گۆڤارا مەتین گۆڤارەکا ڕەوشەنبیری یا گشتی-هەیڤانەیە
جوانكارى ئێكه ژ پشکێن زانستێ ڕه‌وانبێژيێ یە كو گه‌له‌ك بابه‌تێن جودا ب خۆ ڤه دگرت، ئێك ژ ئه‌وان بابه‌تان ژى دژى ئێكه كو دژى ئێك (ئێكه ژ هونه‌رێن جوانكاريا واتايى، د زمانێ عه‌ره‌بی دا دبێژنێ (الطباق و المطابقة، و التطبيق و التضاد و التكافؤ)، پێکهاتييه ژ كۆمكرنا دو په‌يڤان كو ئه‌و په‌يڤ ژ لايێ واتايێ ڤه دژ و به‌روڤاژى ئێك بن، بۆ نموونه: ڕه‌ش و سپى، جوان و كرێت، مه‌زن و بچووك و… هتد).(ئيدريس عه‌بدوللا، 2013: 88) ده‌رباره‌ى پێناسه‌يێن دژى ئێكێ، دژى ئێك ((بريتييه له هێنانى دوو وشه‌ى مێمل و دژيه‌ك، يا ڕووبه‌ڕووكردنى دوو واتاى پێچه‌وانه، جا ئه‌م دژيه‌ك و پێچه‌وانه‌يه داوێك بێ له‌تان و پۆى هۆنراوه‌دا يا قه‌فێك بێ له زنجيره‌ى په‌خشاندا)).(عه‌زيز گه‌ردى، 1975: 68) ئانكو ده‌مێ دو په‌يڤ ڕوو ب ڕووى ئێك دبن ب دژى ئێكى، ڤێجا ئه‌ڤ دژى ئێكه چ هۆزانڤان د هۆزانێ دا بكاربينت يان ژى نڤيسه‌ر ب شێوه‌يێ په‌خشانكی بكار بينت.
دژى ئێك چی يه؟
ب شێوه‌يه‌كى دى، دژى ئێك ((بريتييه له بوونى دوو وشه‌ى واتا دژو پێچه‌وانه‌ى يه‌ك، جا ئه‌م وشانه له فه‌رهه‌نگدا سه‌ربخۆييان هه‌بێ، يانيش دووه‌ميان نه‌رێى يه‌كه‌م بێ، گرنگيش نييه دوو وشه‌كان دوو ناو، يان دوو فرمان، يان دوو ڕاناو، يان دوو چاوگ، يان دوو ئاوه‌لناو يان دوو هه‌رچييه‌ك بن، له يه‌ك جۆردا بن، يان له دوو جۆرى لێكجيابن)).(ئيدريس عه‌بدوللا مسته‌فا، 2011: 294) مه‌به‌ست ژ ئه‌ڤێ پێناسه‌يێ ئه‌وه كو دژى ئێك دو په‌يڤن دبنه هه‌ڤدژ، ڤێجا ئه‌ڤ په‌يڤێن دژى ئێك چ ب شێوه‌يێ ئه‌رێ بت يان ب شێوه‌يێ نه‌رێ بت.
ئه‌م دكارن بێژن دژى ئێك پێكهاتييه ژ دو په‌يڤان، ئه‌ڤ په‌يڤ چ ساده بن يان نه ساده‌بن، يان ژى ئه‌رێ بن يان نه‌رێ بن، چێ دبت ئه‌و په‌يڤێن دژى ئێك، ناڤ بن يان هه‌ڤالناڤ بن يان هه‌ڤالكار بن يان كار بن، نه مه‌رجه ناڤ د گه‌ل ناڤى بێت يان كار د گه‌ل كارى بێت.
جۆرێن دژى ئێكێ:
ب شێوه‌يه‌كى گشتى دژى ئێك دبته دو جۆر:
1 -دژى ئێك یا فه‌رهه‌نگى(ئه‌رێ):
ئه‌ڤ جۆرێ دژى ئێكێ (د زمانێ عه‌ره‌بي دا دبێژنێ (طباق الايجابى)، پێکهاتييه ژ هه‌بوونا دو په‌يڤان كو د بنه‌ره‌ت دا دژ و به‌روڤاژى ئێكن، وه‌كى (باش، خراب). (ئيدريس عه‌بدوللا، 2013: 89) يان ژى (دو په‌يڤێن دژى ئێكن كو دو ژێده‌رێن ژ ئێك و دو جودا هه‌نه و په‌يوه‌ندييا د ناڤبه‌را وان دا، په‌يوه‌ندييه‌كێ سروشتييه نه‌كو يا ده‌ستكرده).(حه‌سه‌ن عه‌لى عومه‌ر، 2018: 354) ئه‌ڤ جۆرێ دژى ئێكێ ب دژى ئێكا (ئه‌رێ) ژى دئێته ناسكرن كو پێكهاتييه ژ ئه‌وان په‌يڤێن دبنه هه‌ڤدژى ب شێوه‌يه‌كى ئه‌رێ، ئانكو هه‌ر په‌يڤه‌ك ب شێوه‌يه‌كى تايبه‌ت ژ لايێ ڕۆخسارێ ڤه دئێته نڤيسين و واتايێن وان دژى ئێك دبن. بۆ نموونه په‌يڤێن (جوان×كرێت) هه‌ر ئێك ب شێوه‌يه‌كى سه‌ربخۆ هاتييه نڤيسين و بووينه هه‌ڤدژ.
2 – دژى ئێك یا نه‌فه‌رهه‌نگى(نه‌رێ):
دژى ئێكا نه‌فه‌رهه‌نگى (د زمانێ عه‌ره‌بي دا دبێژنێ (طباق السلب)، پێکهاتييه ژ هه‌بوونا دو په‌يڤێن دژى ئێك كو د فه‌رهه‌نگا زمانی دا هه‌ر ئێكى ڕه‌هـ و ڕه‌سه‌نه‌تيا خۆ يا سه‌ربخۆ نينه، به‌لكو د بنه‌ره‌ت دا هه‌ردو په‌يڤان ئێك ڕه‌هـ و ڕيشال هه‌يه، بۆ نموونه (هات و نه‌هات)). (ئيدريس عه‌بدوللا، 2013: 91)، ئانكو (په‌يوه‌ندييا د ناڤبه‌را هه‌ردو په‌يڤان دا په‌يوه‌ندييه‌كا ده‌ستكرده). (حه‌سه‌ن عه‌لى عومه‌ر، 2018: 354) كه‌واته (ئه‌گه‌ر واتايێن هه‌ردو په‌يڤان ب ئه‌رێ بوونه دژى ئێك، دێ بيته دژى ئێكا ئه‌رێ). (موحسين ئه‌حمه‌د مصطفى گه‌ردى، 2013: 324) ئه‌ڤ جۆرێ دژى ئێكێ ((ب ئه‌گه‌رێ ئامرازێ وه‌كى (نه) و (نا) و (مه) ببنه نه‌رێ)).(موحسين ئه‌حمه‌د مصطفى گه‌ردى، 2013: 325) دژى ئێكا نه‌فه‌رهه‌نگى، ئانكو دژى ئێكا (نه‌رێ) ب ئامرازێن نه‌رێكرنێ دبنه دژى ئێك و هه‌ردو په‌يڤێن وێ ژ ئێك ژێده‌ر دئێنه وه‌رگرتن، ئانكو هه‌ردو ناڤن يان هه‌ردو كارن يان هه‌ردو هه‌ڤالناڤن.. هتد.
هونه‌رێ دژى ئێكێ د قه‌ولێ (شێخ و ئاقووبێ مووسا) دا:
فه‌ره ل ده‌ستپێكێ ئه‌م ئه‌وێ چه‌ندێ بده‌ينه دياركرن كو قه‌ولێ شێخ و ئاقووبێ مووسا ((وه‌ك تاقيكرنه‌كه فكريه ل سه‌ر بابه‌تێن زانين و مه‌عرفه‌تا دين و ده‌ره‌جا شاره‌زايێ ناڤبه‌را شێخ فه‌خره‌دين و ئاقووبێ مووسا كۆ ئه‌و ژى يه‌ك بوو ژ بنه‌مالا وان. وه‌ك چيرۆك خۆيا دكه، هنه‌ك ژ سوڕ و كه‌ره‌ما شێخ فه‌خر گه‌هشت بوو ئاقووب و زانينه‌ك باش ل جه‌م هه‌بوو، چى پرسيارا شێخ فه‌خر ژ ئاقووب دكر، ئه‌وى يه‌كسه‌ر به‌رسڤا وێ ددا)).(خه‌ليل جندى ره‌شۆ، 2004: 512) ئانكو ئه‌ڤ قه‌وله ل دۆر دانا پێزانينان بۆ خوانده‌ڤانى ژ لايێ ئه‌وێ دانوستاندنا د ناڤبه‌را شێخ فه‌خر و ئاقووب ڤه دئێته كرن، ژ به‌ر كو ئه‌ڤ قه‌ول ب شێوه‌يێ ديالۆگ هاتييه ڤه‌هاندن و ب ڕيكا ئه‌ڤێ ديالۆگێ چه‌ندين پێزانينێن گشتى دگه‌هنه خوانده‌ڤانى. ل ڤێرێ ئه‌م دێ ل دووڤ هه‌ردو جۆرێن دژى ئێك یا ئه‌رێ و دژى ئێك یا نه‌رێ ئه‌ڤى قه‌ولى ده‌ينه شرۆڤه‌كرن.
1 – دژى ئێك یا فه‌رهه‌نگى
هه‌روه‌ك مه ئاماژە پێ داى كو دژى ئێك یا فه‌رهه‌نگى (ئه‌رێ)، ئه‌و دژى ئێكه ئه‌وا هه‌ردو په‌يڤێن وێ ب شێوه‌يه‌كى ئه‌رێ دبنه دژى ئێك، د قه‌ولێ ناڤهاتي دا ئه‌ڤ جۆرێ دژى ئێكێ ب شێوه‌يه‌كى به‌رچاڤ دئێته بكارئينان، ئانكو گرنگى ب ئه‌ڤى هونه‌رێ جوانكارييا په‌يڤێ دايه و د چه‌ندين سه‌به‌قێن قه‌ولي دا هاتييه بكارئينان، بۆ نموونه:
((چه‌ندى رۆژه، چه‌ندى شه‌ڤه
ئه‌ز فكريم به‌ر خۆڤه
ماسيه‌ك ل وێ به‌حرێ، دوڕه‌ك ل ده‌ڤه
ئه‌و ماسى، ئه‌وێ به‌حرێ، ئه‌وێ دوڕێ دكێشه به‌ر خۆڤه!)).
(خه‌ليل جندى ره‌شۆ، 2004: 512)
هه‌ردو په‌يڤێن دژ و به‌روڤاژى ئێكا فه‌رهه‌نگى (ڕۆژ) و (شه‌ڤ) ن كو هه‌ر ئێك ژ ئه‌ڤان په‌يڤان ب شێوه‌يه‌كى سه‌ربخۆ هاتينه بكارئينان و د شێوه‌يێ ئه‌رێ دا بكارهاتينه. شێخ ژ ئاقووب دپرست كو وى به‌حره‌ك ديتييه و ماسيه‌ك ل ناڤ وێ به‌حرێ دايه و دوڕه‌ك د ده‌ڤێ وێ ماسيێ دايه، ژ به‌ر هندێ ئه‌و ب شه‌ڤ ب ڕۆژ هزرێن ئه‌وێ ماسييێ و به‌حرێ و دوڕێ دكه‌ت، كا چاوا ئه‌و ماسييا د به‌حرێ دا دكارت ئه‌وێ دوڕێ بكێشته به‌رخۆڤه. هه‌روه‌سا د سه‌به‌قه‌كا دی دا هاتييه:
((ئاقووب گۆ: يا سه‌يدى! ئه‌و زه‌ڤيا ژ ده‌وله‌ته
خودێ ده‌خل و دانه‌كى وه دده‌ته
گه‌له‌ك خه‌لك هه‌يه حسودى و رێ دبه‌ته)).
(خه‌ليل جندى ره‌شۆ، 2004: 514)
په‌يڤێن بووينه دژى ئێكا فه‌رهه‌نگى (دده‌ت) و (دبه‌ت)، هه‌ردو په‌يڤێن دژى ئێكن كو ب مه‌ره‌ما دانا خێرو به‌ره‌كى دئێت، هه‌روه‌سا ده‌مێ خه‌لكه‌ك حه‌سووديێ ب وى مالى دبه‌ت و هۆسا هه‌ردو په‌يڤێن (دده‌ت، دبه‌ت) كرينه دژى ئێك. ديسان د سه‌به‌قه‌يه‌كا دی دا ئه‌ڤ جۆرێ دژى ئێكا فه‌رهه‌نگى خويايه:
((ئاقووب گۆ: يا سه‌يدى! ئێ وه‌لا
ئه‌ول ئێت نه بێ مال، ئێ وه‌للا
ئه‌و نه د بێ مام وه‌لا
خوارنا وان، ڤه‌خوارنا وان شكر ئه‌لحه‌مدللا)).
(خه‌ليل جندى ره‌شۆ، 2004: 516-517)
ئه‌و هه‌ردو په‌يڤێن بووينه دژى ئێكا فه‌رهه‌نگى د ئه‌ڤێ سه‌به‌قێ دا، په‌يڤێن (خوارن) و (ڤه‌خوارن)نن كو به‌حسێ هندێ دكه‌ت، ده‌مێ كه‌سه‌كى هه‌يى بت و هه‌رده‌م بێژت ئه‌ل حه‌مدالله بۆ خودێ بۆ ڤێ دانا وى و ڤێ خوارن و ڤه‌خوارنا وى دايه مه. هه‌روه‌سا د سه‌به‌قه‌كا دی دا دژى ئێكا فه‌رهه‌نگى دئێته ديتن:
((شێخ گۆ: ئاقووبۆ! ژێك دورن سه‌ركانى و حشكه‌لى
هه‌تا حشكه‌لى ئاڤ پێ تێ،
سه‌ركانى دگه‌ته به‌ر مه‌ولێ)).
(خه‌ليل جندى ره‌شۆ، 2004: 515)
(سه‌ركانى) و (حشكه‌لى) په‌يڤێن دژى ئێكن كو (سه‌ركانى) ب ڕامانا جهێ ئاڤى دئێت و (حشكه‌لى) جهێن حشكه، مه‌ره‌ما ڤێ سه‌به‌قێ ژ هه‌ردو په‌يڤێن دژى ئێك، ئانكو كا چاوا جهێن ته‌ڕ و حشك ژێك دوورن، وه‌سا كه‌سێن باش و خراب ژى ژ ئێك دوورن. نموونه‌يه‌كا دى ژ ڤى جۆرێ دژى ئێكێ:
((شێخ گۆ: ئاقووبۆ! به‌رى رۆژ هلێته
من ده‌سته‌كى گۆشتى ژ ته دڤێته
نه ژ نێر و نه ژ مێيه؟!))
(خه‌ليل جندى ره‌شۆ، 2004: 520)
هه‌ردو په‌يڤێن (نێر) و (مێ) بووينه دژى ئيكا فه‌رهه‌نگى كو شێخ دبێژته ئاقووب به‌رى ڕۆژ هه‌لاتێ دڤێت بۆ من گۆشته‌كى بينى نه ژ ڕه‌گه‌زێ نێر بت و نه ژ ڕه‌گه‌زێ مێ بت، ب ئه‌ڤى شێوه‌ى هه‌ردو ڕه‌گه‌زێن (نێر، مێ) وه‌ك دژى ئێك بكارئيناينه. هه‌روه‌سا د سه‌به‌قه‌كا دی دا هاتييه:
((شێخ گۆ: ئاقووبۆ! ته چه‌ند خاشۆ
ب ڤان معه‌نيا مه به سه‌ر خوه‌شۆ
حه‌رامێ خۆ ب حه‌لالێ خه‌لكێ مه‌شۆ)).
(خه‌ليل جندى ره‌شۆ، 2004: 521)
په‌يڤێن (حه‌لال) و (حه‌رام) دژى ئێكا فه‌رهه‌نگينه، ڕامان ژێ ئه‌وه كو شێخ دبێژته ئاقووب ده‌مێ كه‌سه‌ك تشته‌كى دبێژته ته تو خۆ گێژ و سه‌رخۆش نه‌كه و تشتێ خۆ يێ حه‌لال ب حه‌رامێ خه‌لكى نه‌شۆ. ئانكو چ تشتێن حه‌رام ژ خه‌لكه‌كى وه‌رنه‌گره و نه‌كه‌يه حه‌لالێ خۆ. هه‌ر ديسان دژى ئێكا فه‌رهه‌نگى د ئه‌ڤێ سه‌به‌قه‌يا خوارێ دا دئێته ديتن:
((شێخ تێ ژ ئاقووب مه‌عنيا خۆش دبى
سۆر و سپى و ره‌ش دبى
شه‌ش و شه‌شه دبى)).
(خه‌ليل جندى ره‌شۆ، 2004: 522-523)
دژى ئێكا فه‌رهه‌نگى د په‌يڤێن (ڕه‌ش) و (سپى)دايه، كو شێخى ئه‌ڤ ڕه‌نگ كرينه وه‌ك پرسياره‌كێ بۆ ياقوبى كا ئه‌و چييه سۆر و سپى و ڕه‌ش دبت و شه‌ش شه‌شه دبت. ديسان د سه‌به‌قه‌يه‌كا دي دا هاتييه:
((ئاقووب گۆ: يا سه‌يدى! هند وێ ل به‌حرا و جه‌وا
هند وێ ل عه‌ردا و ره‌وا
هند وێ ل عه‌زمانا و هه‌وا
شرووتێ شێ فه‌خرێ ئاديا يه‌ك ژێ ئه‌وه)).
(خه‌ليل جندى ره‌شۆ، 2004: 523)
د ئه‌ڤێ سه‌به‌قێ دا په‌يڤێن (عه‌رد) و (عه‌زمان) بووينه دژى ئێكا فه‌رهه‌نگى، ئاقووب دبێژت هنده‌ك ل به‌حرا دژيت و هنده‌ك ل عه‌ردێ دژين و هنده‌ك ل عه‌سمانا دژين و هۆسا په‌يڤێن (عه‌رد و عه‌سمان) بكارئيناينه. د سه‌به‌قه‌كا دى دا دو په‌يڤێن دى يێن دژى ئێكا فه‌رهه‌نگى (ئه‌رێ) بكارهاتينه:
((ئاقووب گۆ: يا سه‌يدى! ئه‌و سه‌ر كانيا صار و گه‌رمه
ئه‌و كانيا بنيات و به‌رمه
بخۆ گه‌رم به، لێ نابه ده‌رمانه)).
(خه‌ليل جندى ره‌شۆ، 2004: 515)
هه‌ردو په‌يڤێن (صار) و (گه‌رم) بووينه دژى ئێكا فه‌رهه‌نگى كو ئاقووب دبێژته شێخێ خۆ ئه‌و كانيا صار و گه‌رم، مه‌به‌ست پێ كه‌سانێن باش و خرابن، ئه‌گه‌ر كه‌سه‌ك د عه‌سلێ خۆدا يێ گه‌رم بت، ئانكو يێ ئنيه‌ت خراب بت، چو چاره ناچنه وى مرۆڤێ هۆسا.
2 – دژى ئێكا نه‌فه‌رهه‌نگى:
مه‌به‌ست ژ ئه‌ڤى جۆرێ دژى ئێكێ، ئه‌وه ده‌مێ دو په‌يڤ ب ئامرازه‌كى نه‌رێكرنێ ببنه دژى ئێك، ئانكو هه‌ردو په‌يڤان ئێك بنيات هه‌يه و ب ئێك شێوه و ڕامان دئێته ده‌ربڕين، لێ ب تنێ ب ئامرازه‌كى نه‌رێكرنێ (نه، نى، مه، نا) دبنه دژى ئێك، د سه‌به‌قه‌يێن قه‌ولي دا ئه‌ڤ جۆرێ دژى ئێكا نه‌فه‌رهه‌نگى دئێته ديتن، بۆ نموونه:
((شێخ گۆ: ئاقووبۆ! ئه‌زم كوڕێ ره‌والا
من گۆ: ره‌ڤاندى ژ ناڤ سه‌دوبيست و چار سوارا
ئه‌ز چۆم، راستيا خۆ نه گۆت چو يارا)).
(خه‌ليل جندى ره‌شۆ، 2004: 517)
دژى ئێك د په‌يڤێن (گۆ- گۆت) و (نه‌گۆت) دايه، كو بنياتێ هه‌ردو په‌يڤان (گۆت)ـه و ب ئامرازێ (نه) بووينه دژى ئێك، ل جهه‌كى شێخى دگۆت ئه‌ز كوڕێ روالم و ل جهه‌كى دى ياقوب دبێژت من ڕاستييا خۆ نه‌گۆته چو كه‌سى، هۆسا هه‌ردو په‌يڤێن دژى ئێك بكارئيناينه. هه‌روه‌سا د سه‌به‌قه‌كا دی دا هاتييه:
((ئاقووب گۆ: يا سه‌يدى! عه‌جێب و نه‌عه‌جێبه
ده‌فته‌ره كتێبه، تێ هه‌يه ژ عه‌لمێ غێبه
عالمێ وان گۆ: كتێبه، ئێ گه‌له‌ك تانين به‌ر حسێبه))
(خه‌ليل جندى ره‌شۆ، 2004: 517-518)
په‌يڤێن (عه‌جێب) و (نه‌عه‌جێب) بووينه دژى ئێكا نه‌فه‌رهه‌نگى كو ب تنێ ئامرازێ (نه) ل پێشييا په‌يڤا (عه‌جێب) بكارهاتييه و بوويه دژى ئێكا نه‌فه‌رهه‌نگى. ديسان د سه‌به‌قه‌كا دی دا ئه‌ڤ جۆرێ دژى ئێكێ دئێته ديتن:
((ئاقووب گۆ: يا سه‌يدى! ئه‌ڤ مه‌عنه ل جه‌م من هه‌نه
عه‌رده‌ك نينه حوكمێ خودێ لێ نه
ژه‌حرا مارى ژ خۆزيا فلێنه)).
(خه‌ليل جندى ره‌شۆ، 2004: 518)
دژى ئێكا نه‌فه‌رهه‌نگى د په‌يڤێن (هه‌نه) و (نينه) دايه كو ب ئامرازێ نه‌رێكرنێ (نى) هاتينه نه‌رێكرن بۆ ده‌مێ نهۆ، ئاقووب دبێژته شێخى من ئه‌ڤ پێزانينه هه‌نه، ئانكو ئه‌ز ل سه‌ر وى تشتى ئاگه‌هدارم كو عه‌رده‌ك نينه حوكمێ خودێ لێ نه‌ى و ب ئه‌ڤى شێوه‌ى هه‌ردو په‌يڤێن (هه‌نه، نينه) بووينه دژى ئێكا نه‌رێ. ل جهه‌كێ دى ئه‌ڤ دژى ئێكه دئێته ديتن:
((شێخ گۆ: ئاقووبۆ! هنده‌ك دن ل وێده‌ر ما بوو
ئاقووب گۆ: يا سه‌يدى! عالمێ وان نه‌ما بوو
ئاغا به‌ر قالبێ ئاده‌م پێغه‌مبه‌ر ما بوو
بێت ل مه‌عمور پێ ئاڤابوو)).
(خه‌ليل جندى ره‌شۆ، 2004: 519)
د ئه‌ڤێ سه‌به‌قێ دا دژى ئێكا نه‌فه‌رهه‌نگى (نه‌رێ) د په‌يڤێن (مابوو) و (نه‌مابوو)دايه كو ب ئامرازێ نه‌رێكرنێ (نه) بووينه دژى ئێكا نه‌رێ، شێخ دبێژت هنده‌ك ل وى جهى مابوون و ئاقووب دبێژتێ علم و زانينا وان نه‌مابوو.
ئه‌نجام
ل دووماهييا ئه‌نجامدانا ئه‌ڤێ ڤه‌كۆلينێ، ئه‌م گه‌هشتنه ئه‌وى ئه‌نجامى كو د قه‌ولێ (شێخ و ئاقووبێ مووسا) دا، گرنگييه‌كا باش ب بكارئينانا هونه‌رێ دژى ئێكێ دايه و ئه‌ڤ قه‌وله ب ڕێكا ئه‌ڤى هونه‌رى پتر جوانييا په‌يڤان دايه خوياكرن، ئانكو قه‌ولێن ئێزديیان ژ لايێ بكارئينانا هونه‌رێن جوانكاريا په‌يڤان بێ به‌هرنينه. د قه‌ولێ ناڤبری دا ب ڕێژە‌يه‌كا زۆر دژى ئێكا فه‌رهه‌نگى (ئه‌رێ) بكارهاتييه وه‌كى په‌يڤێن (شه‌ڤ و ڕۆژ، دده‌ت، دبه‌ت و خوارن، خوارن و ڤه‌خوارن، نێر و مێ، حه‌رام و حه‌لال، ڕه‌ش و سپى، عه‌رد و عه‌رزمان…هتد). هه‌روه‌سا دژى ئێكا نه فه‌رهه‌نگى ژى تێدا خويا دبت، وه‌كى دژى ئێكا (گۆت و نه‌گۆت، ما و نه‌ما، عه‌جێب و نه‌عه‌جێب، هه‌نه و نينه).
ژێدەر:
1- په‌رتووك:
– ئيدريس عه‌بدوللا(2013)، كۆوانه‌كانى ڕه‌وانبێژى، چاپخانه‌ى مناره، هه‌ولێر.
– ئيدريس عه‌بدوللا مسته‌فا(2011)، لايه‌نه ره‌وانبێژييه‌كان له شيعرى كلاسيكى كورديدا، چاپخانه‌ى حاجى هاشم، هه‌ولێر.
– خه‌ليل جندى ره‌شۆ(2004)، په‌رن ژ ئه‌ده‌بێ دينێ ئێزديیان، به‌رگێ ئێكێ، چاپخانا وه‌زاره‌تا په‌روه‌ردێ، هه‌ولێر.
– عه‌زيز گه‌ردى (1975)، ره‌وانبێژى له ئه‌ده‌بى كوردى دا، به‌رگى دووه‌م، چاپخانه‌ى شاره‌وانى هه‌ولێر.
– موحسين ئه‌حمه‌د مصطفى گه‌ردى(2013)، به‌هارى ڕه‌وانبێژى، چاپخانه(؟)، جهـ (؟).
2- گۆڤار:
– حه‌سه‌ن عه‌لى عومه‌ر(2018)، ڕە‌نگدانه‌وه‌ى ڕە‌وانبێژى له هه‌ردوو چامه‌كه‌ى (نالى و سالم)دا، مجلة جامعة كركوك، المجلد (14)، العدد (1).
