدکەت.

پێکهاتەیا گشتی یا چاپتەرێن پەرتووکێ:

پەرتووک ڤەگێڕانەکا کلاسیکی پەیڕەو ناکەت، بەلکو ژ پێشەکییەکێ و ٢٣ مژار و بابەتێن سەرەکی پێک دهێت کو گوهۆڕینێن سیاسەتا نێڤدەولەتی پشتی ب دوماهیهاتنا شەڕێ سار و هەتا پشتی وێ ژی ڤەدگریت. ل گەل شڕۆڤەکرنەکا ئایدیۆلۆژی یا کویر بۆ کارتێکرن و هەژموونا ئەمریکی و هێزێن دی یێن مەزن. د چاپتەر و پشکێن پەرتووکێ دا، چومسکی گەنگەشەیا ڤان خالان دکەت:

– سروشتێ هێزا ئەمریکی و ڕۆلێ وێ د جیهانێ دا.

– هەڤبەندیێن د ناڤبەرا دەستەبژێڕێن ئابۆری و سیاسی دا.

– دیموکراسییەت ل هەمبەر هەژموونا ئابۆری.

– سیستەمێ نێڤدەولەتی پشتی شەڕێ سار.

– ناکۆکیێن مەزن ل ئاسیا، ئەوروپا، ڕۆژهەلاتا ناڤین و ئەفریقا.

– ئاستەنگێن فرە – لایەن: چین، تیرۆر، گوهۆڕینا سەقای و هێزا ئەتۆمی.

– سیاسەتێن ئەمریکی ب تایبەتی ل ڕۆژهەلاتا ناڤین.

تەوەرێن هزری یێن سەرەکی د پەرتووکێ دا

١- دەستهەلاتا دروست نە ب تنێ بۆ وەلاتێن مەزنە:

چومسکی دبێژیت کو تێگەهێ حوکمێ جیهانی ناهێتە کورتکرن ب تنێ ب حوکمەتان — بەلکو کۆمپانیێن زەبەلاح، سازیێن دارایی و هەڤپەیمانیێن لەشکری خودان کارتێکرنا هەرە مەزنن د داڕشتنا سیاسەتێن نێڤدەولەتی دا. چومسکی ڤێ دیاردەیێ ب «سەرکارێن مرۆڤایەتیێ (Masters of Mankind) « ب ناڤ دکەت.

٢- دیموکراسی وەکو سیستەمەکێ سیاسی ل پێشییا بەرژەوەندیێن ئابۆری پاشڤە دچیت:

چومسکی د پەرتووکێ دا ڕەخنەیێ ل کارتێکرن و هەژموونا چینێن دارایی ل سەر پرۆسەیا سیاسی هەتا ل وەلاتێن دیموکرات ژی دگریت، دیار دکەت کو خودانێن سەرمایەیێ کونترۆلا بریاران دکەن و ئەڤ چەندە گەلان ژ دروستکرنا بریارا کاریگەر دویر دئێخیت.

٣-  ڕۆژهەلاتا ناڤین و سیاسەتێن ئەمریکی:

چومسکی پشکەکا گرنگ ژ شرۆڤەکرنا خۆ بۆ ئەو گوهۆڕینێن ل ڕۆژهەلاتا ناڤین روی ددەن تەرخان دکەت، ب تایبەتی د ڤان خالان دا:

– داگیرکرنا عیراقێ 2003 — چومسکی وێ ب «تاوانا سەدێ بیست و ئێکێ» دادنیت، چونکو  ویلایەتێن ئێکگرتی ل ژێر بەهانەیێن نە ڕاست دەستێوەردان کر و بوو ئەگەرێ وێرانییەکا مەزن و ئاوارەبوونا ملیۆنان و کارتێکرنەکا هەرە مەزن بۆ لایەنێ ناڤخۆیی یێ عیراقێ و مایتێکرنا ئیرانێ پشتی کو هێزێن ئەمریکی ژ وی وەلاتی هاتینە ڤەکێشان.

– داگیرکرنا ئەفغانستانێ ژ لایێ ئەمریکا ڤە — وەکو ئێک ژ نموونەیێن دەستێوەردانێن کو ئارامی و سەقامگیری ل وی وەلاتی لاواز کری و توندوتیژی زێدە کری کو هیچ ئارمانجەکا ئەمریکی یا راگەهاندی بجهنەئینای.

– دوڕییاتییا ئەمریکی د پشتەڤانیکرن یان شەڕکرنا ل دژی وەلاتان دا — سیستەمێ سیاسی یێ ئەمریکی مەیلا وێ چەندێ هەیە، پشتەڤانیێ ل ئەکتەرێن ڕۆژهەلاتا ناڤین بکەت، دەمێ خزمەتا بەرژەوەندیێن وێ دکەن، د هەمان دەم دا پشتگوھ هاڤێتنا وانە یان سەركوتكرنا هێزێن ناڤخۆیی یێن داخوازا مافێن خۆ دکەن.

٤- چین و ڕۆژهەلاتا ناڤین:

هەروەسا چومسکی ئاماژەیێ ب سەرهلدانا چینێ و ڕۆلێ وێ یێ زێدەبوویی ل ڕۆژهەلاتا ناڤین دکەت، ب ڕێیا دەستپێشخەریێن ئابۆری یێن کو دگەهنە دەڤەرا نەفتی ب خۆ، ئەڤ چەندە بۆ ئەمریکا ئاستەنگەکێ بۆ هەبوون و هەژموونا وێ یا کلاسیک ل ڕۆژهەلاتا ناڤین دروست دکەت.