گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
د. عارف حيتۆ
بەرى نهۆ مە دو گۆتار ل سەر دوبەندییا کەسایەتیێ و کۆمەکا کەسایەتى، یێن هەڤبار د گەل شیزۆفرینیایێ بەڵاڤ کربوون، لێ گەلەک خواندەڤانان پرسیار دکر، باشە ئەڤ کەسایەتى، یێن ل گورەى پیڤکێ شیزۆفرینیایێ دهێنە بەڵاڤکرن، پا شیزۆفرینیا ب خوە چییە؟ د ڤێ گۆتارێ دا دێ سەرەدەریێ د گەل پێناسە و تێگەهێ شیزۆفرینیایێ کەین. شیزۆفرینیا نهخۆشییهكا دهروونییا دۆمدرێژ و دژواره، ژ ئهنجامێ كۆمهكا سهدهمان پهیدا دبیت و كار دكهته سهر هزركرنێ- تێگههشتنێ، دلینیێ، جڤاكیبوونێ و رهفتارێن مرۆڤی، د ئهنجام دا بهر ب تێکچوونهكا جڤاكی و وهزیفیڤه دچیت.
شیزۆفرینیا چییە؟
ل گۆرەی پێناسهیا رێكخراوا جیهانی یا ساخلهمیێ؛ «شیزۆفرینیا حالهتهكێ دهروونیێ دۆمدرێژ و دژواره، ل سهرانسهری جیهانێ، تۆشی بیست ملیۆن كهسان بوویه. ب شێوهیهكێ گشتی، كار دكهته سهر تێكدانا شێوازێ سروشتیێ هزركرنێ و تێگههشتنێ، دروست بكارئینانا زمانی و رهفتاركرنا نۆرمال د جڤاكی دا، ههست و دلینیێ و پێحهسیانا خوهییێ كهسایهتیێ، ئەڤێن هە ژى دبنه ئهگهرێ قرۆمبوون و داكهفتنا كهسێ نهساخ د بیاڤێن فێركاری و پیشهیی دا. ههروهسا یهك ژ نیشانێن وێ یێن بهربهلاڤ بهیستنا دهنگان و ههبوونا وههمانه. ئەڤجا ژ بەر ڤان تێکچوونێن هزری، تێگههشتن، دلینی و رهفتارێ، دبیته ئهگهرێ شهرمهزاری و جوداكاری و پێشێلكرنا مافێن مرۆڤی(١).»
ههروهسا ڤهكۆلین ددهنه خویاكرن، كو ئهڤ حالهته ب كێمی تۆشی زارۆكان دبیت و ب پتری تۆشی گهنجان و كهسانێن پێگههشتی دبیت، ئهوێن ژ ئهگهرێ ڤێ نهساخیێ دمرن، ب رێژهیا (٢- ٣) جاران زووتر ژ خهلكێ دی دمرن. سهدهمێ ڤێ مرنا زوو ژی ڤهدگهڕیتهڤه بۆ تۆشبوونێن سهربار ب هندهك نهساخی یێن لهشی، یێن مینا دل و دهماران و ههودانێن ههمهجۆر(٢). لێ ژ بەر كو سەدهم و نیشان و پێڤاژۆك و ئەنجامێن ڤی حالەتی د مژدارن، لەوا هەر زانایەكی ل دویڤ هزر و بۆچوونێن خوه ئەڤ حالەتە شرۆڤە كرییە و جوداهییەكا بەرچاڤ د ڤان هزر و بۆچوونان دا هەیە، كو ب زهحمەت خالەكا هەڤبەندیێ بۆ هەبیت، هندەك ژ ڤان هزروبیران وەك:
- شیزۆفرینیا نەساخییەكە، وەكو هەر نەساخییەكا دی، هندەك نیشانێن هەڤتەریب د گەل تێکچوونا كارێ دەماغی هەیە.
- شیزۆفرینیا رۆلەكێ تەڤاییە، پێدڤییە هەر كەسەك ڤی رۆلی د ژیانا جڤاكییا رۆژانە دا ئەنجام بدەت، دا هەڤسەنگی و بەردەوامییا ژیانێ نەهێتە تێكدان و د ئەنجام دا پاراستنا هەبوونێیە.
- شیزۆفرینیا ب تنێ دەربرینەكا كەسۆكییە، كو مرۆڤ هوی دبیتێ، داكو ل بەرانبەری كاودان و ژیارا خوە یا رۆژانە د گەل بژیت.
- شیزۆفرینیا رەفتارا مرۆڤییە د قووناغێن وەراركرنێ دا.
- شیزۆفرینیا حالەتەكە، مرۆڤ مەرجێن كەساتیێ ب ئاوایەكێ هشكباوەری (متطرف) د هەلگریت و ل هەمبەر خەلكێ دی نەسروشتی دهێته دیتن.
گهلهك پێناسه یێن دی ژی ههنه، لێ ههموو پێناسه و بۆچوون ل سهر هندێ پێك دهێن، كو تێکچوونهكا دهروونییه؛ دبیته ئهگهرێ رهفتارهكا نهسروشتییا جڤاكی و نهساخ نهشێت ب شێوهیهكێ نورمال د ژیوارێ جڤاكی بگههیت و ژێكڤاڤێریت. ئەڤجا ل سەر ڤان هزر و بۆچوونان، ئهم دشێین بێژین، كو هەتا نهۆ ژی مژدارییهكا زانستی ل سهر ڤی حالهتی ههیه، چونكو پڕانییا پێناسهیان شرۆڤەكرنا نیشانێن حالەتییە، كو د قووناغێن خوە یێن جوداجودا دا دهێنە گوهۆڕین. ههتا نهۆ ژی هندهك كهس ههنه، شیزۆفرینیایێ ب هنگافتنا ئهجنهیان و چاڤینكرنێ و ههر باوهرییهكا دی یا مێتافیزیكیڤه گرێددهن. هندهك جاران نهساخ ژی وه هزر دكهت، كو ژ لایێ هندهك بۆنهوهرێن ئاسمانیڤه هاتییه رهڤاندن و ئێدی نهما ئهو ب خوه، خودانێ كهسایهتی و ههستێن خوهیە(٣). ئهڤ تێهزرینا گهلێری، نه تنێ ل سهر شیزۆفرینیایێ ههیه، بهلكو دهربارهی ههموو نهساخی یێن دهروونی ههیه و پڕانییا خهلكی (ئهگهر باوهرییهكا رهها پێ نهكهن ژی) سهرهدهرییهكا رۆژانه دگهل دكهن. ژ گۆتارهكا ناڤ تۆڕا ئهنتهرنێتێ، نڤیسهرهك پێنج باوهری یێن شاش ل سهر تێکچوونێن دهروونی ددهته خویاكرن(٤):
١. نهساخی یێن دهروونی نهراستهقینهنه، وهكو نهساخی یێن ئۆرگانی: راستییا وێ ئهوه؛ كو ڤان نهساخییان ژی كۆمهكا پیڤهر و نیشان و بهرهژهنگێن كلینیكی ههنه، وهكو ههر نهساخییهكا دی یا ئۆرگانی. مشه جاران دگههته ئاستێ مرنێ (ب شێوهیێ كریارێن خۆكوشتنێ). ههروهسا دبنه ئهگهرێ داكهفتن و ژدهستدانا شیانێن ب ڕێڤهبرنا ژیانا خوه یا رۆژانە، كو ژ جڤاكی ڤهدهر دبیت و نهشێت ئهركێن خوه یێن پهروهردهیی- فێركاری و پیشهیی ئهنجام بدهت. هەروەسا چ گرنگیێ ب خوهییێ خوه ژی نادهت.
٢. ژ ئهگهرێ لاوازییا كهسایهتیێ ل ههمبهری خهمێ و بارگرانییا ژیانێ پهیدا دبن: راستییا وێ ژی ئهوه؛ كو نهساخی یێن دهروونی مینا ههر نهساخییهكا ئۆرگانی تۆشی خهلكی دبیت و رۆلێ لاوازییا كهسایهتیێ د پهیدابوونا نهساخییان دا نه ئێكلاكهره. لێكۆلینان خویا كرییه، كو هندهك نهساخییان پاشخانهكا قنێتی- بۆماوهیی ههیه، وهكو نهساخییا شیزۆفرینیایێ. دبیت خهم و بارگرانییا ژیانێ هۆكارێن ئازرێنهر بن، لێ نهسهدهمێ سهرهكیێ نهساخیێنه، ژ بلی نهساخییا پێشێلبوونێن پهستا پشتی ترۆمایێ (PTSD)، كو دبیت رۆلێ سهربۆرێن نهخۆش و ژینگههێ تێدا د دیار بن.
٣. تنێ ب ئاخفتنێ و شیرهتان دهێنه چارهسهركرن، نه ب دهرمانان: دبیت شیرهتێن پهروهردهیی و كهلتۆری بكهڤنه د ناڤ چوارچۆڤهیا چارهسهركرنا دهروونی دا یان پشكهك بن ژ تهكنیكا پاڵپشت بۆ چارهسهركرنا هندهك نهساخییان، لێ ئهڤ تهكنیكا چارهسهركرنێ فهره ل بن چاڤدێری و سهرپهرشتییا نۆژدارهكێ دهروونی بیت و ب پێدانا دهرمانان بهێته خورتكرن. هندهك نهساخی ههنه (وهكو شیزۆفرینیایێ) بێی دهرمان چارهسهر نابن.
٤. كهسێن باوهردار و ئۆلدار تۆشی نهساخی یێن دهروونی نابن: ئهڤ بابهته جهێ دانوستاندنهكا كوور و بهردهوامه، بێگومان هندهك نهساخی یێن مینا زۆهان و شیزۆفرینیایێ تۆشی كهسێن باوهردار ژی دبن، لێ دبیت ئهو باوهرییا وان هاریكار بیت، ژبۆ كێمكرنا دژوارییا هندهك نهساخی یێن مینا خهمگینی و خهمۆكیێ. ههتا نۆكه ژی گهلهك خهلك نهساخێن خوه دبهنه سهر مهزار و ئۆلداران، كو نڤشتییهكێ بۆ چێكهن یان ئایهتهكێ پێڤه بخوینن. لێ چونكو ئایینی رۆلهكێ مهزن و كاریگهر د ژیانا خهلكی دا ههیه، د شیاندا نینه ڤێ تهكنیكێ ب تهمامی پشتگوھ بهاڤێژین، ئهڤجا گهلهك ژ نۆژدار و چارهسهركارێن دهروونی دكهنه تهكنیكهك ژ تهكنیكێن چارهسهركرنا پاڵپشت.
٥. دهرمانێن ڤان نهساخییان دبنه ئهگهرێ ئاڵوودهبوونێ: ئهڤه باوهرییهكا بهربهلاڤه د ناڤ پڕانییا خهلكێ جڤاكی دا. ئاڵوودهبوون ب مادده یێن بێهۆشكهر و بكارئینانا دهرمانێن دهروونی، دو بیاڤێن ژێكجودانه. ئاڵوودهبوون ب تهنا خوه حالەتهكه، نیشان و پیڤهر و پێڤاژۆ یا خوه یا تایبهت ب خۆڤه ههیه(٥). دبیت هندهك نیشانێن خۆڤهكێشانێ ل دهمێ راوهستاندنا ژنشكانڤه پهیدا ببن، لێ ئهڤه نابیته بههانه، كو ببێژین ههموو دهرمانێن دهروونی دبنه ئهگهرێ ئاڵوودهبوونێ.
زێدهباری ڤێ چهندێ ژی، گەلەك زانایێن دەروونی هەنە، شیزۆفرینیایێ وەك نەساخی ل قەلەم نادەن، چونكو هەر نەساخییەكێ توخیبێن خوە یێن دیاركری هەنە، كو سەدهم و نیشان و چارەسەری و ئەنجامە. لێ ئەڤ توخیبه د شیزۆفرینیایێ دا (د ههمان دهم دا) مژدارن و خویانە ژی. هەر وەك مە دایە خویاكرن، هەموو پێناسە یێن ڤی حالهتی، شرۆڤەكرنا نیشانانە وەك تێکچوونا هزركرنێ و ئالۆزییا هەڤبەندی یێن هزركرنەكا بێی تێگەهشتن و پەیڤ و گۆتنان، نەپێگەهشتن و نەدووربینی د هزركرنێ دا، هایدار نهبوونا ب دهردۆران، پویتهنهدانا ب خهلكی و ژیانا د ناڤ ئاشۆپێ دا… ئهڤه ههمی نیشانێن رهفتارا نەساخێ شیزۆفرینییه. هەلبەت ئەڤ نیشانە د گەل ساخلەمی و پێحەسیان و بیركرنەكا دروست ژی پەیدا دبن، لەورا زانا گەهشتینە وێ چەندێ كو ببێژن: شیزۆفرینیا حالهتهكه دبیته ئهگهرێ پهیدابوونا هندهك گوهۆڕینێن چوارچوڤەكری د هزركرنێ و دلینیێ و د هەڤبەندییا د گەل دەوروبەران دا، کو ئەڤ گوهۆڕینە د چ حالەتێن دیدا پەیدا نابن. ب ڤێ چهندێ ژی، ئهم دشێین بێژین شیزۆفرینیا كۆمهكا كارلێككرنێن زۆهانینه، نهساخ پێ ژ ژیواری ڤهدهر دبیت و كهسایهتییا وی پێ تێكدچیت، دگهل ههبوونا پێشێلبوونهكا دژوار د بیاڤێن هزركرنێ و وژدانێ و تێگههشتنێ و ڤین و رهفتاران دا.
چ پێناسهیێن ئێكگرتی نینن، كو ب یهك شێواز ل سهر ههموو نهساخان بچهسپیت، لهوا وهكو نهساخییهكا تێكههله دیار دبیت. لێ تشتێ ئاشكرا د ڤێ نهساخیێ دا ئهوه، کو مرۆڤ نهشێت كار و دیاردهیێن ژیواركی و نهژیواركی ژ ههڤ جودا بكهت(٦). ئهڤ تهڤلیههڤبوونا هزر و رهفتارێن ژیواركی و نهژیواركی/ سروشتی و نهسروشتی یان ژێك نهجوداكرنا وان، نیشانێن زوهانێنه. زوهان ب خوه ژی، نهساخییهكا دهروونی/ مهژییه، كو مرۆڤ بابهتێن ژیواركی و ئاشۆپی ژ ههڤ جودا ناكهت. كهسێ زوهانیی ژ كهتوارێ راستهقینه ڤهدقهتیێت و ژیوار وهكو تێكههلهیهكێ مژدار و مشت هزر و دهنگ و ئاشۆپێن جیاواز دهێته پێش چاڤان. رهفتارا وان گهلهك سهیر دبیت و هندهك جاران دگههته ئاستێ سەتمینێ (Shock). دهمێ گوهۆڕینهكا ژنشكاڤه د كهسایهتییا نهساخی دا پهیدا دبیت و ههموو پێڤهگرێدانێن خوه یێن ب ژیواریڤه ژدهست ددهت، دبێژنێ نۆبهتهكا زوهانیی(٧). نۆبهتێن زوهانێ ههروهكو ژ ناڤێ خوه دیار بهروهختن (نه بهردهوامن). د ماوهیێ ههبوونا ههر نۆبهتهكێ دا، نهساخ نزانیت یێ نهساخه و یێ تۆشی حالهتهكێ تێکچوونا دهروونی بوویی. ئهڤ نۆبهته ل دهف نهساخێن شیزۆفرینیا جوداجودانه، دبیت كهسهك بۆ یهك جار تۆشی نۆبهتهكا زوهانی ببیت و هندهك كهسێن دی تۆشی پتر ژ نۆبهتهكێ ببن. لێ د ناڤبهرا ههر نۆبهتهكێ و ئێكا دیدا، نهساخ ههست ب باشی و چاكبوونێ دكهت(٨).
ئهگهر ل دیرۆك و پێڤاژۆیا ڤێ نهساخیێ بگهریێین، دێ كهڤینه بهرانبهر دیرۆكهكا گرچن و مژدار، كو نههێسانه ب شێوهیهكێ سنسلهیی بهێته ڤهگێران. تۆمارێن نۆژداری یێن بهری سهدێ نۆزدێ، چ پێزانینێن گومانبڕ، ل سهر حالهتێن زوهان و شیزۆفرینیایێ نادهنه مه، ههرچهنده كۆمهكا راپۆرتێن تۆماركری ل سهر رهفتارێن نهعهقلانی و نهرێكوپێكییا كهسایهتیێ ههبووینه، لێ وهكو تێرم و ناڤ نههاتینه دهستنیشانكرن كا چ جۆره نهساخییه یان كیژان جۆرێ تێکچوونێیه. د ئهدهبیاتێن نۆژداری و دهروونیێ دا، دبیت راپۆرتێن (جیمس تیلی ماتیۆس- ١٧٩٧) و راپۆرتێن (فیلیپ بینیل- ١٨٠٩) وهكو دهستپێكا ڤی حالهتی بهێنه ههژمارتن. لێ بۆ جارا ئێكێ نۆژدارێ ئهلمانی هینرێخ شۆل (Heinrich Schule) ل ساڵا (١٨٨٦)ێ، تێرمێ خهرفتنا پێشوهخته (Dementia Praecox) دانا سهر ڤی حالهتی، وهسا هزر دكر؛ كو ئهڤ حالهته نیشانێن خهرفتنهكا نهپێگههشتینه. پاشی ئارنولد پیك (Arnold Pick) ل ساڵا (١٨٩١)ێ، ههمان تێرم دانا سهر هندهك حالهتێن زوهانێ. ئۆ ل ساڵا (١٨٩٣)ێ، دهروونزانێ ئهلمانی ئهمییل كریپلێن (Emil Kraeplin) ئهڤ تێرمه ژ (شۆل) و (پیك) وهرگرت و ژبۆ ژ ئێكڤاڤارتنا دو حالهتێن زوهانێ بكار ئینا: خهرفتنا پێشوهخته و تێکچوونا گێولی (مانیا)، كو نهۆ دبێژنێ خهمۆكییا زوهانی یا دو جهمسهر. كریپلین ل وێ باوهرێ بوو، خهرفتنا پێشوهخته نهساخییهكا دهماغییه و ل سهردهمێ پاش پێگههشتنێ پهیدا دبیت. ئانكو وهسا هزر دكر؛ ئەڤ حالەتە ب تنێ تۆشی گەنجان دبیت و پاشی د گەل ژیێ مرۆڤی و ل دانعەمریێ مرۆڤ د هەلوەشیێت و د خەرفیت. ئهڤجا داكو ژ ههر جۆرهكێ دی یێ خهرفتنێ جودا بكهت، ناڤێ پێشوهخته دانا سهر. پاشی ل ساڵا (١٩٠٨)ێ، زانایێ دەروونی یوجین بلولێر (Eugen Bleuler) بۆ جارا ئێكهم زاراڤێ شیزۆفرینیا ل شوینا خەرفتنا پێشوهخته بكارهێنا و ههتا نهۆ ژی ل كاره(٩).
رههوریشالێن ڤی زاراڤی (Schizophrenia) بۆ تێرمهكێ لێكداییێ یۆنانی دزڤڕیت، كو ژ دو پهیڤان پێك دهێت؛ شیزۆ (Skhizein) ب رامانا دوكهرتبوون (Split)، ئۆ پهیڤا فرێنیا (Phren) رامانا مهژ (Mind) ددهت. ب ڤێ چهندێ ژی، رامانا حهرفییا شیزۆفرینیا دبیته دوكهرتبوونا مهژی. ههرچهنده ئهڤ زاراڤه وێ چهندێ دگههینیت، كو كهسایهتی یان مهژێ مرۆڤی دوكهرت دبیت و دبیته دو پشك. لێ د راستی دا، شرۆڤهكرنهكا چهوته ژبۆ تێگههشتنا رامانا دروست یا زاراڤی، چونكو نه كهسایهتییا مرۆڤییه دبیته دو پشك، بهلكو كهسێ نهساخ ههست ب دو ژیوارێن جیاواز دكهت؛ ژیوارێ راستهقینه، ئهوێ ههموو كهسێن ساخ ههست پێ دكهن و تێدا د ژین. ژیوارێ دویێ ژی، ئهوه یێ نهساخ ههست پێ دكهت، كو ژ هندهك سهربۆر و ئینتباعاتێن تایبهت پێك دهێت (ژ بلی نهساخی كهسهكێ دی تێ ناگههیت)(١٠). ل ڤێ رهوشا ڤهدهربوون و ڤاڕێبوونا نهساخی ژ جڤاكێ دهردۆر، كۆمهكا هزر و دیتن و باوهری یێن شاش ل سهر شیزۆفرینیایێ ژی هاتنه دروستكرن.
پسپۆرێن دویفچوونا ڤێ نهساخیێ، هندهك باوهری یێن شاش دیار دكهن، كو ههتا نهۆ ژی كۆمهكا خهلكێ ههچكوههیی ب وان شاشییان لێ دنێڕن(١١):
- شیزۆفرینیا ئانكو دوكهرتبوونا كهسایهتییا مرۆڤی: پێشێلبوونا دوكهرتبوونێ یان فرهكهسایهتیێ، جۆرهكێ دی یێ تێکچوونێن دهروونییه و ژ شیزۆفرینیایێ جودایه، كێمتر روو ددهت. د شیزۆفرینیایێ دا كهسایهتی نابیته دو كهرت، لێ ههست ب دو ژیوارێن جیاواز دكهت.
- شیزۆفرینیا نهساخییهكا دهگمهنه: شیزۆفرینیا نهساخییهكا دۆمدرێژا بهربهلاڤه، ب درێژاهییا ژیێ مرۆڤی، دبیت ب رێژهیا 1% تۆش ببیتێ.
- كهسێن شیزۆفرینیا ههیی ب مهترسینه: ههرچهنده دبیت ههپاره و ههلوهسهیێن نهساخی، ببنه ئهگهرێ هندهك رهفتارێن توندوتیژ. لێ نهساخ ب خوه، نه توندوتیژن و ل سهر دهردۆرا خوه نه مهترسیدارن.
- كهسهك نهشێت هاریكاری یا نهساخێن شیزۆفرینیا بكهت: دبیت پرۆسهیا چارهسهریێ پیچهك یا درێژ بیت. لێ ئهگهر چارهسهرییهكا دروست وهرگریت، بیاڤێ چاكبوونێ گهلهكه. ههروهسا پڕانییا نهساخان دشێن بهرههمدار بن و ژیانا خوه یا رۆژانه ب ڕێڤه ببهن.
ههرچهوا بیت، شیزۆفرینیا ئێكه ژ ئارێشێن سهرهكی یێن ساخلهمیێ ل سهرانسهری جیهانێ، چونكو تۆشی وان گهنجان دبیت، یێن د دهستپێكا نژاندنا كهسایهتی و سهربهخۆییا خوه دا. نەدووره ببیته سهدهمێ كهمئهندامییهكا دۆمدرێژ و ببیتە خاڵهكا رهشا شهرمهزاریێ (ب نهساخی و خێزانا ویڤه). هندهك پسپۆر وه هزر دكهن، شیزۆفرینیا خراپترین نهساخییه تۆشی جڤاكێن مرۆڤایهتیێ دبیت، 5-6% ژ نهساخێن شیزۆفرینیی كریارا خۆكوشتنێ ئهنجامددهن و نێزیكی 20% ههوڵدانا خۆكوشتنێ دكهن، سهدهمێ سهرهكیێ مرنا زوو و كێمكرنا ژیێ گریمانكیێ مرۆڤییه ب راددهیێ دەھ ساڵان. ههژی گۆتنه، كو خهرجی یێن وێ ب تنێ، نێزیكی 2-3% ژ ههموو خهرجی یێن چاڤدێرییا ساخلهمیێیه ل ئهمێریكا(١٢). ژ بەر ڤێ چهندێ ژی، پسپۆر و زانا یێن ڤی بیاڤی، ژبۆ دهستنیشانكرنا هۆكارێن سهرهكی و دیتنا رێكێن چارهسهریێ د لێگهریانهكا بهردهوامدانه.
پڕانییا زانا یێن دهسپێكا بهربهلاڤبوونا ڤێ نهساخیێ، ل سهر وێ چهندێ پێك دهاتن، كو نەساخییەكا دەماغییە و چ شیزۆفرینیا بێی پێشێلبوونا هندهك ئهرك و وهزیفهیێن دەماغی نینن. بەلێ ئەڤ هزرە مە ناگەهینیتە وێ چەندێ، هەتاكو ببێژین شیزۆفرینیا نەساخییەكا ئۆرگانی یا جهگیره و وەكو هەر نەساخییەكا دی یا دەماغییه، كو نهساخ د هەمی قووناغێن ژیانا خوە دا، د ههمان نیشان و كۆژانان دا دبۆریت. لەوا پسپۆرێن دویڤچوونا ڤێ نەساخیێ بووینە دو جوین؛ جوینێ ئیكێ: نەساخیێ ل سەر شەنگستێ تێکچوونا كارێ دەماغی شرۆڤە دكهن و دبێژن، كو ژ كاركهفتنهك د كارێ دەماغی دا هەیە، كار دكەتە سەر وهزیفهیا دەماغی. لێ ئەڤ هزرە گەلەك كەڤنە و هەمی زانایێن ئەڤ هزرە هاژۆتی، نەشیان بگەهنە چ ئەنجامێن نەگوهۆر، چونكو ل گۆرەی ڤێ بۆچوونێ ههموو ئهلهمێنتێن (ماددی، میتابولیزمی، كیمیاوی و هورمۆنی) د هەموو حالەتان دا وەك هەڤن. جوینێ دویێ: ل هەمبەری هزرا ماددی یا ڤی حالەتی، هزرا دەروونییا مرۆڤی كرن و دگۆتن، كو ئەڤ نەساخییە حالەتەكێ نەساخی یێن دەروونییە و ل سەر دو شەنگستا دهێتە شرۆڤەكرن؛ یا ئێكێ: سەرنەكەفتنا دیتنا سەدهمەكێ ماددی بۆ نەساخیێ. یا دویێ ژی: پسپۆر وەسا هزر دكەن؛ كو ئەڤ نەساخییە ناهێتە دەستنیشانكرن ئەگەر نیشانێن دەروونی نەبن.
ل دویڤ ڤان خالێن دوماهیێ، بۆ مە خویا دبیت، كو شیزۆفرینیا مهژێ مرۆڤی ناكهته دو كهرت، لێ پەرش و بەلاڤ دكەت و دزڤرینتەڤە شەنگستێن سەرەكی (هزر، دلینی، رەفتار)، كو ههر سێ نهسروشتی دبن و ههردو كهتوارێن راستهقینه و گریمانكی ل بهر نهساخی تهڤلیههڤ دبن. لەوا ئەم دشێين بێژین، كو شرۆڤهكرنا حالهتی ل سهر دو شهنگستهیان رادوهستێت:
- ئێكهم: تێکچوونا هزر و دلینی و رهفتارێ، كو د گهل ههڤ ناگونجن.
- دوهم: نەمانا هەڤسەنگییا دەروونییا مرۆڤی.
ئانكو ئەڤ حالەتە ژێدەرێن ژیانا دهروونییا مرۆڤی پێشێل دكەت و هەڤبەندییا هەرسێ شەنگستێن سەرەكی (هزر، دلینی، رەفتار) لاواز دكەت. رەفتارا نەساخی د گەل هزرا وی ناگونجیت و هزر د گەل دلینیێ و دلۆڤانیێ ناگونجیت، دلینی و رهفتار ژی نهههڤسهنگن. ئهڤجا ژ ئهگهرێ ڤان تێکچوونێن ژێگۆتی، ههموو حالهتێن شیزۆفرینیایی نهشێن جڤاكێ راستهقینه و یێ ئاشۆپی ژ ههڤجودا بكهن. لێ د سەر ڤێ چەندێ را، فەرە نەهێتە ژبیركرن، كو هەبوونا نیشانەكێ یان دوان، نەساخیێ پەیدا ناكەت. لێ كۆمەلە نیشانێن، كو دهێنە گوهۆڕین و د چەند قووناغان دا دبۆرن، دبنە ئەگەرێ پهیداكرنا نەساخیێ. هەروەسا مەرج نینە هەر نەساخەكێ شیزۆفرینیا لێ بیت، هەمی نیشانێن ڤێ ئێشێ لێ دیار ببن. دختۆر و زانایێ سویسری یوجین بلولێر (دانەرێ زاراڤێ شیزۆفرینیایێ)، نیشانێن نەساخیێ دكەتە چوار پشك:
- شەپرزەییا هەڤبەندیاتیێ (اضطراب الترابط)؛ كو هزركرن پەرش بەلاڤ دبیت و هزرێن دووره بابەت و سەیر د مێشكێ نەساخی دا پەیدا دبن.
- شەپرزەییا دلینیێ (اضطراب العاطفة)؛ كو هزر د گەل دلینیێ ناگونجیت و د هندەك حالەتان دا دلینی (العاطفة) هەر نینە، هەروەسا د هندەك حالەتێن دیدا، دلینییەكا زێدەرۆ هەیە، كو پێدڤی ناكەت.
- نیشانێن خوەییتیێ (Autism): د ڤێ پشكا نیشانان دا، نەساخێ شیزۆفرینیا تێك دچیت و تێكهەلیێ د گەل جڤاكی و دەوروبەران ناكەت، ههردهم د ناڤ ئاشوپێ دا دژیت، ئانكو مرۆڤەكێ فانتازیایییە و شانازیێ ب رەفتار و كەسایهتییا خوە دبەت.
- دوبەندی (الثنائیة): ل ڤێرە نەساخی هەڤڕكییەكا دەروونی د ناڤبەرا دو هزرێن هەڤدژێن د ئێكدەم و ئێك بابەت دا ههیه.
ئەڤجا ل دهستپێكا سهدێ بیستێ، نۆژدارێ دهروونی كورت شنایدهر(Kurt Schneider) لیستهكا نیشانێن زوهانێ پێشكێشكرن، كو شیزۆفرینیایێ ژ نهساخی یێن دی جودا بكهت، دگۆتێ نیشانێن ئاستێ ئێكێ (First– Rank Symptom) یان نیشانێن شنایدهر، كو ل سهر دو جهمسهران دابهش دكهت و ب ڤی شێوهیێ ل خوارێ پێشكێش دكهت(١٣):
جەمسەرێ ئێكێ:
– نەساخی گوھ ل هزرێن خوە دبیت، هەروەكو ئێك د گوهێ ویدا دبێژیت یان ئهو هزرن، یێن ئێك دكەتە د مێشكێ ویدا یان هزرێن كەسەكێ دی نە ئەو هزر دكەت.
– نەساخی گوھ ل هندەك دهنگان دبیت؛ وەكو پرسیار و بەرسڤان (ههلوهسهیێن دهنگی)، هزر دكەت ئەڤ دانوستاندنە بەحسێ وییە. گوھ ل هندەك تێبینی و پێكەنینان دبیت، هزر دكەت بەحسێ وییە و خەلكەك یێ تڕانا پێ دكەت یان ژی وه هزر دكهت، كو ئهڤ تێبینییه ل سهر هزرێن وی دهێنه دان و كاریگهرییهكێ دكەنە سەر بزاڤ و چالاكی یێن وی.
– نەساخ هەست پێ دكەت، كو كەسەك دێ زەرگەهان گەهینیتێ یان دێ دربەكی لێ دەت یان ژی پێ د حەسیێت، كو دێ كەڤیت (هەلوەسەیێن لەشی). دیسا دەمێ دبینیت دەستێن وی دلەرزن یان ئەندامەكێ لەشێ وی دلڤیتن، هزر دكەت، كو كهسهكه وە لێ دكەت.
– هزرا وی پەرش و بەلاڤ دبیت و گەلەك هزران دكهته د ناڤ ئاخفتنێن ئێك بابەت دا، كو چ هەڤبەندی پێگڤە نینە. چ هەڤبەندی ب بابەتێ سەرەكیڤه ژی نینە و هزرا سەرەكی ژ بیر دكەت.
– هەر هزرەكا نەساخ بكەت، هەوڵددەت، كو ل ناڤ خەلكی بەلاڤ بكەت.
– نەساخ هەست ب هندهك وەهمان دكەت. مشە خەونرۆژكان دبینیت، ئانكو یێ هشیار و چاڤ ڤەكرییە، لێ هەردەم وەكو وێ چهندێیه، كو یێ د خەونەكێ دا دژیت.
– هەر تشتەكێ ب سەرێ نەساخی بهێت، هزر دكەت ئێكی یا وە لێ كری یان پیلانەك یا بۆ دهێتە دانان، كو تێ ببەن.
جەمسەرێ دویێ:
ژ بلی هەلوەسەیێن جەمسەرێ ئێكێ، هندەك هەلوەسەیێن دی ژی بۆ پەیدا دبن و نەساخ هەردەم یێ خەمگین و شەپرزەیە، گومان د خوه و هەرتشتەكی دیدا هەیه. وه هەست پێ دكەت، كو چ دلینی (عاطفة) ل دهف نینە و دهردۆرا وی ژی، چ دلینیێ بۆ پێشكێش ناكهت.
ههژی گۆتنه، کو ئهڤ نیشانێن شنایدهر پێشكێشكرین، پێنگاڤهكا فرهھ و بازدانهكا مهزن بوو د خویاكرنا نهێنی یێن ڤێ نهساخیێ دا، لێ هێشتا گهلهك نهێنی یێن دی ب مژداری ماینه. پسپۆرێن دهروونزانیێ و ئێشێن دهروونی، د رهنج و خهباتهكا بهردهوامدانه ژبۆ ههلێڤرتنا راستی یێن مایی و رۆژ بۆ رۆژێ پێزانین و دیتنێن نوو یێن زانستی ل سهر شیزۆفرینیایێ دهێنه پێشكێشكرن.
هەروەسا ل دەسپێكا نەساخیێ یان د دهمێ نەساخییا ڤەشارتی دا، گەلەك نیشانێن هەڤپشك هەنە، كو ل مرۆڤەك سروشتی ژی دەردكەڤن. وەكو خەونرۆژك یان ئاشۆپێن هشیاریێ یان هزركرنا خۆزیكیی (Wishful Thinking). د ئاشۆپكرنێ و خهونرۆژكان دا، مرۆڤ د هندەك سەربۆرێن دوور ژ راستی و نهژیواركیێ دا دبۆریت و هندهك میناكێن، وهكو ههلوهسهیان بۆ مرۆڤی پهیدا دبن. ئەگەر ئەڤ حالەتە ب شیزۆفرینیا بهێتە هژمارتن، كەواتە مە هەمییان د وەختەكێ دیاركری دا شیزۆفرینیا ههبوویه یان هەیە (ل دەمێ نڤستنێ و دیتنا خەونان، خهونرۆژك، ئاشۆپكرن و هزركرنا خوزیكیی). لێ جوداهییا مرۆڤێ سروشتی و یێ شیزۆفرینی ئەوە، كو ئەڤ نیشانێن شەپرزەییێ (د حالەتێ شیزۆفرینیایێ دا) نە ب تنێ د گەل خەون و خەونرۆژكا دهێن، بەلكو ب ئاوایەكێ بەردەوامی د گەل مرۆڤێ نەساخ دا د ژین یان ژی ل گۆرەی نۆبهتێن زوهانیێ ئاشكراتر لێ دهێن.
گەلەك نەساخێن (لەشی، دەروونی، دەروونلەشی) هەنە، نیشانێن هەڤپشك د گەل شیزۆفرینیایێ هەنە، لێ بەری بڕیارا نەساخیێ ل سەر هەر كەسەكی بهێتە دان، پێدڤییە هزرا نەساخی یێن دی ژی بكەن و ژ شیزۆفرینیایێ جودا بكهن. ئەڤ نیشانە ل وان مرۆڤان پەیدا دبن، ئەوێن د هشیار و زال ل سەر دلینییا خوە. نەساخ دزانیت ل كیڤەیە، دزانیت كا ئەو كییە، ههموو مرۆڤێن ل دۆرێن خوه دنیاسیت و تێكههلیێ د گهل دكهت، هەروەسا ئاگەھ ژ رۆژ و دەم و مێژووا نەساخیێ ژی هەیە. بهروڤاژی ئەوێ شیزۆفرینیایی، كو ڤان شیانان و شارهزاییان ههموویان ژ دهستددهت.
لێ چونکو پڕانییا لێکۆلینێن زانستى پشتبەستنێ ب ئاماران دکەن، لەوا ب فەر دبینم ئاماژە ب هندەک ئامارێن دەربارەى ڤێ ئێشا دەروونى بدەم، كو میناكێ بهربهلاڤبوونا نهساخیێ پیشان ددهن؛ پڕانییا ژێدهران ددهنه خویاكرن، كو نێزیكی (0.3- 0.7%) ژ خهلكی د قووناغهكا ژیانا خوه دا تۆش دبن. ل گۆرەی ئامارێن ساڵا 2013ێ، نێزیكی بیست و چوار ملیۆن كهس تۆش بووینه و شازده هزار كهس پێ مرینه. ئۆ نێزیكی 20% ژ ههموو كهسێن تۆشبوویی، بهر ب چاكبوونێڤه دچن و رێژهیهكا كێمتر ژێ، ب تهڤاڤی چاك دبنهڤه. ههرچهنده رێژا تۆشبوونێ ژ جڤاكهكی بۆ ئێكێ دی جودایه، لێ ههر ساڵ نهساخێن شیزۆفرینیی ب رێژهیا (1%) تۆشی قرۆمی و پهككهفتنێ دبن. هەروەسا یا هاتییە زانین، كو هەر كەسێ بگەهیتە ژیێ پازدە سالیێ، ب ریژا (45%) تۆشی ڤی حالەتی دبیت، هەلبەت ژ بلی وان كهسێن نیشانێن سڤك ههین و تێکچوونێن كهسایهتیێ و هزركرنێ، ب ئاشكهرایی لێ دیار نهبووین. دوور نینە ئەڤ رێژەیە ب درێژاهییا ژیانا ههر كهسهكی بۆ (19%) زێده ببیت.
ب ڤێ چەندێ ژی، بۆ مە خویا دبیت، كو ل بەرانبەری هەر كەسەكێ نهساخ (3-4) كەسێن دی یێن ساخ بەرئاتاڤی ڤێ نەساخیێ دبن. ل ئهمێریكا نێزیكی (1.1%) ژ كهسێن پێگههشتی تۆشی شیزۆفرینیایێ دبن و خهرجی یێن چارهسهركرنا شیزۆفرینیایێ ب تنێ، ساڵانه دگههته سهد ملیار دولاران(١٤).
د پڕانییا جاران دا، ئەڤ نەساخییە د ناڤبهرا ژیێ (١٥- ٣٥) ساڵیێ دا پهیدا دبیت، نێزیکى (50%) ژ حالهتان بهری ژیێ بیست و پێنج ساڵیێ پهیدا دبیت. لێ د سەردەمێ زارۆکینیێ دا، ئانکو بهری ژیێ دهھ ساڵیێ یان پشتی ژیێ چل ساڵیێ گهلهكا كێمه. نێر و مێ ههردو تۆش دبن، لێ نێر ب رێژهیا (1.4) جاران پتر ژ مێیان تۆش دبن. ههروهسا گهنجێن نێر زووتر ژ مێیان تۆش دبن، كوپیتكا ژیێ تۆشبوونێ ل دهف گهنجێن نێر بیست و پێنج ساڵییه و ل دهف مێیان بیست و حەفت ساڵییه(١٥).
هەرچەندە مە د پێڤاژۆیا وەرارا چییاتییا ڤێ تێکچوونا دەروونى و ژ لایێ هەرسێ پێشەنگێن سەرەکى یێن وێڤە کریپلێن و بلولێر وشنایدەر، ئاماژە ب هندەک نیشان و ساخلەتێن وێ یێن دەستپێکیى کرییە، لێ نیشانێن سەرەکى یێن دەستنیشانکرنا نەساخیێ ب درێژى دێ د گۆتارەکا دى دا بەحسکەین.
پەراوێز:
(١) سهحكه ماڵپهرێ رێكخراوا ناڤبری (2019). ژ سایتێ (www.who.int).
(2) Laura TM, Nordentoft M, Mortensen PB (2014). Excessive early mortality in Schizophrenia. Annual Review of Clinical Psychology: No. 10, an article from (www.who.int).
(3) www.aljazeera.net/ 2014.
(٤) بتول حبكنة الميداني (2018). خمسة معتقدات خاطئة حول الامراض النفسية. مقالة من موقع: (www.ziid.net).
(٥) د. عارف حیتۆ (2011). دهستپێكهك دهربارهی ماددهیێن بێهۆشكهر. ژ بهلاڤۆكێن رێكخراوا (IREX). چ1، چاپخانا روكسانا- ههولێر.
(٦) سهحكه: (التقریر الشامل عن مرض انفصام الشخصیة). مقالة من موقع: (www.kutubpdfbook.com).
(٧) Smitha Bhandari, MD (2020). Schizophrenia: An Overview. An Article from (www.webmd.com).
(٨) هایل الجازي (2020). الشیزوفرینیا أو انفصام الشخصیة. مراجعة: د. معن العبكي. مقالة من موقع: (www.mawdoo3.com).
(9) En.wikipedia.org/wiki/schizophrenia.
(١٠) جوزیف بویمل (2008). الذهان من مظاهر الفصام: دلیل للمرضی والاقارب. دار النشر (Springer Verlag). ط2، هایدلبرج. كتاب من موقع: (www.lundbeck.com).
(11) Melinda Smith, M.A., Lawrence Robinson, and Jeanne Segal, Ph.D. (2020). Schizophrenia and Coping Tips. An article from (www.helpguid.org).
(١٢) د. شۆلز، س. چارلز (2017). انفصام الشخصیة. جامعة منیسوتا. مقالة من موقع: (www.msdmanuals.com).
(13) Crowhurst B., Coles E. Michael (1989). Kurt Schneider Concepts of Psychopathology and Schizophrenia: A Review of English Literature. Canadian Journal of Psychiatry. Vol. 34, No. 3 (April) &
– Kurt Schneider (1959). Clinical Psychopathology. Translated by Hamilton M.W. New York: Grune and Stratton. a book from (www.researchgate.net).
(14) Ar.wikipedia.org/wiki/انفصام الشخصية
(15) www.fac.ksu.edu.sa
