گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
زانست بێ مۆڕال دێ مرۆڤایەتیێ ژ ناڤبەت و موڕالێ بێ زانست دێ چرایێ مرۆڤایەتیێ ڤەمرینیت.
بۆچی ئۆل و زانست ژێک دویرکەڤتینە؟ ئایا بنیاتێ وان ئێکە، ئان ژی ژ دو بنەمایێن جودا زاینە؟
ئەو کەس ئان ئۆرگانیزە یێن پێچێبوونا کارێن زانستی هەی، پێدڤیە هندەک مەرجێن مۆڕالی ل سەر بهێنە سەپاندن، دا کو رۆژەکێ ژ رۆژان بەر ب ئارمانجێن کەسۆکی ڤە نەبەن.
پێشگۆتن
پەیدابوونا مۆڕال (أخلاق) ئێکە ژ ئالوۆزترین کێشێن فەلسەفێ کو مێشکێ مرۆڤی هەتا نهو ژی نەشیایە تێبگەهیت، ئان ژی پیڤەرێن ستاندارد بۆ دانیت، تەنانەت نە شیایە دیرۆکەکا دیار کری ژ بۆ دانیت، چونکو نزانیت چاوا و کەنگی دروستبووە، تەنانەت پێناسەیەکا ئاشکرا و خویا ژی نینە کو خەلک ل سەر بنەمایێن وی و پراکتیزەکرنا وی پێک بهێن.
ل گەلەک جهان پرەنسیپێن مۆڕالی دهێنە گوهۆڕین و دبنە تشتەکێ رێژەیی، ئەو کار و ئەکت و رەفتارێن ل جهەکی مۆڕالن، ل گەلەک جهێن دی نەمۆڕالن و مرۆڤ ئەرێ ناکەن و بەروڤاژی ژی، ئەڤ چەندە بەرچاڤێن مرۆڤی رۆهنتر لێ دکەت، ئەگەر مرۆڤ هەولا گرێدانا مۆڕالێ ب کەلتوری ڤە گرێدەت، موڕال نیڤشکێ ڤینا کۆمەلگەهێ یە کو چەندین بنەمایێن سەرەکی بۆ رەفتارێن پێکڤەژیانێ دهێنە دانان و ژ کەلتورێ وێ کۆمەلگەهێ چێدبن وەک هزرێن نۆبل و بلند بۆ ئایدیالیزمەکا سەرەتایی. سەرتویکێ ڤێ هزرکرنێ دبیتە ئۆل، ئانکو ئەو بیرۆکەیە یا کو ب پشتبەستن ب ئایدیالەکا نموونەیی د گەل چەند روتەڤەکان و گرێدانا وان چێکرنا بیرۆکا (الخیر و الشر) قەنجی و بەدی چێدکەت.
- تێگەهشتنا قەنجی و بەدیێ
فەلسەفە نەکو ب تەنێ راستی و دروستیا عەقیدێ دۆکتراین Doctrine ی ڤەدخوینیت، بەلکو ل سەر ئاڤاهیێ تێگەهشتنێ و کارێ وی د هشیاریا تاکی و ئاڤاهیێ کۆمەلایەتی ژی دا ب خو ڤە دگریت، وەکو دیاردەکا ئۆنتۆلۆجی، دیاردەکا مرۆڤگەری و یا گەردوونی کو پشکا سەرەکی تێدا مژادێن (عناصر) مەعریفی نە وەکو دۆکتوراین و سیستمێ بەها و ئاکاران، روتەڤ، هێما، ئانکو روتەڤ و سیستمەکێ بنیاتگەر.
فەلسەفا ئاینی پرسیاران چێدکەت، وەکو سروشتێ پیرۆز (مقدس) ئانکو Sacred ، گیانی (الروحیة) و ئەزموونا ئۆلی و پەیوەندیا باوەرپێکرنێ د گەل عەقلی و زانست و مۆڕالێ، وەک بەردەوامبوونەک بۆ پرسیارێن میتافیزیک و فیزیک. د فەلسەفا ئۆلی دا پرسیار ئەوە کو :چاوا مرۆڤی قەنجی و بەدی ناسینە؟
ئایا مۆڕال ژ ژێدەرەکێ بەرزگەرڤە Transcendental هاتیە، ئان ژی چێکرنا مرۆڤیە و رەوایەتیا خو ژ جیهانا هەستپێکری وەردگریت. ل ڤێرێ هەردو رووگەهێن ئەشعەری و موعتەزیلە د هزرا ئیسلامی دا محوەرێ ڤێ دیالیکتیکێ ب ئاشکرایی د ناڤ (معتزلة) و (أشاعرە)دا خویا دبیت، هەر ئێکی ژ وان دیتنەکا تایبەت بۆ تێگەهشتنا قەنجی و بەدیێ هەیە کو ل دویماهیێ دبیتە دیالیکتیکەکا گرنگ بۆ بەردەوامبوونا لێکولینێ و هەتا نهو یا بەردەوامە، چونکو هەر ئێکی ژ وان پێل و ڕووگەهان بۆچوونەکا تایبەت یا هەی دەربارەی ڤێ مژارێ و گەلەک جاران هەڤدژن، لێ هەبوونا بیروڕایێن جودا، تەنێ مژارێ بهێزتر لێ دکەن.
موعتەزیلە، مژارا قەنجی و بەدیێ وەکو پێکهاتەکێ سەرەکی دبینن بۆ خودێ رەفتاران، یێ د وێ باوەریێ دا مرۆڤ دشێت مۆڕال و نامۆڕالان ب عەقلی بسەلمینیت، ئانکو ب عەقلی دهێنە خویاکرن. درکپێکرنا وان مژاران د ناڤ ڕامانێ دا چێدبیت، مۆڕال ب عەقلی دهێنە خویاکرن، چونکو عەقلی پێچێبوونا هندێ یا هەی راستی و چەوتیان ژێک ڤاڤێریت، قەنجی و بەدی، و راستیێن مۆڕالی د ناڤ خو دا و د سروشتێ دا یێن هەین، بـــێی گرێدانا وێ بهێزەکا بەرزگەرڤە. ژ بەر هەندێ زانینا مرۆڤی بۆ قەنجی و بەدیان، ل سەر هزرکرنا عەقلی دراوەستیت.
رووگەهێ ئەشعەری، ڤێ مژارێ ب شێوازەکی دی دبینیت کو قەنجی و بەدی پەیوەندیا ب ڤینا (ئیرادا) خودا ڤە هەی و هیچ هەبوونەکا جودا ژ زاتێ خودایی نینە، هەمی ب فەرمانا خودا دهێنە ناساندن، قەنجی ئەوە یا خودا فەرمانێ ل سەر ددەت، هەروەسا هەرتشتەکێ خودا نەهی ژێکری ئەو بەدیە، ل ڤێرێ (وحي) سروش تاکە ژێدەرێ پیڤانا قەنجی و بەدیێ یە.
موعتەزیلە عەقلی ددانن وەکو ئامیرەکێ پیڤانا مۆڕالێ و پەیوەندیا وێ ب شریعەتی ڤە، پێچێبوونا ناساندنا قەنجی و بەدیێ دیالیکتیکەکا بەردەوامە د ناڤ ڤێ مژارێ دا.
ئەڤ تێگەهە دبیتە ئەنیگمایەکا بوونگەرایی (لغز وجودي) و ب فۆرمێن ساکارتر Premitive یاهاتیە چێکرن و د گەل پێشکەڤتن و ئالۆزیا ژیانێ یا بوویە ئەڤ شێوازێ ئەم نهو دبینین.
ناهێنە ڤەشارتن کو مۆڕال ب شێوەیەکێ سەرەتایی رێکخستنا پەیوەندیانە د ناڤبەرا تاکان دا، هەروەسا د ناڤبەرا تاک و دەستهەلاتێن هەمەجۆر، دەستهەلاتا پیشەیی تەندروستی، زانستی.. هتد.
ل هەمبەر ڤێ دیتنێ ‹نیتچە› د (جینالوجیا الأخلاق)دا، تەکەز ل سەر ژێدەرێ مۆڕالێ دکەت کو ژ ئەنجامێ ململانێیا ڤینا هێزێ یە Will To Power د دیرۆکا مرۆڤایەتیێ دا و چەمکێن وەکو: قەنجی و بەدی، ژ چ راستیێن ڕەها (مطلق)ڤە نەهاتینە، بەلکو ئەو تەنێ زاراڤن و ب گۆرەی Social Conventions پێکهاتنێن کۆمەلایەتی چێبووینە، کاهن و ئۆلدارێن بەرژەوەندخواز ب گۆرەی پێدڤیاتیێ چێکرینە، وەکو ئامیرەکێ هێزێ ژ بۆ کۆنترۆلکرنا خەلکی، بۆ ڤێ چەندێ ‹نیتچە› دیتنا کلاسیک ل سەر ڤان تێگەهان سەروبن د کەت، مۆڕالێ ژ هێزەکا ڕەها و بەرزگەرTrancsendental ڤەدگوهێزیت بۆ پێکهاتەکێ دیرۆکی یێ نژنی.
ژلایێ ئۆنتۆلۆجی ڤە
پرسیار ل سەر سروشتێ هەبوونێ دهێنە ئاڤاکرن، ب شێوازەکی کو مۆڕال تێدا مومکین بیت. ‹مارتن هایدیگەر› د پەرتووکا (هەبوون و دەم) ئاماژێ بۆEthicality وەک سیمایەکێ بوونگەرایی نیشاددەت، چونکو پەسەنەکا سەرەکی و بنەڕەتیە ژ بۆ هەبوونا مرۆڤی، ئانکو هەبوونا مرۆڤی هەبوونەکا مەرجدارە ب هەبوونا مۆڕالێ، چونکو مرۆڤ تاکە بوونەوەرە دکەڤیتە بەر پرسیارەکا هەمیشەیی: پێدڤیە چاوا بژیم؟ ئەڤ کەتوارە، کەتوارەکێ بوونگەراییە، مۆڕالێ دکەتە پەسەنەکا ئۆنتۆلۆجی، ل شوینا هەبوونا سیستمەکێ پیڤانێ.
هەر دەربارەی ڤێ چەندێ و ب دیتنەکا جودا، هەبوونا مرۆڤی دبیتە بەرپرسیاریەتیەکا ڕەها بەرامبەر یێن دیترێ، چونکو پەیوەدنیا مۆڕالی، ب پێشدکەڤیت و دبیتە پێشمەرجەکێ هەبوونێ ب خو، بەری هەبوونا تاکی.
ژ لایێ پێشکەڤتنێ ڤە ‹چارلز داروین› د پەرتووکا خو دا (أصل الإنسان) تەکەزێ ل سەر دروستبوونا مۆڕالی دکەت، وەکو ئالیەتەکا پارازتن و پێشکەڤتنێ بۆ مانا گرۆپی -کۆمەل- وەک تەفسیرەکا سروشتی. هەست و سۆزێن مۆڕالی وەکو دلپێڤەمان و پشتگیری و هاریکاری هەمی ئەو خسلەتن کو گرۆپەکی مەرجێن مانێ تێدابن، وەک هەڤگرتنا کۆمەلایەتی. ئەڤ تەفسیرا سروشتی Naturalistic هەڤدژیەکێ د گەل هزربینیا میتافیزیکی دکەت کو مۆڕالێ وەکو رەنگڤەدانەک بۆ بیرۆکا راستیا بەرزگەر دبینیت.
دیتنا ئۆنتۆلۆجی، ئۆل وەکو سێ ژێکنێزیککرنان دبینیت بۆ تاکە کەتوار، نەکو سێ جیهانێن جودا، هەر ئێک ژ وان رەهەندەکێ بوونگەرایی ژ هەبوونا مرۆڤی دبینیت، ژ لایەنێ ئۆلی ڤە بویەر نە تەنێ مەتریالە، بەلکو پەیوەندیا د ناڤبەرا چێکەر و چێکریە، خودەکێ ژ ناڤچوی و واتایەکا بەرزگەر، ژ بەر هندێ کەینونەت یا مەرجدارە ب هەبوونا پیرۆزیێ (مقدس) و مرۆڤ تێدا بوونەوەرەکێ روی ل رەهابوونێ یە، لەوا تێگەهشتنا مۆڕالێ و بەرپاکرنا وێ یاگرێدایی رەهەندەکێ بەرزگەرە، ژ بۆ گەهشتن ب وێ بەرزگەریێ پێدڤیە مرۆڤ هەمی رێنامیێن مۆڕالی ب وی خودێ بەرزگەر ڤە گرێدەت.
مۆڕال ل دویڤ ڤێ دیتنێ نوینەراتیا رەهەندێ بەها و ئاکاران د ناڤ هەبوونێ دا دکەت. ئانکو وەکو سیستمەکێ بەها و ئاکاران دهێنە دیتن، نەکو تەنێ بنیاتگەریا رەفتارانە، بەلکو لەشگریێ د ناڤ پەیوەندیێن مە د گەل هەمی هەبوویان دکەت؛ و داخوازا چێکرنا مرۆڤایەتیێ دکەت ژ لایێ مۆڕالی ڤە، لەوا مۆڕال گەلەک جاران ب ژێدەرێ ئۆلیڤی دهێنە دیتن.
ژ بەر هەندێ ئەم دشێین وەکو سیستمەکێ بەها و ئاکاران ببینین کو د ناڤ کەتوارێ مرۆڤایەتیێ دا چێدبیت و هەولا وی چێکرنا جیهانەکا دیە یا نەدیتراو. ژ لایەکی ڤە دبیتە ئۆنتۆلۆجیەکا بەرزگەر و ژ لایێدی ڤە د سروشتێ دا دبیتە ئۆنتۆلۆجیەکا سروشتی ئان مرۆڤگەری.
- مۆڕال د ناڤبەرا بەرزگەر و ئەزموونگەرایی دا
مۆڕال د ڤێ هەڤکێشێ دا، د ناڤبەرا رەها و رێژەیی دا، دکەڤیتە حالەتەکێ سەرلێشێوانێ، چونکو ژ لایەکی ڤە ل نک ‹کانت›ی مۆڕال پێدڤیاتیەکا عەقلانی یا رەهایە و ژ لایەکێ دی ڤە دکەڤیتە د ناڤ پراکتیزەکرنا رۆژانە. هەروەسا ل نک ‹نیتچێ› وەک ئاڤاهیەکێ دیرۆکیە و ل نک ‹هایدیگەر›ی وەک تایبەتمەندیەکا ئۆنتۆلۆجیە بۆ هەبوونا مرۆڤی. ئەڤ ئالۆزیە مۆڕالێ دکەتە دیاردەکا تایبەت ب مرۆڤی ڤە کو ب هیچ شێوەیەکی نابیت بکەڤیتە بەر تاکڕەویا دیتنێ.
چاوا ئۆل و زانست د عەقلێ مرۆڤی دا پێکڤە دژین؟
ئەڤ پرسیارە یا د مەژیێ مرۆڤی دا، هەر ژ ‹پلاتۆ›ی (أفلاطون) بگرە، هەتا دگەهیتە چاخێ ژیریا دەستکرد، نەکو تەنێ پرسیارەکا ئەکادیمیە، بەلکو کێشەکا بوونگەرایی یا هەڤدژیا گەوهەری د سروشتێ مرۆڤی دا.
مرۆڤ، ئەڤ بوونەوەرێ سەیر، د ناخێ خو دا خەریبیەکا میتافیزیکی بۆ ڕەهابوونێ هەلدگریت، د هەماندەم دا بوویەرەکێ فیزیک دژیت.
ئۆل و زانست نوینەراتیا دو سیستەمێن ژێکجودا بۆ تەفسیرا هەبوونێ دکەن، هەر ئێکی ژ وان لۆجیکەکێ جودا و ئامیرێن جودا یێن هەین بۆ تەفسیرکرنا دیاردەیان. ئۆل ڕەوایەتیا خو ژ سروش (وحي) وەردگریت، د هەمان دەم دا زانست ژ رووگەهێ گۆمانێ و رێژەییبوون و ئەزموون وەردگریت. ئەڤ جوداهیا بنەڕەتی دیتنەکا جودا ل نک مرۆڤی چێ دکەت بۆ تەڤایا جیهانێ.
ئۆل بەرسڤێن ئامادە و بنەجهـ بۆ پرسان دبینیت، ئەم ژ کیڤە هاتینە؟ بۆچی ئەم ل ڤێرێینە؟ دێ کیڤە چین؟ زانست پتر پشتگەرما پەسەندکرنا دیاردەیێن سروشتیە و گرێدانا وان ب هۆیێن مەتریالی، بێی کو بچیتە د ناڤ هویراتیا مژارێ دا، ئانکو ئەوا ئەز دبینم و هەستپێ دکەم، من بەس شۆل ب وێ هەیە.
وەک د هۆزانەکا مەلا تەها مایی دا هاتی:
«ئەڤ هەبوونە ژکیڤە هاتە، بوچ هات ددێ کیڤە چیت؟
کەنگی هەلکەت بویە پەیدا مان هەیە یان پویچدبیت؟
ئەز چمە ئو بو چ هاتم بوچمە دێ کیڤە چم؟
هەلکولان یا کویر و دویرە بعەقلێ کوهـ ڤێناکەڤم.
کەڤنە پرسە تێنەکرنێ ژ وەختەکێ دویر و ژمێژ.
فەیلەسوف کرنە شەپرزە بون ئالۆز و مانە گێژ»
ئەڤ هوزانە گەلەک ب کویری پرسا هەبوونێ گەنگەشە دکەت ب رێڕەوەکا هوزانا کلاسیکی
هەلبەت ئەڤ گێلەشۆکا هزری هەردەم یا هوسا نەبوویە، بەلکو د دیرۆکێ دا و ل گەلەک چاخان، بۆ نموونە: ل چاخێ زێڕین یێ شارستانیا ئیسلامێ، زانست ب هەمی شێوازێن خو ڤە سەرکەڤتنەکا مەزن ب دەستڤەئینا، ئان ژی بۆ نموونە: ‹نیۆتن› ل سەردەمەکی تیۆرێن خو داناین، رۆژانە پەرتووکا پیرۆز ئینجیل پتر دخواند ژ تیۆرێن لڤینێ.
ژ لایێ دەروونی ڤە ئۆل هەستەکا تەڤلیبوونێ بۆ هەمیەکێ مەزنتر ددەتە مرۆڤی د ناڤ چارچویڤەکێ مۆڕالی دا، تەنابوونەکێ ددەتە مرۆڤی ل هەمبەر کەیۆس و فەوزا هەبوونێ، ئەڤ ببۆچوونە یاهاتیە دیکۆمینتکرن ژ ‹فرۆید› و ‹یۆنگ›ی ژی ڤە.
راستە تەنایی و ئارامیەکا گیانی ددەتە مرۆڤی، لێ د هەماندەم دا چێدبیت باوەریا ئۆلی یا هشک و دۆگما ببیتە عەقیدەکا دائێخستی کو هیچ پرسیار و رەخنەکێ ئەرێ نەکەت، هینگی دێ مرۆڤ بیتە ئامیرەکێ میتافیزیکی و ل هیڤیا جیهانەکا دی.
ل بەرامبەر ڤێ چەندێ زانست گیانێ گۆمان و سەربخوییا هزری دئینیتە ئارا و د هەمان دەم دا بۆشاییەکا هزری یا مەزن ل شوینا خو دهێلیت کو ب زانستێ تژی نابیت.
ئەڤ بۆشاییا گیانی ئەوە یا فەیلەسوفێن بوونگەر (وجودي) ناڤ لێدنن: نیگەرانیا بوونگەرایی (القلق الوجودي) کو مرۆڤێ سەردەم ژێ دنالیت. راستە چێدبیت زانست بۆ مە دیار کەت ئەتوم چاوا شۆل دکەت و شانەیێن سەرەکی چاوا چێبووینە، بەس نەشێن بێژیتە مە دێ چاوا ژیانەکا واتاگەر ژین.
لەوا ژی د ناڤ کۆمەلگەهێن پێشکەڤتی دا ژ رویێ زانستی دیاردەکا سەیر پەیدا دبیت، هندی زانست پێشبکەڤیت و مەتریالیزم جهگیر ببیت، ب ئاشکاراتر و بهێزتر رەهەندێ گیانی هاڤی دبیت.
ڤێ چەندێ کارتێکرن ل سەر زانایێن فیزیک وەکو ‹ئەینشتاین› ئان ‹هایزنبێرگ› گفتوگۆیێ ل سەر کێشەیێن گیانی بکەن و تایبەتمەندیا وان تەنێ ل سەر ووزە و فیزیا و مەتریالی نەبیت.
هەر وەکو دیاردبیت، مرۆڤ نەشێن تەنێ ب زانستێ بژیت ئەگەر مۆڕال د گەل نەبیت، دێ ئەو زانست سەرێ مرۆڤی خوت و دێ مرۆڤایەتیێ تێبەت و ئەگەر تەنێ ل سەر موڕالێ بژیت، دێ بیتە مرۆڤەکێ بکێر نەهاتی و تەمبەل.
پشتی ڤان هەمی پێشکەڤتنێن زانستی یێن مەزن، مرۆڤ نەشێت جارەکا دی ڤەگەڕیێنەڤە باوەریا ساویلکە، لێ ئەو ژی ب تەنێ چێنابیت، ئەگەر مۆڕالەکێ سەپاندی ب زۆرداری ل سەر نەبیت.
تاکە چارەسەری بۆ ڤێ بۆشاییا بوونگەرایی، وەرگرتنا هەردو رەهەندانە ب مێشکەکێ ڤەکری و بکارئینانا هەر دویان د گەل ب بۆچوون و رووگەهێن دی بۆ تێگەهشتنا راستیێ، چونکو هەر دو رەهەند دکێمن بۆ گەهشتنا مرۆڤی ب راستیا رەها کو خودایە.
ئۆل و زانست دو سیستمێن هزری و سەرەکی و بنەڕەتینە د دیرۆکا مرۆڤی دا و کارتێکرنێن گرنگ ل سەر تێگەهشتنا مرۆڤی بۆ دیاردەیێن سروشتی هەبوویە، ئۆل بەردەوام تەکەزێ ل سەر هەبوونا هێزەکا ژ خو بەرزتر دکەت، هێزەکا مەزن کو دەستێ مرۆڤی د ناڤ بویەر و قەومینا وێ دا نینە، وەکو خودا خوداوەند، ئانکو هێزێن د سەر تێگەهشتنا مرۆڤی دا، ئانکو هەولدانا گوهۆڕینا رووگەهێ پرسیاران ب تایبەت پرسیارێن هەرەکی، یێن مرۆڤی وەکو ژیان و مرن. گرێدانا وان ب وێ هێزا بەرزگەرڤە، دکەنە پرسیارێن رێپێنەدای ژبلی وی سیستمێ ئەو ل سەردچن کەسەک نەشێت ژ دەرڤەی وی چارچویڤەی هیچ پرسیارەکا دی بکەت ئەگەر دەرەنجام نەگەهیتە سیستمێ وان دانای ئان ب ئامادیی هاتیەخوار.
ب دویڤکەڤتی و باوەردارێن وان چو رێکێن دی نینن بۆ پرسیاران دەربارەی هەبوون و مرنێ؛ بەلکو دەقێن پیرۆز د ڕێکا روتەڤ و باوەرپێکرنا عەقیدەیی بهێزا سەروەر Transendental هەمی بەرسڤێن وان پرسیاران یێ ئامادەکرین بۆ رێکخستنا ژیانا رۆژانە و چیکرنا مۆڕال و بەها و ئاکاران کو زانست نەشێت ڤان کاران کۆنترول بکەت، تەنانەت ئەگەر زانستێن سۆسیۆلۆجی و سیستمێن یاسایی و سیاسی ژی یاسایێن رێکخەر دانن هەر دێ بۆشاییا بوونگەرایی مینیت کو ب زانستێ ب تەنێ ناهێنە تەژیکرن، چونکو مرۆڤ نە تەنێ بوونەوەرەکێ مەتریالی و فیزیکیە، بەلکو کۆمەکا هەست و ژیری و ڤینا ئازادیێ پێکدهێن.
- دروستبوونا مۆڕالێ د ناڤبەرا ئۆل و زانستێ دا
ئەڤ هێزە وەکو هێزەکا مۆڕال لەشگریێ د ناڤ تێگەهەکێ بەرزگەر دا دکەت، کارتێکرنا راستەوخو ل سەر ژیانا مرۆڤان دکەت و دابونەریتێن نوی ژێ دهێنە کیان، هەر چاوا بیت دەرکەڤتن ژ ڤان بەها و ئاکاران و دەرچوون ژ وان تاوانەکا مەزنە و سزایێ دونیایی و دویماهیێ ژی دهێنە سەر، چونکو پیرۆزی نابیت بکەڤیتە ژێر پرسیاران.
زانست پەیڕەوەکێ عەقلانی لۆجیکیە ل سەر بنەمایێ ئەزموون و بەلگێن زانستی دهێنە دامەزراندن.
پێخەمەتی گەهشتن ب ڕاستیێ ل هەمی دەمان یا بەر ب گوهۆڕینە، هەر دەمێ بیردۆزەک ئان تیۆرەکا نوی هات، دێ یا بەریخو ژ ناڤبەت و ئەو دێ هێتە جهێ وێ، دویر ژ پیرۆزیا دەقێ و باوەرپێکرنا میتافیزیکی.
ئەو هێزا کەنیسێ ل ئەوروپا هەی هەر ژ سەردەمێ رۆما و هەتا رێنیسانسا ئێکێ و دویێ و یا سێ ژی چاخێن تاریکستانێ ل ئەوروپا بەرپاکرن و هێزەکا بێسنوور ل سەر هەمی جهێن بندەستێ وان هەبوو.
پشتی شۆڕشا فڕەنسی و پەیدابوونا عەقلێن ئازاد بێ ترس، ب قوناغ هێزا کەنیسێ هاتە راگوهازتن بۆ زانستێ، زانستێ ژی ئەو ئامانێ هزری نەبوو کو بشێت ڤێ هێزێ هەمیێ ڤەگریت. چەندین ڤەدیتن و سەرکەڤتنێن زانستی کرن و ئەو هێز هەمی هاتە ڤەگوهازتن بۆ زانستێ وەکو پێگوهۆڕک د گەل هێزا ئاینی، د گەل دروستبوونا فەلسەفا نوی و بوهژینا هزرێن کەڤن د ناڤ چاخێ پیشەسازیێ دا، خواندنێن نوی بۆ زانستێ پەیدابوون، وەکو: سیاسەت، ئابۆری، کۆمەلایەتی سۆسیۆلۆجی، سایکۆلۆجی..هتد. و هزرێ مەودایەکێ دی یێ ئازادیێ پەیدا کر، ژ بەر هندێ رەهەندێن هزری یێن نوی ب قوناغ هاتنە ئارا.
پشتی هەڕڤتنا ئیمپەراتۆریەتا رۆما بۆشایەکا سیاسی پەیدابوو، ڤێ چەندێ ژی هێزەکا زێدەتر دا کەنیسێ کو ببیتە تاکە مەرجەع بۆ ب ڕێڤەبرنا ئۆلی و دونیایی کو هەمی کاروبارێن وەلاتان بکەڤنە بندەستێ وێ و تەفسیرا ئینجیلێ کەڤتە د دەستێ هێزەکا تاکڕەو دا کو ئەو رەوایەتیێ بدەتە مەلک و پادشاهان ب ناڤێ خودا حوکمی بکەن، وەک مافەکێ خودایی و ئەو ژی ببنە ناڤەندگیر د پەیوەندیا د ناڤبەرا خودا و مللەتی دا.
ل چاخێ ١٣ دادگاها پشکنینێ دروستکر بۆ نەهێلانا Herecy (هرطقة) کو گەلەک زانست ژی ل سەر وی بنەمای ژ ناڤبرن و دویماهی ب فەلسەفا مەدرەسی (سکولائي) ئینا دەست ب سەر بارودوخێ ئابۆری دا گرت کو زێدەتر ژ ئێک ل سەر سێ یێ هەمی ئەردێ ئەوروپا مولکێ وێ بوو و ب مافەکێ خودایی باج و خەراج ژ وەلاتیان وەردگرت و بکەیفا خو دان و ستاندن دکر.
ل چاخێ ١٤ێ وێ ڤە هەتا چاخێ ١٧ێ بزاڤێن مرۆڤدۆستانە ل سەر بنەمایێ رۆشەنگریێ دروستبوون و پەیڕەوێ هزری یێ کلاسیکی، گریکۆ-ڕۆمانی ب عەقلیەتەکا نویخواز بەرپا کر.
‹گۆتینبێرگ› ل١٤٥٠ێ چاپخانە چێکر و بۆ مایێ بەلاڤبوونا هزرێن نویخواز دویر ژ دەستهەلاتا کەنیسێ.
کارێن گرنگ یێن ‹کۆپەرنیکۆس› و ‹گالیلۆ› و ‹نیۆتن› بوونە جهگیرێن هزرا کەنیسێ یا دوگما، هەروەسا ئەزموونگەرایی و پراگماتیزما یا ‹فرەنسیس بەیکون› د ئامدەبوون ببنە ئەلتەرناتیڤێ دەقێن پیرۆز یێن کەنیسێ.
ل چاخێ ١٧ و ١٨ چاخێ رەوشەنگەریێ، ڕێنیسانس ل سەر بنەمایێ هزرا (کارتیزیان) ‹دیکارت›ی ١٥٩٦-١٦٥٠دامەزران و ‹دیکارت› بوو فیگۆرێ سەرەکیی بۆ شۆڕشا مەزن و دەستپێکا فەلسەفا هەڤچەرخ. دەمێ ‹دیکارت›ی گۆتی: ئەز هزر دکەم کەواتە ئەزێ هەیم. عەقل ب سەر باوەرێ دا بلند کر و سەنتەرێ بڕیارێ ژ ئەسمانی گوهۆڕی بۆ خودیێ مرۆڤی. ژ وێرێ پێڤە فیگورێن گرنگ پەیدابوون وەکو ‹ڤۆلتێر› و ‹رۆسۆ› کو ئەلتەرناتیڤێن بوونگەربوون بۆ بیرۆکا خودا کێشەیێن هزری، تەنانەت گەهشتە هندێ ‹نیتچە› د پەرتووکا (العلم المرح) و (هکذا تکلم زرادشت) جاڕدانا مرنا خودێ رابگەهینت، ئەو ژی ب مەبەستا ڤەگەڕاندنا ئیرادا مرۆڤی بۆ مرۆڤی ب خۆ، نەکو هێزێن نەدیار.
زانکۆیێن سەربخۆ ژ دەرڤەی دەستهەلاتا کەنیسێ دامەزران، وەکو هەمبۆلت Humboldt 1810، و زانکۆیا بەڕلین و کۆمەلا مەلەکییا بریتانیا 1660 و ئەکادیمیا زانستی یا فرەنسی 1666.
ئەڤ جۆرێ ئەکادیمیا و کۆمەلان، ل گەلەک جهێن دی ژی دروستبوون دا کو دەستهەلاتێ ب دروستی ژ دەستێ کەنیسێ بیننەدەر و رادەستی زانستێ بکەن، بۆ هەمی کەسان سەلماند کو ئەو هێز نابیت د دەستێ ئۆلی دا بیت. زانستێ رێکا خو ب باشی گرتەبەر و گەلەک ڤەدیتن ئەنجامدان: ڤاکسینا خوریکان، یا ئیفلیجیا زارۆکان، مەلاریا..هتد، هەروەسا ل سەر ئاستێ ساناهیکرنا ژیانا مرۆڤی و چێبوونا ئامیرێن پیشەسازیێ، خەلکێ ب گشتی باوەر ب هندێ هات کو زانست ئەلتەرناتیڤەکێ باشترە، چونکو کەنیسە ببوو هۆیێ سەرەکی یێ نەخوشی و نەساخیان، وێ تاعون ئینا و زانستێ چارەسەر کر، وێ خوریک ئینان و زانستێ چارەسەر کر، وێ هەژاری ئینا و زانستێ د ڕێکا ئابۆریا مۆدێرن دا چارەسەر کر و کەسێن بەلەنگاز نەهێلان، ئازادیا هزروبیران ببوو سەدەما ڤان پێشکەڤتنان و ل سەر دەستێ ‹ئۆگەست کۆنت› فەلسەفا پۆزتیڤییزم positvism تەکەز ل سەر شایستەیا زانستێ هاتەکرن کو پێدڤیە هەمی هێزەک د دەستی دا بیت.
هەر وەکو من گۆتی: زانست کرە پێشمەرجەک بۆ دروستبوونا حوکمەتێن مەدەنی و هێلکاریا بناغێن دەولەتا مۆدێرن راکێشان.
ئەو ژی ب سەپاندنا خواندنا زۆرداری و چێکرنا مەنهەج و پەیڕەوێن خواندنێ ل سەر بنەمایەکێ زانستی. سەنتەرێن نوی و بێلایەن هاتنە دامەزراندن و ژ لایێ دەستهەلاتێ ڤە پشتگیری لێ دهاتەکرن و فەلسەفا فێرکرن و پەروەردێ ب گشتی ئێخستە بەر دەستێ زانستێ، هەروەسا نڤیسینا تیورێن نوی ئابۆری و سیاسی و دەروونناسی سۆسیۆلۆجی، ل سەر بنەمایێن نوی هاتنە داڕێژتن.
پشتی داویهاتنا هەردو جەنگێن جیهانی کو وەختبوو مرۆڤایەتیێ ژناڤببەن، جەنگێ سار دەستپێکر کو د هەمی دەمەکی دا مرۆڤایەتی یا ل بەر ژناڤچونێ بوو، ژ ئەنجامێ مەترسیا جەنگا ئەتۆمی، د دەمەکی دا مرۆڤایەتی ل جیهانا پێشکەڤتی گەهشتبوو گوپیتکا خو و گەلەک ژ وەلاتێن ئەوروپی ب خوبەخش و خوڕایی دەست ژ کۆلۆنیێن خو بەردان ل باشورێ رۆژهەلاتا ئاسیا و وەکو هەستەکا مرۆڤگەری، ب مافێ خو نەدزانی ئێدی چو وەلاتان داگیرکەن.
پشتی گەهۆڕینا لیگا نەتەوان (عصبة الأمم) ب نەتەوەیێن یەکگرتی، ڕێڕەوا مرۆڤگەریێ دروستبوو (النزعة الإنسانویة) Humanism ئەوروپا دەست ژ بیرۆکا کۆلۆنیالیزمێ بەردا، ژبلی بریتانیا و ئەمریکا کو وەکو دو هێزێن کۆلۆنیالی مان و دەڤ ژ کۆلۆنیێن خو بەرنەدا.
سەردەمێ مرۆڤگەریێ سەردەمەکێ زێڕین بوویە بۆ مرۆڤایتیێ هەر د وی سەردەمی دا مرۆڤ گەهشتە ئاستەکی، کو چو جاران مرۆڤایەتی نەگەهشتیێ، هەمی ئەوروپا ب نوینەرایەتیا ئەمریکا ئەرێ بوو کو ئەو ل جهێ وان وەکو هێزەکا کوتتەک جەنگێ سار بڕێڤە بەت، هەروەسا وەکو نوینەرەکێ مۆڕالی ژ بەها و ئاکارێن رۆژئاڤا، لێ هزرا کۆلۆنیال و بێ مۆڕالیا ئەمریکا، ئەوروپا راکێشا ناڤ هندەک جەنگێن ڤەشارتی و جەنگا پەترولێ و چێکرنا تیرۆرێ پشتی هەڕفینا بلۆکێ سۆسیال و مانا ئەمریکا وەکو هێزەکا ئێکانە یا بێ رکابەر، ئەوروپا ئێخستە د ناڤ دیللامایەکا سیاسی دا و بارێ سیاسی یێ جیهانێ هەمی بەر ب بەرژەوەندیێن خو ڕاکێشا کو بەرژەوەندیێن وێ ژی تەنێ بەرژەوەندیێن هندەک کۆمپانیایێن زال و سەردەست د پولەسیا سیاسەتا ئەمریکا یا دەرڤە دا، لەوا ئەز دبینم: ئەگەر ل سەر ڤی ریتمێ نهو بچیت، ئەمریکا دێ ئەوروپا وەکو هەڤپەیمانەک پویچ کەت.
ژ لایەکی ڤە نەمانا مۆڕال و بەها و ئاکاران و ژ لایەکێ دی ڤە بهێزبوونا ئەمریکا و بەلاڤکرنا بێ مۆڕالیێ ل هەمی جیهانێ، ئەوروپا تووشی کێشەیێن مۆڕالی کر، ب تایبەت گوهنەدانا ئەمریکا بۆ بەها و ئاکارێن مرۆڤایەتی و پێشکەڤتنا وێ د ژیریا دەستکەرد و رۆبۆتان دا و هەولا وێ بۆ نەهێلانا مۆڕالی د ناڤ زانستێ دا، دێ مرۆڤایەتیێ تووشی کارەساتێن مەزنتر کەت، ب تایبەت ژیریا دەستکرد و زانستا جیناتیک و وەبەرهینانێن ئەتومی کو ل بەردەستێ چەند کۆمپانیایێن نامرۆڤن، هەمی خڕوکا ئەردی ژناڤ بچیت بء وان نەخەمە، بەس ئەو بمینن و قازانجا ماددی بکەن.
ئەو زانایێ چاخێن هەڤدە و هەژدێ و دشێم بێژم نۆزدێژی، مرۆڤێن قەنجبوون، ژیانا خۆ بۆ زانستێ و خزمەتا مرۆڤایەتیێ تەرخانکربوو، جهێ باوەریا خەلکێبون، چونکو بیست، سهـ سال ژ ژیێ خۆ تەرخان دکرن بۆ ڤەدیتنەکا زانستی و خزمەتا مرۆڤایەتیێ، ئەوی پارە نەدڤیان، تەنێ خزمەتکرنا مرۆڤایەتیێ بوویە ببێ گەردی، زانایێ نهو مرۆڤەکێ پویچ و بێکەلک و بێ بها و ئاکارە، مەبەستا وی ژ ڤەدیتنێن زانستی نە مرۆڤگەریە، بەلکو قازانجە و زەنگینبوونە، یێ ئامادەیە ئابڕو و مۆڕال و پرەنسیپێن خۆ بفرۆشیتە کۆمپانیایێن وەبەرهێنەر بەرامبەر پارە و دەستهەلاتێ، لەوا نهو گەلەکا گرنگە مۆڕالێن پیشەیی و مرۆڤایەتی ل سەر زانستێ دانن دا کەسەک زانستێ بۆ بەرژەوەندیێن کەسۆکی بکارنەئینیت.
نهو ئەڤ زانستە یاکەڤتیە دەستێن مرۆڤێن بەد و نا قەنج و بکێرنەهاتی و پویچ کو ژێدەرێ ڤێ جیهانا بێ مۆڕالە، دێ چاوا باوەریا مرۆڤی لێهێت؟ ئەو بێ مۆڕالیا جیهانگەریێ د گەل خۆ بەلاڤ کری، کارەسات و کارکنیەکا مەزنە و دێ دویماهیێ مرۆڤایەتیێ ژناڤبەت ئەگەر چو بەربەستێن مۆڕالی بۆ نەهێنە دانان.
هەر وەکو من د دەستپێکێ دا گوتی: ئۆل و زانست دو چەمکێن جودانە، پێدڤیاتیا ب هەڤدو هەی، ئول تاکە باوەریە کو بشێت مۆڕالی چێ کەت، ئانکو ببیتە بەربەست بۆ بێ مۆڕالیا زانستا نوی، ئۆل دشێت ببیتە ڕێنیشادەر بۆ مرۆڤی، دا ببیتە مرۆڤەکێ باشتر و دشێت بۆشاییا میتافیزیک د هەبوونا مرۆڤی دا چارەسەر بکەت، چونکو زانست سەرەڕای ڤان هەمی پێشکەڤتنان، جارێ نەگەهشتیە هەمی تشتان، ئانکو نەشیایە بەرسڤان بۆ هەمی پرسیارێن بوونگەرایی ببینیت، لەوا هەلەیەکا مەزنە ئەگەر زانست وەکو ئۆلان لێ بهێت و جهێ مۆڕالی ڤەگریت، بەلکو تەنێ بزاڤەکا عەقلانیە هۆیێن لۆجیکی بۆ تێگەهشتنا مرۆڤی بۆ دەوروبەران دکەت.
فاشیزما زانستێ
ب هیچ شێوەیەکی نابیت زانست وەکو ئایدیۆلۆجیا بهێنە ناساندن ئان دۆکتراین(عقیدة)، ئان شێوازەکێ باوەرپێکرنا رەها پێ بهێنەدان، چونکو بنیاتێ زانستێ دیالیکتیکە و هەردەم هزرێن نوی ئەرێ دکەت، ناچێبیت ئەڤ فاشیزما نهو دکەت وەکو عەقیدەکێ بهێنە ناساندن ئان پڕاکتیزەکرن.
ئۆل نە وەکو زانستێیە، زانست قابلی گوهۆڕین و گفتوگۆ و شڕۆڤەکرنێ یە، ل سەر بنەمایێ سکیپتیسیزم یاهاتیە دامەزراندن، لێ ئەڤا ئەم ئەڤرۆ دبینین زانستێ فاشیزمەکا رەق و هشک یا پەیدا کری، بۆ نموونە: دێ ڤاکسینی ل تە دەت ب نەچاری و زۆرداری، تو نزانی ڤاکسین چیە و تو نزانی بۆچی لێدایە و پێکهاتێن وێ چنە، دێ تە نەچار کەت لێدەی، دێ ویستگەهێن شەمەندەفڕان ل تە قەپات کەت فڕۆکەخانە و جهێن گشتی و تەنانەت موچێ تە ژی بڕێن و ژیانا تە یا خێزانی هەلوەشینیت و تو نزانی چیە و چاوا و بۆچی، ئەڤە فاشیزمە.
د دەمەکی دا بنیاتا تێگەهێ زانستێ ئەوە کو بچویکەکێ پۆلا پێنجێ سەرەتایی دشێت تیۆرێن مەزنترین زانا پویچ بکەت و تشتەکێ نوی ببینیت.
ل سەر ئاستێ رەفتارێ ئۆل چارچوڤەکێ مۆڕالی یێ نەگوهۆڕ و نەلڤ ددانیت وەکو رێنمایێن ئۆلی، لەوا ئۆل کارتێکرنێ د ئاڤاکرنا کەسایەتێ دا دکەت و ئایدینتیتیا ناسنامەیا جەمعی و کلاسیک چێ دکەت، وەکو مۆڕالێ قەنج و باشی و قەنجی کو زانست تەنێ ل سەر تاکڕەویێ ئاڤا دکەت.
کارکنیا (کارەساتا) مەزن ئەوە دەمێ ئۆل دبیتە ئایدیۆلۆجیایەکا دائێخستی، چونکو گاڤا وەلێهات دێ بیتە ئامیرەکێ چەوساندنێ، ئان ژی دەمێ زانست دبیتە دۆگما، (جمود عقائدي) چو پێشکەڤتن ژێ ناهێنە دیتن و گەلەک ب ساناهی دشێت مرۆڤی بکەتە ئامیرەکێ گوهدار و بێ دەستهەلات و ئۆل ژی دشێت مرۆڤەكی بێکەلک و تەمبەل دروست بکەت. تەوافق و ئاشناییا هەردویان عەقلەکێ پرسیارکەر و گیانەکێ ت ژی دروست دکەت، لێ ملاملانێیا وان مرۆڤەکێ خولیسەر و هەڕفتی چێ دکەت دن اڤبەرا یەقین و دۆگمایا رابردو د گەل نەزانینا پاشەرۆژێ.
ل دویماهیێ هەردو ڕێڕەو دگرنگن بۆ تێگەهشتنا جیهانێ، ئانکو ئۆل بەرسڤا بۆچی ددەت و زانست بەرسڤا چاوا ددەت.
لەوا مرۆڤێ سەرکەڤتی ئەوە کو هەرودو رووگەهان ب پێدڤی بزانیت، بزانیت کەنگی گوهێ خۆ بدەتە قودسیەت و پیرۆزیێ و کەنگی سەحکەتە ئەنجامێن تاقیگەهێ.
پەراوێر:
1- طه مایی، دل دەڕێژکرن. ژ وەشانێن گۆڤارا مەتین هەژمارە (٦).
- Darwin, C. (1871). The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex. London: John Murray.
- Heidegger, M. (1927). Sein und Zeit [Being and Time]. Tübingen: Niemeyer.
- Kant, I. (1788). Critique of Practical Reason Cambridge).
- Levinas, E. (1961). Totalité et Infini [Totality and Infinity]. The Hague: Martinus Nijhoff.
- Nietzsche, F. (1882/1887). The Gay Science: With a Prelude in German Rhymes and an Appendix of Songs, ed. Bernard Williams, trans. Josefine Nauckhoff & Adrian Del Caro. Cambridge: Cambridge University Press, 125.
- Nietzsche, F. (1887). On the Genealogy of Morality: trans. Maudemarie Clark & Alan J. Swensen, Indianapolis: Hackett, 1998).
