گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
پرهنسیپێ نه ڤهگهڕاندنا پهنابهران، ئێك ژ پرهنسیپێن بنهرهتی یه د یاسایا ناڤدهولهتی یا مافێن مڕۆڤی و ههروهسا یاسایا ناڤدهولهتی یا پهنابهران دا، ئهڤ پرهنسیپه دبێژیت بۆ چ دهولهتان نینه پهنابهری ڤهگهڕیننه وهلاتهكی كو دبیت ل وێرێ تووشی ئهشكهنجهدانێ یان پێشێلكرنێن ب مهترسی یێن مافێ وی یێن مرۆڤایهتی ببیت. ئهڤ پرهنسیپه د گهلهك پهیماننامێن ناڤدهولهتی دا هاتیه چهسپاندن، ژ وان ژی پهیمانناما جنێڤ یا سالا 1951 یا ل دۆر رهوشا پهنابهران و پرۆتۆكۆلێ ههڤپێچ یێ سالا 1967، ههروهسا ئهڤ پرهنسیپه بوویه پارچهك ژ یاسایا ناڤدهولهتی، ئهڤه ژی وێ رامانێ ددهت كو ڤی پرهنسیپی پێدڤیه پێگیری پێ بهێته كرن هەتا بۆ وان وهلاتان ژی ئهوێن نه پشكدار د ڤان پهیماننامێن پهیوهندیدار دا.
پێشهكی:
مافێ پهنابهریێ دهێته دان دهمێ كو وهلاتهك پاراستنىێ ل ناڤا ئاخا خۆ بۆ وان كهسا پهیدا دكهت ئهوێن ژ وهلاتهكێ دیتر رهڤین ژ بهر پێشێلكرنان یان زیانێن مهزن یان ههڤركیێن چهكداری یان حالهتێن دیتر یێن توند و تیژیێ، ژ بهر ڤێ چهندێ ژی پهنابهریێ سیمایهكێ ئاشتیانه و مهدهنی و مرۆڤایهتی یێ ههی، و چالاكیێن سهربازی د گهل تێگههێ پهنابهریێ ناگۆنجن، لهورا ژی نابیت ئهو كهسێن كریارێن لهشكهری ئهنجام ددهن ل وی وهلاتێ پهنایێ بۆ دبهن داخازا پهنابهریێ بكهن یان پهنابهر بن، لهوار ژی ب تنێ كهسێن مهدهنی دشێن مفایی ژ مافێ پهنابهریێ وهرگرن، پاراستنا سیمایێ مهدهنی و مرۆڤی بۆ مافێ پهنابهریێ وهكو كارهكێ گرنگ دهێته هژمارتن ب تایبهت ل دهسپێكا ههر حالهتهكێ نه ئاسایی.
ههروهسا لژنا خاچا سۆر یا ناڤدهولهتی وهسا دبینیت كو پرهنسیپێ نهڤهگهڕاندنا پهنابهران دهولهتێ نهچار دكهت نه بتنێ بۆ نهڤهگهڕاندنا ب زوری بۆ وهلاتێ ژێ رهڤی، بهلكو د ههمان دهم دا ل سهر د هێته سهپاندن كو نابیت ب رهنگهكێ نهراستهوخۆ ژی ب زۆری بهێته ڤهگهڕاندن بۆ دهولهتهكی یا كو نهشێت یان ئهو شیان نهبن ب دروستی پێگیریا خۆ بجهبینن وهكو پهیداكرنا گهرهنتیێن یاسایی یان مرۆڤی كو مافێ پهنابهریێ یێ كارا بیت.
پهیمانناما (دبلن1) ئهوا ل 15ی خزیرانا 1990 دناڤبهرا هژمارهكا دهولهتێن ئهورۆپی دا هاتیه پهسهند كرن، دهێته هژمارتن ژ گرنگترین یاسایێن هاتینه دانان ژلایێ دهولهتێن ئێكهتیا ئهورۆپی بۆ ههماههنگیا سهرهدهریهكا ئێكگرتی ل كهیسێن داخازا مافێ پهنابهریێ دكهن ل دهولهتێن ئهندام، و دیاركرنا وێ دهولهتا ئهندام ل دۆر بهرپرسیاریێ ژ ڤهكۆلینا داخازیێن پهنابهریێ و سروشتێ پێرابوونێن رێكخستی بۆ ڤێ چهندێ، ئهڤ پهیماننامه دبیته بهرێ بناغهی ل سیستهمێ ئهورۆپی یێ پهنابهریێ، زێدهباری پهیمانناما (دبلن2) ل سالا 2003، و (دبلن3) ل سالا 2013 ژی پشتبهستن ل سهر پرهنسیپێ دهولهتا بهراهیێ كریه ئهو دهولهتا بهراهیێ پێشوازیێ ل پەنابەر و پهناخازان دكهت، و ب رهنگهكێ گشتی پرهنسیپێ نهڤهگهڕاندنێ بنهمایهكێ سهرهكی یه ل سیستهمێ یاسایی یێ ناڤدهولهتی بۆ پاراستنا پهنابهران و گهرهنتیا سهرهدهریا وان ب رهنگهكێ مرۆڤی و جامێرانه.
د ڤی بابهتی دا بتنێ سێ تهوهرێن سهرهكی هاتیه بهحس كرن، د تهوهرێ ئێكێ دا بهحسێ شهنگستێ یاسایی یێ پرهنسیپێ نهڤهگهڕاندنا پهنابهران هاتیه كرن، و د تهوهرێ دوێ دا بهحسێ چارچووڤێ بجهئینانا ڤی پرهنسیپی هاتیه كرن و تهوهرێ سیێ ژی هاتیه تهرخان بۆ وان ئاستەنگ و پێشێلكاریێن ل ههمبهری بجهئینانا ڤی پرهنسیپی.
تهوهرێ ئێكێ: شهنگستێ یاسایی یێ پرهنسیپێ نهڤهگهڕاندنا پهنابهران:
ئێک: ژێدهرێن سهرهكی یێن ڤی پرهنسیپی:
- پهیمانناما جنێڤ یا سالا 1951.
– جارناما جیهانی یا مافێن مرۆڤی یا سالا 1948.
پهیمانناما جنێڤ یا سالا 1951 و پرهنسیپێ نهڤهگهڕاندنا پهنابهران:
پهیمانناما جنێڤ یا سالا 1951 ل دۆر رهوشا پهنابهران دهێته هژمارتن وهكو بهرێ بناغهی بۆ یاسایا ناڤدهولهتی یا پهنابهران، ژ وێ ژی پرهنسیپێ نهڤهگهڕاندنا پهنابهران، كو ماددێ 33 ژ ڤێ پهیماننامێ دبێژیت «نابیت چ دهولهتێن د ڤێ پهیماننامێ دا پهنابهری دهربێخن یان ب رهنگهكی ژ رهنگا ڤهگهریننه دهولهتا وی یا رهسهن یان وهلاتهكی یان ههرێمهكا دی كو ب ترسن تووشی تهپهسهریێ ببیت ژبهر رهگهزێ وی یان ئاینێ وی یان ناسناما وی یان ئهندام بوونا وی دگهل گرۆپهكێ كۆمهلایهتی یێ دیاركری یان ژ بهر بۆچوونێن وی یێن سیاسی» ئهڤ ماده ب ئێك ژ گرنگترین برگێن پهیمانناما جنێڤ دهێته هژمارتن، چونكو پرهنسیپێ نهڤهگهڕاندنا پهنابهران وهكو بنهمایهكێ یاسایی یێ پابهندكهر بۆ دهولهتێن پهیمانبهست دهێته دوپات كرن، و پاراستنا بنهرهتی بۆ پهنابهران ژ مهترسیا تووشبوونا وان ب تهپهسهریێ یان مهترسیا سهر ژیانا وان یان ئازادیا وان ل وهلاتێن وان یێن رهسهن دابین دكهت، ههروهسا ئهڤ مادده یێ هاریكاره ل رێگری كرنێ ل ڤهگهڕاندنا ب زۆری یا پهنابهران بۆ وهلاتێن وان یێن رهسهن، كو دبیت رووی ب رووی پێشێلكاریێن مهزن یێن مافێ مرۆڤی ببن.
پهیمانناما جنێڤ یا سالا 1951 ب رهنگهكێ گشتی رۆلهكێ گرنگ ههبوو ل پێشخستنا پرهنسیپێ نهڤهگهڕاندنا پهنابهران، ژ روویێ پشكداریا وێ ل دانپێدانا ناڤدهولهتی ب ڤی پرهنسیپی وهكو نهریتهكێ ناڤدهولهتی، ئهڤ چهنده بۆ ئهگهر كو گهلهك دهولهت د یاسایێن خۆ یێن ناڤخۆیی دا پرهنسیپێ نهڤهگهڕاندنا پهنابهران بهرجهسته بكهن، ههروهسا رۆلهكێ گرنگ گێرا ل دامهزراندنا كۆمسیاریا نهتهوێن ئێكگرتی بۆ كاروبارێن پهنابهران (UNHCR) و دیاركرنا رۆلێ وێ ل پاراستنا پهنابهران.
گرنگیا ناڤدهولهتی بۆ پاراستنا پهنابهران ل ڤی رادهی نهراوهستیا، بهلكو ل ڤێرێ پهیماننامهكا دی یا ههی ئهو ژى پهیمانناما ناڤدهولهتی یا رووی ب رووی بوونا ئهشكهنجهدانێ يا سالا 1984 كو د ماددێ سیێ دا دبێژیت «چ دهولهتێن پهیمانبهست بۆ نینه كهسهكی دهربێخن یان ڤهگهرینن یان رادهستی دهولهتهكا دیتر بكهن، ئهگهر هوكارێن راستهقینه ههبن وێ باوهریێ چێكهن كو یێ د مهترسیا رووی ب رووی بوونا ئهشكهنجهدانێ دا».
جارناما جیهانی یا مافێن مرۆڤی یا سالا 1948و رۆلێ وێ د پێشخستنا پرهنسیپێ نهڤهگراندنا پهنابهران دا:
جارناما جیهانی یا مافێن مرۆڤی ب بهلگهنامهكا مێژوویی یا ب سهنگ دهێته هژمارتن د پێشخستنا پرهنسیپێ نهڤهگراندنا پهنابهران دا وهكو بنهمایهكێ یاسایی یێ بنهرهتی بۆ پاراستنا پهنابهران، كو مادێ 14 ژ ڤێ جارنامێ د بێژیت «ههر كهسهكی مافێ ههی داخازا پهنابهریێ ژ وهلاتێن دی بكهت داكو ب رهڤیت ژ زۆرداریێ«.
گرنگیا ڤی مادێ چاردێ ل چهسپاندنا پرهنسیپێ داخازكرنا مافێ پهنابهریێ بهرچاڤ دبیت وهكو مافهكێ بنهرهتی ژ مافێن مرۆڤی، كو شهنگستهكێ یاسایی یێ گرنگ بۆ پرهنسیپێ نهڤهگهڕاندنا پهنابهران دانا، و دوپاتیێ ل پێدڤیا پاراستنا پهرنابهران دكهت ژ چهوساندنێ، كو مافێ پهنابهریێ ئارمانج ژێ پاراستنا پهنابهرانه ژ چهوساندنێ و مهترسیا ل سهر ژیانا وان یان ئازادیا وان ل وهلاتێن وان یێن رهسهن، ئهڤ ماده یێ هاریكاره بۆ رێگری كرنێ ل دووباره ڤهگهڕاندنا پهنابهران ب زۆری بۆ وهلاتێن وان یێن رهسهن، كو دبیت تووشی مهترسیا چهوساندنێ یان پێشێلكرنێن بهرچاڤ یێن مافێ مرۆڤی ببن.
جارناما جیهانی یا مافێن مرۆڤی ههروهسا رۆلێ خۆ یێ ههی ل بهێزكرنا پرهنسیپێ نهڤهگهڕاندنا پهنابهران، ژ رویێ بهلاڤكرنا هشیاریێ ڤه، ب رێكا پشكداریا ڤێ جارنامێ ل بهلاڤكرنا هشیاریێ ل دۆر پهنسیپێ مافێ پهنابهریێ و ههروهسا پرهنسیپێ نهڤهراندنا پهنابهران ل سهر ئاستێ ناڤدهولهتی، ئهڤه بویه ئهگهرێ زێدهبوونا دان پێدانێ ب ڤان ههردوو پرهنسیپان وهكو دوو پرهنسیپێن یاسایی یێن پێگیركهر، و رۆلێ ههری گرنگ یێ جارناما جیهانی یا مافێن مرۆڤی د گێریت ئهو كارتێكرنه ئهوا كریه سهر یاسایێن نشتیمانی، ژبهركو راگههاندنا جیهانی ڕۆلهكێ گرنگ گێڕایه د پێدانا ئیلهامێ ب گهلهك وهلاتان بۆ دانانا یاسایێن نشتیمانی كو پرهنسیپێ نهڤهگهڕاندنا پهنابهران بجهـ بینن و پاراستنێ بۆ پهنابهران ل سهر ئاخا خۆ دابین بكهن، ههروهسا ڕاگههاندنا جیهانی پشكداری كریه د دامهزراندنا كۆمسیۆنا بلند یا نهتهوێن ئێكگرتی بۆ كاروبارێن پهنابهران UNHCR و دیاركرنا ڕۆلێ وێ د پاراستنا پهنابهران و بهێزكرنا پرهنسیپێ نهڤهگهڕاندنا پهنابهران دا.
دو: شرۆڤەکرنا دادوەری و پراکتیکى یا نێڤدەولەتی بۆ پرەنسیپێ نەڤەگەڕاندنا پەنابەران:
شرۆڤەکرنا دادوەری: دادگەهێن نێڤدەولەتی و هەرێمی ڕۆلەکێ گرنگ گێڕایە د شرۆڤەکرن و پێشخستنا پرەنسیپێ نەڤەگەڕاندنا پەنابەران دا ب ڕێکا حوکمێن خۆ د کەیسێن جودا دا.
نموونە ل سەر حوکمێن دادگەهان:
دادگەها داد یا نێڤدەولەتی: د کەیسا «ئاسیا تی ئێس. سریلانکا» (2009) دا، دادگەهێ دوپاتی ل سەر پرەنسیپێ نەڤەگەڕاندنا پەنابەران کر وەکو بنەمایەکێ یاسایی یێ پێگیرکەر د یاسایا نێڤدەولەتی یا عورفی دا.
دادگەها ئەورۆپی بۆ مافێن مرۆڤی: د کەیسا «سیسی دژی شانشینا ئێکگرتی» (2001) دا، دادگەهێ حوکم دا کو پرەنسیپێ نەڤەگەڕاندنا پەنابەران ل سەر هەمی وان کەسان دهێتە بجهئینان یێن کو ڕووى ب رووى مەترسیەکا ڕاستەقینە ل سەر ژیان یان ئازادیا خۆ دبن ل وەلاتێن خۆ یێن ڕەسەن، بێ گۆهدان ب ئەگەرێ ڕەڤینا وان.
دادگەها ئەفریقی بۆ مافێن مرۆڤی و گەلان: د کەیسا «جڤاکێن نوبە یێن سودانێ دژی سودانێ» (2004) دا، دادگەهێ دوپاتی کر کو پرەنسیپێ نەڤەگەڕاندنا پەنابەران، ڤەگەڕاندنا پەنابەران بۆ وەلاتێن وان یێن ڕەسەن قەدەغە دکەت، ل جهێ کو دبیت ڕووى ب رووى مەترسیا زۆرداریێ یان پێشێلکاریێن دژوار یێن مافێن مرۆڤی ببن.
پراکتیکى یا نێڤدەولەتی: پراکتیکى یا نێڤدەولەتی، ب پراکتیکێن وەلاتان و ڕێکخراوێن نێڤدەولەتی ڤە، بوویە ئەگەرێ بهێزکرنا پرەنسیپێ نەڤەگەڕاندنا پەنابەران و بەرفرەهکرنا سنوورێ بجهئینانا وێ.
نموونە ل سەر پراکتیکێن نێڤدەولەتی:
پەیمانناما جنێڤ یا سالا 1951 یا تایبەت ب ڕەوشا پەنابەران: ب پەیمانەکا نێڤدەولەتی یا سەرەکی دهێتە هژمارتن کو پرەنسیپێ نەڤەگەڕاندنا پەنابەران وەکو بنەمایەکێ یاسایی یێ پێگیرکەر بۆ وەلاتێن پەیمان بەست دهێتە دانان.
پرەنسیپێن ڕێنمایى کەر یێن کۆمسیۆنیا بلند یا نەتەوەیێن ئێکگرتی بۆ کاروبارێن پەنابەران دەربارەی نەڤەگەڕاندنا پەنابەران: ئەڤ پرەنسیپێن ڕێنمایى کەر ڕێنمایان بۆ وەلاتان دابین دکەن ل دۆر چاوانیا بجهئینانا پرەنسیپێ نەڤەگەڕاندنا پەنابەران د هەلویستێن جودا دا.
تەورێ دویێ: چارچووڤێ بجهئینانا پرەنسیپێ نەڤەگەڕاندنا پەنابەران:
ئێک: ئەو کەسێن پرەنسیپێ نەڤەگەڕاندنا پەنابەران وان ب خۆڤە دگریت:
- پەنابەر.
- پەناخواز.
- پەنابەر:
ل دویڤ پەیمانناما جنێڤ یا سالا 1951 دەربارەی ڕەوشا پەنابەران، ماددێ (أ) برگا (2) ل سەر ڤێ چەندێ دبێژیت: «بۆ مەرەمێن ڤێ پەیماننامێ، ئەو کەس وەکو پەنابەر دهێتە هژمارتن یێ کو ژ ئەگەرێ ڕوویدانێن بەری 1 کانوینا دوێ یا سالا 1951 و ژبەر ترسا وی یا رەوا ژ تووشبوونا کریارێن زۆرداریێ ژبەر نەژاد، ئایین، نەتەوە، یان پەیوەندیا وى دگەل کۆمەلەکا جڤاکی یا دیارکری یان ژبەر بۆچوونا وی یا سیاسی، خۆ ل دەرڤەی وەلاتێ نەتەوا خۆ دبینیت و نەشێت یان حەز ناکەت ژ بەر وێ ترسێ، داخوازا پاراستنا وی وەلاتی بکەت، یان ژی ژ ئەگەرێ ڕوویدانێن بەری 1 کانوینا دوێ یا سالا 1951 و نەشێت یان حەز ناکەت ژ بەر وێ ترسێ، داخوازا پاراستنا وی وەلاتی بکەت.»
ناڤەرۆکا سەرەکی یا ڤێ برگێ پێناسەکرنا پەنابەری یە: کو ئەو کەسە یێ ترسا وی یا رەوا ژ چەوساندنێ هەبیت ژبەر فاکتەرێن دیارکری و خۆ ل دەرڤەی وەلاتێ نەتەوا خۆ ببینیت و نەشێت یان نەڤێت ب ڤەگەڕیتە ڤی وەلاتی ژبەر ڤێ ترسێ، ئەگەر کەسەکى پتر ژ ناسنامەکى هەبیت، گۆتنا «وەلاتێ ناسناما وی» رامانا وێ هەمی ئەو وەلاتن یێن ناسناما وان هەبیت، و ناهێتە هژمارتن کو ژ پاراستنا وەلاتێ ناسناما خۆ بێبار ببیت، بێ هیچ ئەگەرەکێ بەرئاقل کو پشت بەستنێ ل سەر ترسا وى یا رەوا بکەت، داخوازا پاراستنێ ژ ئێك ژ وان وەلاتان نەکربیت یێن کو ناسناما وان هەبیت.
- پەناخواز:
ل دویڤ پەیمانناما جنێڤ یا سالا 1951 دەربارەی ڕەوشا پەنابەران، پەناخواز ئەو کەسە یێ کو: ترسا وی یا رەوا ژ زۆرداریێ هەى ژبەر نەژاد، ئایین، ناسنامە، یان پەیوەندیا وی بۆ کومەلەکا جڤاکی یا دیارکری یان ژبەر بۆچوونێن وی یێن سیاسی، و خۆ ژ دەرڤەی وەلاتێ ناسناما خۆ ببینیت، و ئەو نەشێت یان نەڤێت داخوازا پاراستنێ ژ وەلاتێ ناسناما خۆ بکەت ژبەر ترسا ژ زۆرداریێ، و بەری 1 کانوینا دوێ یا سالا 1951 ل دەرڤەی وەلاتێ ناسناما خۆ نەبوو بیت ژبەر وان ڕویدانێن کو بەری وێ مێژووی ڕویداین.
ب ڕامانەکا دی، پەناخواز ئەو کەسە یێ کو د ڕەوشا پەنابەریێ دا ل دەرڤەی وەلاتێ ناسناما خۆ ژ ئەگەرێ ترسەکا رەوا ژ زۆرداریێ و نەشێت و حەز نەکەت ڤەگەریتە وی وەلاتی.
دو: ڤەدەرکرن ژ پرەنسیپێ نەڤەگەڕاندنا پەنابەران:
– گەفێن ل سەر ئاسایشا نەتەوەیی.
- تاوانێن مەترسیدار.
ئەو تایبەتمەندیێن کو ل سەر پرەنسیپێ نەڤەگەڕاندنێ هاتینە دانان ل دویڤ پەیمانناما پەنابەران یا سالا 1951، کو ماددێ 33 برگا (2) ژ پەیماننامێ دوپاتیێ ل سەر دکەت کو نابیت پەنابەر مافێ خۆ یێ نەڤەگەڕاندنێ د ڤان هەردو حالەتێن ل خوارێ دا بکاربینیت:
- ئەگەر قەبویلکرنا وی ببیتە گەف ل سەر ئاسایشا نەتەوەیی یان پاراستنا ئاکنجیان، هەتا کو دەولەت برِیارا دویرخستنا وى بدەت، پێدڤیە گەفا وی کەسی ل سەر ئاسایشا نەتەوەیی یا مەترسیدار بیت، وەکو هندەک کریاران بکەت ببنە ئاسانکارى بۆ داگیرکرنا وەلاتێ پەنایێ بۆ دبەت، یان ئەگەر کرارێن سیخوریێ و تێکدان و تیرۆرێ ئەنجام بدەت د ناڤ وەلاتێ پەنابەریێ دا، یان دژی وەلاتەکێ دی ب شێوەیەکى کو ببیتە ئەگەرێ گرتنەبەرا ڕێکار و کریارێن مەترسیدار دژی وەلاتێ پەنابەریێ، لێ ئەگەر گەفا پەنابەرى نەگەهیتە ئاستەکێ بلند یێ مەترسیێ، و وەلاتێ پەنابەریێ بشێت ڕێکاران بگریتەبەر بۆ سنوردارکرنا وێ مەترسیێ، د ڤێ حالەتێ دا بۆ وێ دەولەتێ نینە برِیارا دەرکرنا وى بدەت، دگەل هندێ ژی، ئەڤ بابەتە یێ گرێدایە ب دەستهەلاتا تەقدیرى یا وەلاتێ پەنابەریێ ڤە د وێ چەندێ دا کا ئەرێ کریارێن پەنابەرى دێ بنە ئەگەرێ درستبوونا گەفێن مەترسیدار ل سەر ئاسایشا نەتەوەیی ب ڕادەیەکى کو پێدڤى ب دەرکرنا وى بیت بۆ ژ دەرڤەی وەلاتێ خۆ، هەروەسا دبیت وەلات پەنابەران ڤەگەڕینیت یان قەبویل نەکەت د حالەتێ هاتنا ب کۆم یا وان، ئەگەر ب بیتە گەفەکا مەترسیدار ل سەر شیانێن وێ د پاراستنا بەرژەوەندیێن خۆ یێن نشتیمانى یێن سەرەکى دا.
- ئەگەر پەنابەر ب ئەنجامدانا تاوانەکا ب مەترسى یا نە ئاسایى هاتبيتە تاوانبارکرن کو ببیتە مەترسى ل سەر جڤاکى ل وەلاتێ مێڤاندار، ل ڤێرێ دهێتە تێبینی کرن کو ئەڤ حالەتە یێ جودایە ژ وێ یا کو د ماددێ ئێک دا برگا (و) خالا (ب) ژ پەیمانناما پەنابەران یا سالا 1951 دا هاتی، کو برِیارێ ددەت کەسەک مفای ژ پاراستنا نێڤدەولەتی یا برِیار ل سەر هاتیە دان ل دویڤ پەیماننامێ وەرناگریت، «ئەگەر تاوانەکا مەزنا نە سیاسی ل دەرڤەی وەلاتێ پەنابەریێ ئەنجام دابیت بەری کو ل وی وەلاتی ب سیفەتێ پەنابەر بهێتە قەبویلکرن»، د ڤى حالەتێ دویماهیێ دا، بۆ دەولەتێ هەیە دانپێدانێ ب سیفەتێ پەنابەرى ب وى کەسى نەکەت یێ کو ئەگەرێن جدى هەبن کو تاوانەکا مەزنا نە سیاسی بەری داخوازا پەنابەریێ ئەنجام دابیت، ئارمانج ژ ڤێ برگێ ئەوە کو ڕێگرى بهێتە کرن ل بکارئینانا پەنابەریێ وەکو ڕێکەک بۆ خۆ دزین ژ بەرپرسیارەتیا تاوانێ یا کو ژ ئەنجامدانا تاوانێن ئاسایی یێن مەزن پەیدا دبیت، ئەو ژى د چارچووڤێ هەڤکاریا نێڤدەولەتی دا بۆ بەرهنگاریا تاوانێن جینائی یێن مەترسیدار.
د حالەتێ ڤەگەڕاندن یان دەرکرنا پەنابەرى ژ ئەگەرێ ئەنجامدانا تاوانێ، ئەڤێ ژى پێدڤى ب چەندین مەرجێن سەرەکی یە:
– پێدڤیە ڤێ تاوانێ مەترسیەکا نەئاسایى هەبیت، واتە بەس نینە کو تاوان ب تنێ یا مەترسیدار بیت، بەلکو پێدڤیە بگەهیتە وى رادێ مەترسیێ کو ئەو کەس ببیتە مەترسى ل سەر جڤاکى ل وەلاتێ پەنابەریێ.
- پێدڤیە تاوان پشتی وەرگرتنا سیفەتێ پەنابەریێ هاتبیتە ئەنجام دان، چونکو ئەگەر تاوان بەری قەبویلکرنا وى وەکو پەنابەر هاتبيتە ئەنجام دان، وى دەمى ئەو هەژى وەرگرتنا سیفەتێ پەنابەرى نینە ل دویڤ تێگەهێ پەیماننامێ.
- پێدڤیە حوکمێ دویماهیێ ب تاوانبارکرنا پەنابەرى د وێ تاوانێ دا دەرکەفت بیت، یا کو پەنابەر ژ بەر بهێتە ڤەگەڕاندن یان دەرکرن.
تەوەرێ سیێ: ئاستەنگ و پێشێلکاریێن ل هەمبەرى بجهئینانا پرەنسیپێ نەڤەگەڕاندنا پەنابەران:
ئێک: ئاستەنگێن ل هەمبەرى ڤى پرەنسیپى:
زێدەبوونا هژمارا پەنابەران: زێدەبوونا مەزن د هژمارا پەنابەران دا گڤاشتنان دئێخیتە سەر دەولەتان بۆ بجهئینانا پرەنسیێ نەڤەگەڕاندنێ، ئەڤە ژى دبیتە ئەگەرێ ڤەگەڕاندنا ب زۆری یا هندەک پەنابەران.
هندەک دەولەت حەز ناکەن پەنابەران وەرگرن: هندەک دەولەتا حەزا وەرگرتنا پەنابەران نینە ل وەلاتێ خۆ، کو ئەڤە ژى دبیتە ئاستەنگەکا مەزن بۆ ب جهئینانا پرەنسیپێ نەڤەگەڕاندنێ.
کێمیا ژێدەران: هندەک دەولەتان ژێدەرێن پێدڤی نینن بۆ دابینکرنا پاراستن و خزمەتگوزاریان بۆ پەنابەران، کو دبیتە ئەگەرێ پێشێلکرنا مافێن وان، ژ وان ژى مافێ نەڤەگەڕاندنا پەنابەران.
ل ڤێرێ رۆلێ جڤاکێ نێڤدەولەتی دیار دبیت د پاراستنا پرەنسیپێ نەڤەگەڕاندنا پەنابەران دا، ب پێشکێشکرنا پشتەڤانیا دارایی و تەکنیکی، کو پێدڤیە ل سەر جڤاکێ نێڤدەولەتی پشتەڤانیا دارایی و تەکنیکی پێشکێشی وان دەولەتان بکەت یێن کو پەنابەران ل وەردگرن دا کو هاریکاریا وان بکەت ل سەر بجھئینانا پابەندیێن خۆ ل دویڤ پرەنسیپێ نەڤەگەڕاندنێ، ھەر وەسا پێدڤیە ل سەر جڤاکێ نێڤدەولەتی گڤاشتنان بێخنە سەر دەولەتان دا کو رێزێ ل پرەنسیپێ نەڤەگەڕاندنێ بگرن، و حوکمێن پەیمانناما جنێڤێ بجھ بینن، و ھەر وەسا ل سەر جڤاکێ نێڤدەولەتی یە ھشیاریێ ل دۆر پرەنسیپێ نەڤەگەڕاندنێ و گرنگیا وێ د پاراستنا مافێن پەنابەران دا بەلاڤ بکەت.
ھەر وەسا پێدڤیە ل سەر دەولەتان دەمێ بریارا ڤەگەڕاندنا پەنابەران د دەن، ڤان خالان ل بەر چاڤ وەربگرن:
- دەستنیشانکرنا رەوشا پەنابەرى: پێدڤی ب ھەلسەنگاندنەکا هویرە بۆ مەترسیێن کەسی، بۆ وى کەسی و رەوشا وەلاتێ وی یێ رەسەن، دا کو دیار ببیت کا ئەرێ پێناسەیا پەنابەران دێ ل سەر وی بجھ هێت یان نە.
- بجهئینانا کرداری: گەرەنتیا وێ چەندێ هەبیت کو رێکارێن دەرکرن و دویرئێخستنێ نەبنە ئەگەرێ ڤەگەڕاندنا ب زۆری یا پەنابەران بۆ جھەکى کو تێدا رووى ب رووی زۆرداریێ ببیت.
- تووخیبێن پاراستنێ: گەنگەشە ل سەر وێ چەندێ یە کا ئەرێ پرەنسیپێ نەڤەگەڕاندنێ بتنێ ل سەر تووخیبێن فەرمی بجھ دهێت یان ژی دگەھیتە دەڤەرێن دەرڤەی تووخیبان.
– ڤەدەر کرنێن ئیمناهیێ: دبیت ئەو چەند ببیتە بەهانە کو هوکارێن ئێمناهیێ بھێنە بکارئینان بۆ ڤەدەرکرنا هندەک کەسان ژ پاراستنێ.
– ھەماھەنگیا نێڤدەولەتی: ھاریکاریا نێڤدەولەتی یا پێدڤی یە بۆ گەرەنتی کرنا وێ چەندێ کو پرەنسیپێ نەڤەگەڕاندنێ نەھێتە پێشێلکرن، ب تایبەتی د بارودۆخێن ھاتنا ب کۆم یا پەنابەران دا.
– سەرکەفتن ل سەر ڤان ئاستەنگان پێدڤی یا ب بزاڤێن بەردەوام هەى ل سەر ئاستێن نیشتیمانی و ھەرێمی و نێڤدەولەتی بۆ پشتراستبوون ژ رێزگرتنا ڤى پرەنسیپێ بنەرەتی بۆ پاراستنا پەنابەران.
دو: پێشێلکاریێن ل سەر ب جهئینانا پرەنسیپێ نەڤەگەڕاندنا پەنابەران:
پرەنسیپێ نەڤەگەڕاندنا پەنابەران ب پرەنسیپەکێ یاسایی یێ گرنگە د یاسایا نێڤدەولەتی یا مافێن مرۆڤی دا دهێتە هژمارتن، کو قەدەغێ د دانیتە سەر وەلاتان پەنابەران ب زۆری ڤەگەڕیننە وەلاتێن وان یێن رەسەن، کو دبیت رووى ب رووی مەترسیا زۆرداریێ یان پێشێلکاریێن دژوار یێن مافێن مرۆڤی ببن، ل گەل هندێ ژی دەولەت و پەنابەر وەکو ئێک رووى ب رووی گەلەک ئاستەنگان دبن د بجهئینانا ڤى پرەنسیپى دا – وەکو مە ئاماژە پێکری پێشتر- کو دبیتە ئەگەرێ پەیدابوونا پێشێلکاریان، ژ نموونەیێن پێشێلکاریان:
– ڤەگەڕاندنا ب زۆری: هندەک دەولەت پەنابەران ب زۆری ڤەدگەڕینن بۆ وەلاتێن وان یێن رەسەن، بێی کو ھەلسەنگاندنێ بکەن بۆ وێ مەترسیا دێ تووش بنێ، یان بێی کو رێکارێن یاسایی یێن پێدڤی بگرنە بەر.
- راگرتنا ب زۆری: هندەک دەولەت پەنابەران ب زۆری بۆ دەمێن درێژ رادگرن بێی توھمەت یان دادگەھکرنەکا دادپەروەرانە.
- بارودوخێن نەخۆش یێن ژیانێ: دبیت پەنابەر نەچار ببن د رەوشەکا نەخۆش دا بژین ل ناڤەندێن راگرتنێ یان د کەمپێن پەنابەران دا.
– گەھشتنا سنووردار یا خزمەتێن سەرەکی: دبیت پەنابەر تووشی ئاستەنگان ببن ل گەھشتنا خزمەتێن سەرەکی وەکو چاڤدێریا ساخلەمیێ و فێرکرنێ.
- جوداهى: دبیت پەنابەر تووشی جوداهیێ ببن ژ ئەگەرێ رەگەزێ خۆ یان ئایینى یان نەتەوەى یان ھەر ئەگەرەکێ دی.
- گەھشتنا سنووردار بۆ دەلیڤەیێن کاری: دبیت پەنابەر تووشی ئاستەنگان ببن بۆ ب دەستڤەئینانا دەلیڤەیێن کاری یێن گۆنجایی.
- نەبوونا چارەسەریێن ھەردەمى: دبیت ھندەک دەولەت نەشێن چارەسەریێن ھەردەمى بۆ پەنابەران دابین بکەن، وەکو دووبارە ئاکنجی کرنێ یان دانا ناسنامێ.
ئەگەرێن پێشێلکرنا پرەنسیپێ نەڤەگەڕاندنا پەنابەران:
– زێدەبوونا هژمارا پەنابەران: زێدەبوونا هژمارا مەزن یا پەنابەران گڤاشتنان دئێخیتە سەر دەولەتان بۆ دابینکرنا پاراستنێ و خزمەتان بۆ پەنابەران، کو دبیتە ئەگەرێ پێشێلکرنا پرەنسیپێ نەڤەگەڕاندنا پەنابەران.
- نەرازیبوونا هندەک دەولەتان ل سەر وەرگرتنا پەنابەران: ھندەک دەولەت نەرازیبوونا خۆ دیار دکەن بۆ وەرگرتنا پەنابەران ل وەلاتێ خۆ، کو دبیتە ئاستەنگەکا مەزن بۆ ب جهئینانا پرەنسیپێ نەڤەگەڕاندنا پەنابەران.
– کێماسى د ژێدەران دا: ھندەک دەولەتان ژێدەرێن پێدڤی نینن بۆ دابینکرنا پاراستنێ و خزمەتگوزاریان بۆ پەنابەران، کو دبیتە ئەگەرێ پێشێلکاریێن مافێن وان.
– لاوازیا سیستەمێن پەنابەریێ: دبیت سیستەمێن پەنابەریێ ل ھندەک دەولەتان د لاواز یان نە د کارا بن، دبیتە ئەگەرێ پەیدابوونا ئاستەنگان کو پەنابەر پاراستنا پێدڤى وەربگریت.
– نەبوونا ئیرادا سیاسی: دبیت ھندەک دەولەتان ئیرادا سیاسی نەبیت بۆ رێزگرتنێ ل پرەنسیپێ نەڤەگەڕاندنا پەنابەران و پاراستنا مافێن وان.
دەرئەنجام
ل دویماهیا ڤى بابەتى ئەم گەهشتینە کۆمەکا دەرئەنجامان، ژ گرنگترین وان دەرئەنجامان ژى:
- پرەنسیپێ نەڤەگەڕاندنا پەنابەران بەرێ بناغەیە بۆ پاراستنا مافێن پەنابەران، و گەرەنتیکرنا سەرەدەرى کرنێ یە دگەل وان ب شێوەکێ ب رێزگرتن و ب مرۆڤایەتى.
– پەیمانناما جنێڤ یا سالا 1951 دبیتە بناغێ یاسایا نێڤدەولەتی یا پەنابەران، کو پرەنسیپێ نەڤەگەڕاندنا پەنابەران دچەسپینیت و پاراستنەکا بنەرەتی پێشکێشی پەنابەران دکەت.
- جارناما جیھانی یا مافێن مرۆڤی پرەنسیپێ نەڤەگەڕاندنا پەنابەران بهێز دئێخیت ب رێکا دوپاتکرنێ ل سەر مافێ پەنابەریێ، و قەدەغەکرنا ڤەگەڕاندنا ب زۆری یا پەنابەران، و بەلاڤکرنا ھشیاریێ ل دۆر پرەنسیپێ مافێ پەنابەریێ، و کارتێکرنا وێ ل سەر یاسایێن نشتیمانی، و پشکداریا وێ د دامەزراندنا کۆمسیۆنا بلند یا نەتەوەیێن ئێکگرتی دا بۆ کاروبارێن پەنابەران.
- حوکمێن دادگەھێن نێڤدەولەتی و ھەرێمی پشکداری د بهێزخستنا پرەنسیپێ نەڤەگەڕاندنا پەنابەران دا کریە، ب رێکا دوپاتکرنا وان وەکو بنەمایەکێ یاسایی یێ پابەندکەر و قەدەغەکرنا ڤەگەڕاندنا پەنابەران بۆ وەلاتێن وان یێن رەسەن یێن کو دبیت تێدا رووى ب رووی مەترسیێ ببن ل سەر ژیان یان ئازادیا خۆ ببن.
- پراکتیکا نیڤدەولەتی، پشکداری د بهێزخستنا پرەنسیپێ نەڤەگەڕاندنا پەنابەران دا کریە، ب رێکا دامەزراندنا وێ وەکو بنەمایەکێ یاسایی یێ پابەندکەر و بەردەست کرنا رێنمایان ل دۆر ب جهئینانا وى.
- پەیمانناما پەنابەران یا سالا 1951 رێکێ ددەتە دەولەتان کو ب تنێ د دوو حالەتان دا دشێن پەنابەران ڤەگەڕینن: ئەگەر ئەو ببنە گەف ل سەر ئاسایشا نەتەوەیی یان ئەگەر ب تاوانێن گەلەک ب مەترسى بھێنە تاوانبار کرن.
- نە یا دروستە پەنابەر ژ ئەگەرێ ئەنجامدانا تاوانێ بھێتە ڤەگەڕاندن یان دەرکرن بتنێ ئەگەر تاوان گەلەک یا ب مەترسى بیت، و پشتی بدەستڤەئینانا سیفەتێ پەنابەریێ تاوان ھاتبیتە ئەنجامدان، و حوکمێ دویماهیێ ب تاوانبارکرنێ ھاتبیتە دەرێخستن.
- پرەنسیپێ نەڤەگەڕاندنا پەنابەران رووى ب رووی ئاستەنگان بوویە، وەکو زێدەبوونا هژمارا پەنابەران، و نەڤیانا ھندەک دەولەتان بۆ پێشوازیکرنێ ل وان، و کێمیا ژێدەران، و ڤێ چەندێ پێدڤی ب پشتەڤانیێ ژ جڤاکێ نیڤدەولەتی ھەیە.
- دەمێ دانا بریارا ڤەگەڕاندنا پەنابەران، پێدڤیە رەوشا وان ب ھویری ل بەرچاڤ بھێتە وەرگرتن، و پشتراست ببن ژ نەڤەگەڕاندنا وان ب زۆری بۆ جھێن مەترسیێ.
- پرەنسیپێ نەڤەگەڕاندنا پەنابەران تووشی پێشێلکاریان دبیت وەکو ڤەگەڕاندنا ب زۆری و راگرتنا ب زۆری و رەوشا خراب و کێماسی د خزمەتگوزاریێن سەرەکی دا و جوداکاری و کێمیا دەلیڤەیێن کاری و نەبوونا چارەسەریێن ھەردەمى.
– پرەنسیپێ نەڤەگەڕاندنا پەنابەران ژ ئەگەرێ گڤاشتنێن زێدە ل سەر دەولەتان و کێمیا ژێدەران و لاوازیا سیستەمان و نەبوونا ئیرادەیا سیاسی دھێتە پێشێلکرن.
ژێدەر:
١- پەیمانناما نەتەوین ئێکگرتى یا تایبەت ب رەوشا پەنابەران یاسالا 1951، ئەوا دهێتە ب ناڤ کرن ب پەیمانناما جنێڤ یا سالا 1951.
- حق اللجوء في القانون الدولي، عقبة خضراوي، مكتبة الوفاء القانونية، مصر، 2014.
٢- حق اللجوء السياسي، دراسة في نظرية الملجأ في القانون الدولي، دكتور برهان أمر الله، القاهرة، 2000.
٣- القانون الدولي العام، حقوق الانسان وحرياته، دكتور موسى عبدالحافظ العبادي، 2018.
٤- حق اللجوء السياسي في ضوء القانون الدولي، أحمد محمد عبد المعبود، دار النهضة العربية للنشر والتوزيع، القاهرة – مصر، 2018.
