گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
کاتێک باس لە شارستانییەتی چیای زاگرۆس دەکەین، باس لە یەکێک لە دێرینترین و کاریگەرترین لانکەکانی داهێنان دەکەین لە مێژووی مرۆڤایەتیدا. زاگرۆس تەنها زنجیرە چیایەکی سەرکەش نییە، بەڵکو پهڕاوێكى گەورەی بەردینە کە نەوە بە دوای نەوە، مرۆڤی ئەم ناوچەیە چیرۆکی ژیان، باوەڕ، و ململانێی خۆی تێدا تۆمار کردووە. هونەر لەلای زاگرۆسنشینەکان تەنها بۆ ڕازاندنەوە یان کات بەسەربردن نەبووە، بەڵکو “زمانێکی پیرۆزی هێماگهرى” بووە بۆ تێگەیشتن لە گەردوون.
گرنگیی هێما و هونەری زاگرۆسنشینەکان لەوەدایە کە ئەم هێمایانە وەک پردێک بوون لە نێوان جیهانی ماددی و جیهانی ڕۆحی. لە سەردەمێکدا کە نووسین هێشتا پەرەی نەسەندبوو، هێما (Symbol) ئەرکی پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی و گواستنەوەی ئەزموونە کۆمەلایەتییەکانی لە ئەستۆ بوو. هەر هێلێکی سەر تاشەبەردەکان، هەر نەخشێکی سەر برۆنزەکانی لوڕستان و هەر وێنەیەکی سەر گۆزە گلینەکان، کۆدێکی فەلسەفین کە باس لە پەیوەندیی مرۆڤ لەگەل سروشت، خوداوەندەکان، و مەرگ دەکەن.
هونەری زاگرۆسنشینەکان بە تایبەتمەندییەکی ئهبستراكتى (Abstractive) و سیمبۆلیکSymbolic دەناسرێتەوە؛ لێرەدا واقیع وەک خۆی وێنا ناکرێت، بەلکو «مانا» دەپەرسترێت. بۆ نموونە، کێشانی شاخی بزنی کێوی وەک کەوانەیەکی گەورە، تەنها وێنەی ئاژەلێک نییە، بەلکو ڕەمزێکە بۆ هێزی باران و مانگی نوێ و پیت و بەرەکەت. ئەم سیستەمە هونەرییە بووەتە هەوێنی زۆربەی شارستانییەتەکانی تری میزۆپۆتامیا و دەوروبەری، و تا ئەمڕۆش ڕەنگدانەوەی لە ناو کەلتووری کوردەواریدا، لە نەخشی فەرشەکانەوە تا هێما و تاتۆ کۆنەکان، بە زیندوویی ماوەتەوە.
لەم وتارەدا، هەوڵ دەدەین گەشتێک بە ناو قووڵایی ئەم هێمایانەدا بکەین و تیشک بخەینە سەر ئەوەی کە چۆن مرۆڤی زاگرۆس توانیویەتی لە ڕێگەی «هونەر و ئاماژەوە» ناسنامەیەک بۆ خۆی دروست بکات کە هەزاران ساڵ بەرگەی گۆڕانکارییە مێژووییەکان بگرێت.
زنجیرە چیاکانی زاگرۆس کە لە باکووری کوردستانەوە تا باشووری ڕۆژهەڵات درێژ دەبێتەوە، تەنها بەربەستێکی جوگرافی نەبووە، بەڵکو «کارگەی بەرهەمهێنانی هونهر و داهێنان و مانا» بووە. مرۆڤی زاگرۆس لەو کاتەوەی لە ئەشکەوتەکاندا (شانەدەر، هەزارمێرد، دووشە) نیشتەجێ بوو، فێربوو کە سروشت تەنها ماددە نییە، بەڵکو کۆمەڵێک هێزی نادیارە. لێرەوە «هونەر» وەک زمانێکی ناڕاستەوخۆ بۆ پەیوەندی بەستن لەگەڵ ئەو هێزانە سەری هەڵدا.
لێرهدا ئاماژە به كۆمهڵێك قۆناغى گرنگ دهكهین له پێشڤهچوونهكانى هێما و هونهر له زاگرۆس:
هونەری بەردین (Rock Art): یەکەمین هێماكان
کۆنترین ئاماژە هونەرییەکان لە زاگرۆسدا دەگەڕێنەوە بۆ سەردەمی چاخى بەردینی ناوەڕاست و نوێ.
ئهمانهى خوارهوه ههندێك له بهرچاوتریین ئهو ئاماژانهن كه له زاگرۆسدا مانایان پێبهخشراوه:
– هێماى بزنی کێوی (The Ibex): بزنی کێوی لە زاگرۆسدا تەنها ئاژەڵێک نەبووە، بەڵکو ڕەمزی «باران و پیت و بەرەکەت» بووە. شاخە درێژ و کەوانەییەکانی بزنی کێوی وەک هێماى مانگی نوێ بینراوە، کە پەیوەندی بە باران بارینەوە هەبووە. ئەم هێمایه بۆ ماوەی ٨٠٠٠ ساڵ لەسەر گۆزە، تاشەبەرد و فەرشەکانی ئەم ناوچەیە درووستكراوه و بەردەوام بووە.
– نەخشی دەست: لە هەندێک ئەشکەوتدا شوێنی دەست بە ڕەنگی سوور دەبینرێت. ئەمە هێماى «ئامادەیی و خاوەندارێتی» مرۆڤە لەناو گەردووندا، هەوڵێک بووە بۆ هێشتنەوەی شوێنەوار لە کاتێکدا مرۆڤ فێری نووسین نەبووە.
برۆنزەکانی لوڕستان: فەلسەفەی ململانێ
لە هەزارەی پێش زاییندا، هونەری برۆنزکاری لە زاگرۆسی ناوەڕاست (لوڕستان) گەیشتە لووتکە.
ئهمانهى خوارهوه دوو نموونهن لهو ئاماژە بههێزانهى برۆنز له زاگرۆس:
– هیومانوید و دڕندەکان: زۆربەی پارچە برۆنزەکان وێنەی مرۆڤێکن کە دوو ئاژەڵی کێوییان گرتووە. ئەمە لە زانستی نیشانەناسیدا بە «مامۆستای ئاژەڵەکان» (Master of Animals) دەناسرێت. ئەمە ڕەمزە بۆ سەرکەوتنی ئەقڵ بەسەر غەریزەدا و پاراستنی ماڵ و سامان لە هێزە خراپەکان.
– هێماى ئەژدیها: ئەژدیها لە هونەری زاگرۆسدا وەک هونەری چینی نەبوو؛ لێرەدا ئەژدیها هێماى «وشکەساڵی و شەڕ» بووە، و هونەرمەند بە کێشانی شێوەیەک کە تێیدا ئەژدیها بهرجهستهدهكات، هیوای بۆ ئاشتی و باران خواستووە.
ڕەمزە گەردوونییەکان و ئایینی میترایزم
پێش سەرهەڵدانی زەردەشتی، ئایینی (میترا) لە چیاکانی زاگرۆسدا باڵادەست بوو. ئەم ئایینە کاریگەرییەکی قوڵی لەسەر هونەر هەبوو ئهویش به داهێنانى كۆمهڵێك ئاماژەى گرنگ لهوانه:
– خۆر (میترا): خۆر وەک بازنەیەکی تیشکدار یان شێرێکی بەهێز دەردەکەوێت. شێر لە هونەری زاگرۆسدا هێماى *»هێزی گەرم و ڕووناکی»*یە.
– نەخشی شێر و گا: ئەمە یەکێکە لە گرنگترین هێماكانى مێژووی زاگرۆس. شێر (هێماى خۆر و هاوین) کە پەلاماری گا (ڕەمزی زەوی و زستان) دەدات. ئەمە گوزارشتە لە گۆڕانی وەرزەکان و هاتنی بەهار و (نەورۆز).
هونەری سیاسی و شکۆی میدییەکان و ساسانییەکان
لە تاقوەسان و بێستوون، هونەر دەبێتە کەرەستەیەکی سیاسی:
– تاج و فەڕ: پاشاکان لە نەخشەکاندا «فەڕ» (شکۆی خودایی) وەردەگرن کە بە شێوەی ئەڵقەیەک یان شریتێکی هەڵواسراو نیشان دەدرێت. ئەمە ڕەمزی «ڕەوایەتی دەسەڵات» بووە.
– داری ژیان (Gaokerena): دارێکی ئەفسانەیی بوو کە لە هونەری ساسانییەکاندا زۆر دووبارە دەبوەوە. هێماى «نەمری و یەکگرتوویی» خاکی زاگرۆس بووە.
مانا مێژووییەکان و گواستنەوەی بۆ فۆلکلۆر
گرنگیی هونەری زاگرۆس لەوەدایە کە نەفەوتاوە، بەڵکو گۆڕاوە.
١- فەرش و کلیم: ئەو نەخشانەی ئەمڕۆ ژنانی کورد لەسەر فەرش دەیچنن (وەک: ماسی، شێر، هەڵۆ، مراوى)، هەمان ئەو ڕەمزانەن کە لەسەر دیوارە بەردینەکان هەبوون. بۆ نموونە «پەنجەی کچ» یان «سەری قۆچ» هێماى پاراستن و هێزن.
٢- دەق (تاتۆی کلتووری): ئەو خاڵانەی لەسەر ناوچەوان یان دەستی مرۆڤی پیر دەبینرێن، کۆدێکی مێژووییین. سێ خاڵەکە زۆرکات هێماى (بیرى چاك، کردارى چاك، گفتاری چاک) بووە، یان هێماى پاراستن لە «چاوەزار».
جیاوازییەکانی هونەری زاگرۆس لەگەڵ میزۆپۆتامیا و میسر
یەکێک لە ڕێگاکانی تێگەیشتن لە قووڵایی هونەری زاگرۆس، بەراوردکردنیەتی لەگەڵ شارستانییەتە هاوچەرخەکانی وەک سۆمەر، ئەکەد، و میسری کۆن. هەرچەندە ئەم شارستانییەتانە کاریگەرییان لەسەر یەک هەبووە، بەڵام هونەری زاگرۆس خاوەنی تایبەتمەندییەکی «یاخیبووانە» و «ئهبستراكتیانهیه«یە.
1 – هونەری «ئهبستراكتى» بەرانبەر هونەری «واقیعی»
لە کاتێکدا هونەرمەندانی میزۆپۆتامیا (نێوان دوو رووبار) هەوڵیان دەدا وێنەی مرۆڤ و پاشاکان بە شێوەیەکی واقیعی و ڕاستەقینە بکێشن، هونەرمەندی زاگرۆس (بەتایبەت لە لوڕستان و ناوچە شاخاوییەکان) پەنای دەبردە بەر «ستایلەکردن» (Stylization).
– لە زاگرۆس: ئەگەر وێنەی بزنێکی کێوی بکێشرایە، شاخەکانی بە شێوەیەکی زیادەڕۆیی گەورە دەکران. ئەمە بۆ جوانی نەبووە، بەڵکو بۆ ئەوە بووە کە «مانا و هێزی» بزنەکە (کە هێماى باران بووە) زاڵ بێت بەسەر شێوەکەیدا.
– لە میسر و سۆمەر: جەخت لەسەر وردەکاری جەستە و ماسولکە و جلوبەرگ دەکرایەوە.
2 – فەلسەفەی «شاخ» بەرانبەر «دەشت»
جوگرافیای زاگرۆس کاریگەری ڕاستەوخۆی هەبووە لەسەر هێماكان:
– هونەری زاگرۆس: هونەرێکی «پارێزگاری» بووە. زۆربەی پارچە هونەرییەکان (برۆنز، مۆر، چەک) بۆ ئەوە دروست کراون کە هەڵبگیرێن (Portable Art). چونکە مرۆڤی زاگرۆس مرۆڤێکی کۆچەر یان نیمچە کۆچەر بووە. هونەرەکەی لەگەڵ خۆیدا بردووە بۆ ناو جەنگ و بۆ سەر لوتکەی چیاکان.
– هونەری میزۆپۆتامیا: زیاتر هونەری «جێگیر» بووە (Static Art). پەیکەری گەورە و دیواربەندی مەزنیان دروست دەکرد چونکە لە شارە گەورەکاندا نیشتەجێ بوون.
3 – هێماناسیی ئاژەڵە تێکەڵەکان (Chimera)
لە زاگرۆسدا، بوونەوەرە ئەفسانەییەکان (وەک ئەو شێرانەی باڵیان هەیە یان مرۆڤی سەری پڵنگ) زۆر بهرچاوتر و پڕ لە جووڵە دەردەکەون. ئەمە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە مرۆڤی زاگرۆس سروشتی بە «دۆست» نەدەبینی، بەڵکو بە هێزێکی «سەخت» ى دەبینی کە دەبێت بە هێما و جادووی هونەری ڕاوی بکات.
تەکنیکە شاراوەکانی هونەرمەندانی زاگرۆس
1 – تەکنیکی (Lost Wax Casting) مۆمى وون: هونەرمەندانی زاگرۆس لە هەزارەی دووەمی پێش زاییندا، شارەزای ئەم تەکنیکە بوون. سەرەتا شێوەکەیان بە مۆم دروست دەکرد، دواتر قوڕیان لێ دەدا ، پاشان کانزا تواوەکەیان دەکردە ناو قوڕەکە و مۆمەکە دەتاوەوە. ئەمە نیشانەی ئاستی بەرزی کیمیاگەری و نھێنکاری بووە لای ئەوان.
2 – بەکارهێنانی بهردى لاژوبەرد (Lapis Lazuli): زاگرۆس وەک پردێک بووە بۆ گواستنەوەی ئەم بەردە پیرۆزە لە ئەفغانستانەوە بۆ ناوچەکانی تری جیهان. هونەرمەندی زاگرۆس یەکەمین کەس بووە کە ئەم بەردە شینەی وەک هێماى «ئاسمانی پیرۆز» لە ناو چاوی پەیکەرەکاندا بەکارهێناوە.
مانا مێژووییەکانی «ڕەنگی سوور» لە شارستانییەتی زاگرۆسدا
سوور، ڕەنگی هەرە دیاری ناو شارستانییەتی زاگرۆسە. لە ئەشکەوتەکانەوە تا جلوبەرگی پاشاکانی میدیا:
– سەرچاوە: لە ئۆکرای سوور (هیماتیت) وەرگیراوە کە لە چیاکانی کوردستاندا زۆرە.
– مانا: ڕەمزی «خوێنی ژیانبەخش» و «ئاگر» بووە. مرۆڤی زاگرۆس پێی وابوو ئەم ڕەنگە دەتوانێت مردووەکان بپارێزێت، هەر بۆیە لە گۆڕە کۆنەکاندا پاشماوەی ئەم ڕەنگە لەسەر ئێسک و پروسکەکان دۆزراوەتەوە.
(ئایینی میترازم و زەردەشتی) و چۆنیەتی ڕەنگدانەوەی «نەورۆز» وەک ڕەمزێکی هونەری لە ناو بەردەنووسەکاندا.
ئایین لە زاگرۆسدا تەنها کۆمەڵێک پەرستش نەبووە، بەڵکو بزوێنەری سەرەکیی خەیاڵی هونەرمەند بووە. پێش ئەوەی زەردەشتی ببێتە ئایینی فەرمی، «میترایزم» (پەرستنی میترا یان میهر) لە ناو چیاکاندا ڕەگی داکوتا بوو.
– هێماى «مانگا» (The Sacred Bull): لە هونەری زاگرۆسدا، مانگا یەکێکە لە پیرۆزترین ڕەمزەکان. لە ئەفسانەی میتراییدا، میترا مانگایەکی پیرۆز سەردەبڕێت و لە خوێنەکەیەوە هەموو ژیان و سەوزایی سەر زەوی شین دەبێت. هەر بۆیە لەسەر گۆزە و تاشەبەردەکانی زاگرۆس، وێنەی «سەری مانگا» ڕەمزی «قوربانی و ژیانەوە» بووە.
– بازنەی باڵدار (Faravahar): ئەمە گەورەترین و ناسراوترین هێماى هونەری-ئایینی زاگرۆس و ئێرانە.
مرۆڤێک کە لە ناو بازنەیەکدایە و دوو باڵی گەورەی هەیە. هەر بەشێکی ئەم هێمایه مانایەکی هەیە:
١- مرۆڤە پیرەکە: هێماى ئەزموون و داناییە.
٢- باڵەکان: سێ بەشی پەڕەکان هێماى (بیری چاک، وتەی چاک، کرداری چاک)ن.
٣- بازنە گەورەکە: ڕەمزی بێکۆتایی و سووڕی ژیان و گەردوونە.
– ئاگردانەکان: لە نەخشە بەردینەکانی (قزقاپان) و (دکان داود) لە کوردستان، وێنەی پاشاکان دەردەکەوێت کە لەبەردەم ئاگردانێکدا وەستاون. لێرەدا ئاگر وەک «هێماى پاکژی و ڕاستگۆیی» کێشراوە. هونەرمەند هەوڵیداوە لە ڕێگەی کێشانی بڵێسەی ئاگرەوە، پەیوەندی نێوان زەوی و پیرۆزیی ئاسمان نیشان بدات.
پیرۆزیی مێینە و «دایکە خوداوەند» لە هونەری زاگرۆسدا
ناکرێت باس لە هونەری زاگرۆس بکرێت بەبێ ئاماژەدان بەو پێگە بەرزەی کە «ژن» لە هێماکاندا هەیبووە. بەر لەوەی مێژوو بەرەو پیاوسالاری بڕوات، زاگرۆس لانکەی پەرستنی «دایکە خوداوەند» بووە.
– پەیکەرە بچووکەکانی گڵ (Venus of Zagros) : لە شوێنەوارەکانی وەک (تەپە سەراب) لە کرماشان، پەیکەری بچووکی قوڕین دۆزراونەتەوە کە تەمەنیان دەگاتە ٨٠٠٠ ساڵ پێش زایین. ئەم پەیکەرانە جەخت لەسەر ئەندامەکانی جەستەی ژن دەکەنەوە وەک هێماى «بەردەوامیی نەوە و پیت و بەرەکەتی زەوی».
– نەخشی «ژن و ئاو»: لە زۆربەی نەخشە کۆنەکاندا، ژن وەک پارێزەری سەرچاوە ئاوییەکان وێنا کراوە. ئەمە دواتر لە ئایینی زەردەشتیدا بوو بە خوداوەندی «ئاناهیتا» (خوداوەندی ئاوەکان). لە تاقوەسان، وێنەی ئاناهیتا هەیە کە گۆزەیەک ئاوی بەدەستەوەیە؛ ئەمە هێماى»پاککردنەوەی ڕۆح و زەوی»یە.
– ڕەمزی «هەڵۆ و ژن»: لە هەندێک پارچەی برۆنزیدا، ژنێک دەبینرێت کە هەڵۆیەکی لەگەڵە. ئەمە ئاماژەیە بۆ تێکەڵبوونی هێزی «زەوی» (ژن) و هێزی «ئاسمان» (هەڵۆ)، کە پێکەوە هاوسەنگیی جیهان ڕادەگرن.
کۆچ و جووڵە لە هونەری زاگرۆسدا
بە پێچەوانەی هونەری میسر کە زۆر جێگیر و ساردە، هونەری زاگرۆس پڕە لە «جووڵە و ڕیتم».
– هێماى کۆچ: لەسەر فەرش و گۆزەکاندا، ڕیزبەندیی ئاژەڵەکان بە شێوەیەک کێشراوە کە وا هەست دەکەیت لە جووڵەدان. ئەمە ڕەنگدانەوەی ژیانی «کۆچەری»ی دانیشتوانی زاگرۆس بووە. هونەر لێرەدا جێگیر نییە؛ هونەری «ڕێگا»یە.
کۆدە شاراوەکانی نێو ڕەنگەکان:
– شین (لاژوەرد): هێماى نھێنی و جیهانی باڵا.
– زەرد: هێماى تیشکی خۆر و ئاڵتوون و نەمری.
– سەوز: ڕەمزی بوژانەوەی سروشت و پیرۆزیی گیا (کە لە ئایینە کۆنەکاندا وەک دەرمان بەکارهاتووە).
هونەری شارستانییەتی چیای زاگرۆس، تەنها گوزارشتێکی سادە نەبووە، بەڵکو «سیستەمێکی فەلسەفیی تەواو» بووە. ئەم ڕەمزانە (بزن، خۆر، داری ژیان، دایکە خوداوەند) تەنها وێنە نین، بەڵکو لاپەڕەکانی پەرتووکێکی مێژوویین کە بەرد و کانزا وەک لاپهڕه بەکارهێنراون.
هونەری زاگرۆس پێمان دەڵێت کە مرۆڤی ئەم ناوچەیە هەمیشە لە ململانێدا بووە بۆ ئەوەی لە مانا قووڵەکانی بوون تێبگات. ئەمڕۆ کە ئێمە سەیری فەرشێکی کوردی دەکەین یان تاتۆیەکی سەر دەستی پیرەژنێک دەبینین، لە ڕاستیدا سەیری پاشماوەی ئەو فەلسەفە مەزنە دەکەین کە هەزاران ساڵ بەر لە ئێستا لە لوتکە بەرزەکانی زاگرۆسەوە دەستی پێکردووە.
سەرچاوکان:
١. سەرچاوەی کوردی
- کتێبی: «هونەری پیرۆز، حەمە هاشم، چاپخانە: بەڕێوەبەرایەتی چاپ و بڵاوکردنەوەی هەولەر. ساڵ: ٢٠١٨.
- کتێبی: «کوردستان لە ژێر ڕۆشنایی مێژووی دێریندا» ، د. ئەحمەد مەحموود خەلیل. چاپخانە: ئەکادیمیای کوردی – هەولێر. ساڵ: ٢٠١٣.
٢. سەرچاوەی فارسی، کتێبی: «هنر مفرغکاری لرستان» (هونەری برۆنزکاری لوڕستان)
پیتەر کالمایەر (وەرگێڕانی: محمد عاصمی). چاپخانە: انتشارات یزدان – تاران. ساڵ: ١٣٧٦ (١٩٩٧).
- کتێبی: «اسطورە و هنر در ایران باستان» (ئەفسانە و هونەر لە ئێرانی کۆندا) ، جەلال سەتاری. چاپخانە: نشر مرکز – تاران. ساڵ: ١٣٨٥ (٢٠٠٦).
٣. سەرچاوەی عەرەبی
- کتێبی: «الفن في العصور الحجرية» (هونەر لە چاخە بەردینەکاندا) تەها باقر.
- چاپخانە: دار الشؤون الثقافية العامة – بەغداد. ساڵ: ١٩٨٦.
- کتێبی: «تاريخ الفن القديم في الشرق الأدنى» (مێژووی هونەری کۆن لە ڕۆژهەڵاتی نزیک) ، سێتۆن لۆید (وەرگێڕانی: محمد درویش). چاپخانە: دار المأمون – بەغداد.
- ساڵ: ١٩٨٨.
- کتێبی: «الديانة المیترائیة وتأثیرها في الفن القدیم» (ئایینی میترایی و کاریگەری لەسەر هونەری کۆن) ، د. قحطان رشید صالح. چاپخانە: دار الحریة للطباعة – بەغداد.
- ساڵ: ١٩٧٩.
