دیرۆکا ئیسلامی د چەند قووناغەکێن جودا را بۆریە هەر قووناغەکێ تایبەتمەندیێن خۆ هەبووینە و کارتێکرن ل سەر هەمی بوارێن ژیانێ و هزرکرنێ هەبوویە، گەلەک ژ هزرێن ئەڤرۆ د ساخ رەنگڤەدانا هندەک ژ وان قووناغین بۆری یە هەتا ئەڤرۆ ماینە ساخ د ناڤ تەخەکا جڤاکێ عەرەبی دا و کارتێکرنا خۆ هەبوویە ل سەر تەخەکا دیندار یا کورد ژی کو ڕەنگڤەدانەکا خراب هەبت ل سەر هەستێ نەتەوایەتی ل دەڤ گەنجێ کوردێ دیندار ل وی دەمێ ب دویڤچوونا دیرۆکی بۆ وان هزرا دیار دبت، ئەو هزر نە ژ ئیسلاما دەسپێکێ نە، بەلکو بەرمایکێن قووناغەکا د دویڤ دا یە.

ل دەڤ بانگخوازێن سەردەم یێن قوتابخانەیا سەلەفی چێتر دیتنا عەرەبان ژ نەتەوەیێن دی «أفضلية جنس العرب»  ڕاستیەکا بێ گۆمان و حاشا هەلنەگرە، ژ بەر کو د هندەک پەرتووکێن عەقیدێ دا هاتیە باسکرن وەک ئێک ژ تایێن عەقیدێ یێن کو دڤێت کەسێ خودان بیروباوەرا پاک باوەری پێ هەبت! و بەروڤاژی ڤێ چەندێ کەسێ ڤێ چەندێ رەت بکەت ل دەڤ وان دووڕووی یە یان کەسەکێ «شعوبي» یە! و ئەڤ چەندە د فەتوە و وانەیێن بانگخوازێن ناڤدارێن گزیرتا عەرەبی دا و ڕەنگڤەدانا ڤێ باوەرێ د فەواتیێن گەلەک ژ زانایان دا دیاربوویە «ابن عثيمين، الألباني، صالح الفوزان، صالح الحيدان، الراجحي …» و ژبلی وان یێن کو فەتوە و گۆتنێن وان ل دەڤ تاکێ سەلەفی ل جیهانێ هەمیێ جهێ وەرگرتن و گوهداریێ.

ئبن عوسەیمین دبێژت: نڤشێ عەرەبان باشترە ژ نڤشێن دی یێن جودا.(١)

ئەلبانی دبێژت: من باوەری ب ڤێ چەندێ هەیە و عەقیدە و دینێ منە خۆ ئەگەر ئەز وەک نەتەوە ئەلبانی ژی بم، سوپاس بۆ خودێ موسلمانم و ئەوا من گۆتی کو نڤشتێ عەرەبان باشترینە ئەوە یا کو ئەهلێ سوننەتێ و جەماعەتێ ل سەر.(٢)

ئەگەر ئەم ب دیتنەکا رەخنەیی یا دیرۆکی بەرێ خۆ بدەینە بابەتی، ئەڤ باوەرە د چەند قووناغەکێن دیرۆکی ڕا بۆریە و دەم بۆ دەمی زێدەتر هاتییە پەسەندکرن، هەتا گەهتشیە ڤی ئاستی کو ئێدی ل دەڤ تاکێ سەلەفی نابیت ئەڤ چەندە بێتە رەتکرن، ئەگەر دویڤچوونەکا هویر بۆ ژێدەر و ئەگەرێن پەیدابوونا وێ باوەرێ بکەین، دێ گەلەک یا ب سانەهی بت، ژ بەر ئاشکرایی و کێمیا کەسێن د دیرۆکێ دا بەحسێ ڤێ چەندێ کری و ئەو رویدانێن بووینە ئەگەر ژی د دیارن.

پەرتووکێن عەقیدێ یێن دەسپێکێ:

یا دیارە ژی سەلەفیەت وەک زۆرینە درێژەپێدانە ب مەزهەبێ حەنبەلی کو ڤەدگەرتە ئیمامێ وێ ئەحمەدێ کوڕێ حەنبەلی، لەورا دەمێ مە دویڤچوون بۆ ژێدەران کری، دەرکەفت کەڤنترین ژێدەر وەک نڤیسین پەرتووکا قوتابیەکێ وی یە ب ناڤێ «حرب الكرماني» خودانێ پەرتووکا «إجماع السلف في الاعتقاد» مەبەست ژی ژ نڤیسینا وێ پەرتووکئ دیارکرنا وان بیروباوەرانە یێن کو هەمی پێشین ل سەر ئێک دەنگ و خیلاف ل سەر نەی، د پەرتووکێ دا ڤێ هزرێ ژی دکەتە ئێک ژ بابەتێن عەقیدێ و دبێژت: ((ونعرف للعرب حقَّها وفضلَها وسابقَتَها ونُحبُّهم؛ لحديث رسول الله صلى الله عليه وسلم: (حب العرب إيمان وبغضهم نفاق)، ولا نقول بقول الشعوبية، وأراذل الموالي الذين لا يحبون العرب، ولا يقرون بفضلهم، فإن قولَهم بدعةٌ وخلاف)).(٣)

واتە: ئەم دانپێدانێ ب ماف و چێتری و پێشتریا عەرەبان دکەین و حەز ژ وان دکەین، ژ بەر فەرموودەیا پێغەمبەری ﷺ: (ڤیانا عەرەبان ئیمانە و نەڤیانا وان نیفاقە)، ژ بەر ڤێ چەندێ ئەم نە د گەل گۆتنا نەتەوپەرستانین و کەسێن بێ بها ژ مەوالیا یێن کو عەرەب نەڤێن و دان ب چێتریا وان نادانن، ئەڤ گۆتنا وان بیدعەیە و خیلافە.

دئێتە ڤەگێڕان هەمان گۆتن ماموستایێ وی ئەحمەدێ کوڕێ حەنبەلی ژی ئەڤ چەندە گۆتیە هەروەک دئێتە ڤەگێڕان ژ (الاصطخري) بەلێ ئەو ڤەگێڕان جهێ گۆمانێ یە.

پەرتووکا حەربێ کرمانی مەبەست ژێ بەرسڤدانە ل سەر گرۆپێن دژی عەقیدەیا ڕاست و ئێک ژ وان گرۆپان دبینت دژی عەقیدەیا ڕاست ئەون یێن دبێژنێ شعوبی «الشعوبية» ڕامانا وێ یا دروستتر ئەوە بێژین نەتەوەدۆست، شعوبیەتبوون ل دەڤ حەنبەلیان توهمەتە و ب گرۆپەکێ سەرداچووی دئێنە هەژمارتن، خۆ ئەگەر کەسەکی هزرکربا عەرەب و نەتەوەیێن دی وەکی ئێکن و کەس ژ کەسێ چێتر نینە ژی، دا ئێتە هەژمارتن ژ شعوبیان هەر وەک حەرب دبێژت: «وهم من يقولون العرب والموالي عندنا واحد» (٤) و توندرین ئاست ئەو بوو بەحسێ جاهلییەت و پاشکەفتن و سکاندەلێن عەرەبێن بەری ئیسلامێ ب ئێتە کرن!

زێدەکرنا ڤی بابەتی ژی ل سەر پەرتووکێن عەقیدێ پتر وەک کارڤەدان دیارە، نە وەک باوەرەکا رەسەن و موکم، ژ بەر ڤێ چەندێ بۆ زانینا ئەگەرێ پەیدابوونا وێ پێدڤیە بزانێن بۆچی بزاڤا ڤیانا نەتەوی سەرهلدایە.

سەرهلدانا نەتەوەدۆستان:

ل بن دەستهەلاتا ئیسلامی یا ساف هیچ ئاریشەیەکا ب ڤی رەنگی بەرچاڤ نە دبوو و نە دگەهشتە وی ئاستی نەتەوە دەرزێ بێختە جڤاکێ ئایینی یێ کو ئایین وان ل بن ئێک سەیوانێ کوم دکەت و نە دهێلا هەڤڕکی دروست ببت، هەتا بگەهتە ئاستێ سیاسی و ئەدەبی و ئایینی و فەلسەفی، بەلێ ل سەردەمێ ئومەویان سیستەم هاتیە گوهارتن و خیلافەت بوویە پشتاوپشت و دەستهەلات کەفتیە دەستێ بنەمالە و عەشیرەتێن دیارکری ژ عەرەبان، ئێدی جڤاک هێدی هێدی بەر ب ژێڤەبوونێ چوو و ئەو هزرا ئەو ل بن ئێک مەبەستێ کۆم دکر لاواز بوو، عەرەبێن ئومەوی ستەمەکا زێدە ل نەتەویێن دی دکر هەتا وی ڕادەی ژن نە ددانە غەیری عەرەبان ئەگەر نە ب ڕەزامەندیا مەزنێن عەرەبان نەبا و ئەگەر ژ عەرەبان ژی دایکا کەسەکی ژ نەتەویەکا دی با وەک کێمکرن دگۆتنێ هەجین «الهجين» ئانکو نڤشێ وی وەکی یێ هێسترێ تێکەلە! نە ب تنێ ئەڤە، بەلکو دانا جزیێ ژی ب نەتەوێ ڤە گرێدان نەک ئایینی و ل بەر دەرگەهێ ئیسلامبوونێ ڕاوەستان و هەر کەسێ موسلمان ببا ژ غەیری عەرەبان دڤیا بەردەوام جزیێ بدەت! و نە دهێلان کەسێ غەیری عەرەب نڤێژێ ل پێشیا خەلکی بکەت و گۆتاران بخوینت (٥) دەمێ ئەڤ بڕیارە داین ئێکسەر زانایێ تابعی «يحيى بن وثاب» ژ ئیمامەتیا باژارێ کوفەیێ لادان ژ بەر کو نە عەرەب بوو(٦).

ئەڤ ستەم و جوداکاریە دبیتە ئەگەر ل سەدەیا دویێ یا کۆچی بزاڤەکا ب هێز یا نەتەوەدۆستیێ دژی عروبەتێ سەرهلدەت تایبەت د ناڤ فارسان دا، دبێژن ئێکەمین کەس ئسماعیلێ نەسائی بوو (إسماعيل بن يسار النسائي)  دەمێ دژی عروبەتێ ڕاوەستای ب هۆزانێن خۆ.(٧)

 بزاڤا نەتەویی نە بزاڤەکا رێکخستی بوو، ب تنێ وەک کارڤەدان د ناڤ جەماوەرێ نەتەوەیێن موسلمان ئایین دا پەیدا بوو و کەسانێن ناڤدار پێ ئاخڤتن.

دەمێ دەستهەلاتا ئومەویان ب دوماهی هاتی و عەبباسیان دەستهەلات وەرگرتی، ئێدی عەرەبان ب خۆ ژی هەست ب مەترسیێ کر، ژ هێز و ترسا ڤێ بزاڤێ ل سەدەیێ سێیێ زانا و بانگخوازێن ئیسلامێ د پەرتووکێن خۆ دا پشکەک تەرخان کر ب تنێ ئاماژە ب رێزگرتنا عەرەبان دکر، ئەگەر چو نەبت یەکسان بن و رێزێ لێ بگرن، ژ بەر قورئانێ و پێغەمبەری ﷺ.(٨) پشکەک ژ وان زێدەتر چوون هەتا وی ڕادەی عەرەبان چێتر ببین ژ نەتەوەیێن دی هەر وەک دەستپێکێ مە ئاماژە ب حەربێ کرمانی کری.

ئبن تەیمیە و ساخکرنا بۆچوونێن حەنبەلیان:

سەردەمێ ئبن تەیمیەی کو سەردەمەکێ جودایە، هەم ژ لایێ سیاسی و هەم ژ لایێ ئەمنی و جڤاکی ڤە، بەلێ ژ بەر پێگیریا موکم یا ئبن تەیمیەی ب پەرتووکێن قوتابخانەیا حەنبەلی و گۆتنێن پێشینان، ئەڤ باوەرە ژی بێی دودلی وەرگرتیە و جەختەکا زێدە ل سەر کریە و ژێدەرێ وی بۆ ڤێ باوەرێ هەر حەربێ کرمانی یە، ژ بەر ڤێ چەندێ گۆتنا وی کریە ژێدەر دەمێ دبێژت: «الذي عليه أهل السنة والجماعة اعتقاد أن جنس العرب أفضل من جنس العجم»(٩) ئانکو ئەم وەک ئەهلێ سوننەتێ د باوەریا مە ئەڤە یە دڤێت کەسێ سوننی بت باوەری ب ڤێ چەندێ هەبت! ، د گەل باسکرنا ڤێ باوەرێ وی ژی ژ لایێ خۆ ڤە زێدەتر فەلسەفیانە بابەت باسکریە ل سەر شێوازێ ئەهلێ کەلامی و پەیڤا «جنس» نیشانە ل سەر ب فەلسەفی کرنا بابەتی و بەهانەیەکە دئێتە گرتن، دا کو دژی وان ئایەت و فەرموودەیان نەبت یێن بەحسێ یەکسانیێ کرین! ئانکو پێکولێ دکەت هەمی ئەو گۆتنێن د پەرتووکێن عەقیدێ دا هاتین د گەل عەقل و نەقلی بگونجینت، نە کو وان گۆتنا بێختە بەر پیڤەرێ عەقل و نەقلی، لەورا بابەتی دویر دبەت.

ل دەڤ ئبن تەیمیەی باشیا عەرەبان نە ب تنێ ژ بەر رابوونا پێغەمبەری یە ﷺ ژ ناڤ وان، بەلکو هەما عەرەب ب خۆ وەک نڤش باشترن «وليس فضل العرب، ثم قريش، ثم بني هاشم، بمجرد كون النبي صلى الله عليه وسلم منهم وإن كان هذا من الفضل بل هم في أنفسهم أفضل»(١٠) و ئەوێن باوەر ب ڤێ چەندێ نائینن «شعوبي» نە و ئەگەر کەسەک غەیری عەرەبان ژ عەرەبا باشتر ببینت دووڕووی یە، ئەڤ چەندە هەمی د پەرتووکا خۆ یا ب ناڤێ» اقتضاء صراط المستقيم «دا باسکریە و بوویە ئەگەر هەتا ئەڤرۆ ژی قوتابخانەیا سەلەفی یا سەردەم باوەر ب ڤێ چەندێ هەبت.

چێتر دیتنا عەرەبان د تەرازیا ئیسلامێ دا :

دەمێ هزرەک کارڤەدانا سەردەمەکێ درەنگ بت و یا دویر بت ژ ژێدەرێن دەسپێکێ، ژ بەر ڤێ چەندێ دبینم بەلگەیێن وێ ژی د لاوازن، ژ بەرکو د بونیات دا ئەڤ بابەتە ل دەسپێکا ئیسلامێ د ناڤ موسلمانان دا نەبوویە و پێغەمبەری ﷺ بانگەشە بۆ عروبەتێ نەکریە وەک نڤش و خەلیفێن وی یێن راشد ژی ل سەردەمێ دەستهەلاتا خۆ ئەڤ ئاریشەیە نە دیتیە وەک دیاردە و هەر دەمێ ژێکجوداکرنەک رویدابا چارەسەر دکرن.

ل سەردەمێ ئومەویان ب هێز و گەفێن کوشتنێ هزرا چێتر دیتنا عەرەبان ل سەر خەلکی دهاتە سەپاندن و هندی ئەو ل سەر دەستهەلاتێ پێدڤی نە دکر ب هزرێ بەرەڤانی ژ ڤێ بۆچوونێ بکەن، بەلێ ل سەردەمێ عەباسیان و ژ بەر ب هێز کەفتنا نەتەویان بابەت هاتە هزریکرن و ژ بۆ بەرسڤدانا کەسێن ئێدی عەرەبان ب رەنگەکێ گشتی کێم دکەن، فەرموودەناسان ڤیا بەلگەیەکێ بینن چو فەرموودە و دەقێن ئاینی نەبوون ب ڤی ڕەنگی ل دویڤ پێڤەرێن وەرگرتنا فەرموودەیان ئەو فەرموودەیە باوەرپێکری «صحيح» بن، ئەوێن هەین ژی وەکی رۆژێ یا دیاربوو ژ لایێ هندەک نەتەوەپەرستێن عەرەب ڤە هاتینە چێکرن، وەک نموونە ئەو ریوایەتا دبێژت: «حب العرب إيمان، وبغضهم نفاق» (١١)

ژ بەر ڤێ چەندێ دەمێ ئیمام بوخاری ڤیای پشکەکێ ژ پەرتووکا خۆ تەرخان بکەت بۆ دیارکرنا چاکیا عەرەبان بەرامبەر هزرا شعوبیان کو ئەگەر چو نەبت رێز ل عەرەبان بئێتە گرتن و چو ریوایەتێن باوەرپێکری ب دەست ناکەڤن، لەوڕا پەنایێ دبەتە گۆتنەکا ئیمام عومەری ب تنێ تێدا وەسیەت دکەت د دلۆڤان بن د گەل ئەعرابیان! «استوصوا بالأعراب خيرا فإنهم أصل العرب ومادة الإسلام»(١٢) وەک یا دیار ئیمام عومەری ئەڤ وەسیەتە ل عەرەبان کریە، رێزێ ل عەرەبێن کۆچەر بگرن و وان کێم نەکەن، نەکو ل غەیری عەرەبان کریە رێزێ ل عەرەبان بگرن! بکارئینانا گۆتنێ وەک پیڤەر بکارئینایە.

قوتابخانەیا حەنبەلی ژی، ژ نەداریێ پەنایێ دبەنە ریوایەتێن لاواز و دویربرنا ریوایەتێن باوەرپێکری یێن چو پەیوەندی ب بابەتی ڤە نەی، ژ بەر ڤێ چەندێ بەلگەیێ وان یێ سەرەکی فەرموودەیا «ان الله اصطفى كنانة من بني اسماعيل. واصطفى قريشا من كنانة. واصطفى من قريش بني هاشم. واصطفانى من بني هاشم» و یا دیارە ژی ئەڤ ریوایەتە بەحسا هەلبژارتنا پێغەمبەری ﷺ دکەت و شەرەفا هەلبژارتنێ ددەتە وێ بنەمالێ ژ ناڤ عەرەبان ب خۆ، ئەگەر رهێ دارا وان ئسماعیل پێغەمبەر بت، ئسماعیل ب خۆ نە عەرەبە یێ هاتیە د ناڤ عەرەبان دا و فێری زمانێ وان بوویە (١٣) ژ بەر ڤێ چەندێ، ڤێ فەرموودێ چو پەیوەندی ب نڤشێ عەرەبان ڤە نینە.

د بەرانبەر دا ئایەت و فەرموودەیێن یەکسانی و وەکهەڤیێ دئێنە پشتگوهـ هاڤێتن، ب تەئویلکرن و گرنگی پێ نەدانێ و تایبەت کرنا وێ ب کەسان ڤە نە وەک دەقەکێ گشتی بت بەحسێ نەتەوەیان بت، ژ وانا ژی ئایەتا ﴿یَـٰۤأَیُّهَا ٱلنَّاسُ إِنَّا خَلَقۡنَـٰكُم مِّن ذَكَرࣲ وَأُنثَىٰ وَجَعَلۡنَـٰكُمۡ شُعُوبࣰا وَقَبَاۤىِٕلَ لِتَعَارَفُوۤا۟ۚ إِنَّ أَكۡرَمَكُمۡ عِندَ ٱللَّهِ أَتۡقَىٰكُمۡۚ﴾ [الحجرات ١٣] یا سەیر ئەوە، هندەک موفەسران ئەڤ ئایەتە ژی کریە بەلگە ل سەر چێتریا عەرەبان! کو «قبائل» عەرەبن و هاتینە جوداکرن ژ نەتەوەیان «شعوب» و ژ بەر ڤێ چەندێ دبێژنە کەسێن نەتەوەدۆست «الشعوبية»، فەرموودە ژی ب هەمان ڕەنگی فەرموودەیا «لا فضل لعربي على عجمي»(١٤) ڕامانا وێ تایبەت دکەن بێی لێزڤرین ل دوماهیکا وێ یا کو دبێژت مرۆڤ هەمی ژ ئێک بابکی نە: «الناس من آدم، وآدم من تراب» یان وەک د ئێکا دی دا هاتی خودایێ وە ئێکە و بابکێ وە ئێکە: «إن ربكم واحد، وإن أباكم واحد». ( ١٥)

ب ڤێ چەندێ بۆ مە ب دیار دبت هزرا چێتر دیتنا نڤشێ عەرەبان د ئیسلامێ دا هزرەکا زێدە لاواز و بێ بنەما یە و قوتابخانەیا سەلەفی ئەڤ هزرە وەک چاڤلێکرن و ڤەگێڕان ژ  کەسایەتیێن دیارکری وەرگرتیە و کریە عەقیدە و باوەرەکا رەها بێی ل ژێدەرێن سەرەکی یێن شەریعەتی بزڤڕن، لەوڕا لێزڤرین یا پێدڤی یە و نابیت کەسێن ناڤدار و پەرتووکێن ب ناڤێ عەقیدێ هاتینە پیرۆزکرن، ببنە ڕێگر دویڤچوون و رەخنە ل هزران بێنە گرتن و ب دیتنەکا دیرۆکی بێتە دیتن.

 

ژێدەر:

 (١) سلسلة لقاء الباب المفتوح-125b.

(٢) جامع تراث الألباني في المنهج والأحداث الكبرى، صنعاء دار النعمان ٢٠١١م، ج٩ ص٥٤٤.

(٣) حرب الكرماني، إجماع اعتقاد السلف، القاهرة دار الإمام أحمد ٢٠١١م، ص٧٢.

 (٤) هەمان ژێدەر، ص٩٤.

(٥) د.عبدالله النفيسي، عندما يحكم الإسلام، الكويت مكتبة آفاق ٢٠١٣م، ص١٢٢.

(٦) ابو حسن العجلي، تاريخ الثقات، دار الباز ١٩٨٤م، ص٤٧٦.

(٧) حرب الكرماني، ص٩٤.

(٨) رضوان السيد، مفاهيم الجماعات في الإسلام، بيروت دار المنتخب ١٩٩٣،ص١٢٤.

(٩) ابن تيمية، اقتضاء صراط المستقيم، بيروت دار عالم الكتب ١٩٩٩م، ص٤١٩.

(١٠) ابن تيمية، ص٤٢٠.

(١١) ناصر الدين الألباني، سلسلة الأحاديث الضعيفة والموضوعة وأثرها السيئ في الأمة، الرياض مكتبة المعارف ١٩٩٢، ج٣ ص٣٣٩.

(١٢) محمد بن إسماعيل البخاري، الجامع الصحيح، بيروت دار طوق النجاة ١٤٢٢هـ ، ر٣٧٠٠.

(١٣) رضوان السيد، ص١٣٦.

(١٤) ابن أبي عز الحنفي، شرح العقيدة الطحاوية، دمشق المكتب الإسلامي ١٩٨٤م، ص٣٦١ – صححه الألباني.

(١٥) ناصر الدين الألباني، سلسلة الأحاديث الصحيحة شيئ من فقهها وفوائدها، الرياض مكتبة المعارف ١٩٩٦م، ر ٢٧٠٠.