زمان ئێکە ژ بنەمایێن سەرەکی بۆ ژیانێ. د گەل پەیدابوونا مرۆڤایەتییێ، زمان بۆ ژیان و پێدڤییێن دەستپێکی خالەکا گرنگ بوو؛ چونکو زمان ئامڕازێ تێگەهشتنێ یە د ناڤبەرا تەخ و چینێن جڤاکی دا و پەیوەندییێ د ناڤبەرا هەمی چینێن جڤاکی دا دروست دکت؛ لەوڕا زمان پشکەکە ژ ژیانێ. هەر جڤاکەک دشێت ب ڕیکا زمانی: شارستانییەت، کەلتوور، ڕەوشەنبیری، مێژوو… هتد، یا خوە بپارێزت. ئەڤە ژی ئەوێ چەندێ بۆ مە دیار دکت کو زمان و جڤاکی پەیوەندییەکا ب هێز ب هەڤدو ڤە هەیە. باژێڕ و گوند وەك دو ژینگەهێن جیاواز، کاریگەرییێ ل سەر گەشەکرنا زمانی دکن. هەر چەندە زمان ب شێوەیەکێ گشتی ئێکە، بەلێ دەربڕین و شێوە و قەبارەیێ بکارئینانێ د هەر جڤاکەکێ دا جیاوازە. ئەڤ جیاوازییە پەیوەندی ب ژینگەهـ، شێوەیێ ژیانێ، ئابووری، خواندن… هتد ڤە هەیە.

تۆپۆگرافییا کوردستانێ، ژ ئالییێ بلندی و نزمییێ ڤە، ژ دەڤەرەکێ بۆ دەڤەرەکا دیتر جیاوازە. ل دەڤەرێن باکور و ڕۆژهەلات، ب چیایێن بلند هاتینە داپۆشێن. د ناڤا ئەوان چیایان دا، چەندین دەڤەرێن دەشتاهی هەنە. زۆربەیا دەڤەرێن باشوور و ڕۆژئاڤا ژ دەشتان پێک دهێن. کەواتە ژ ڕوویێ بلندی و نزمییێ ڤە تۆپۆگرافییا هەرێما کوردستانا عێراقێ ل سەر دو پشکان هاتییە پارڤەکرن: دەڤەرێن چیایی و دەڤەرێن دەشتاهی، یان ئەم دشێین ب شێوەیەکێ دیتر بێژین، تۆپۆگرافییا کوردستانێ ژ دەڤەرێن چیایی بەرەف دەڤەرێن دەشتاهی هاتییە گوهۆڕین. 

 

ژینگەهـ و سروشتێ ژیانا خەلکێ گوندان:

١) ژیانا ڕۆژانە یا خەلکێ گوندان ب شێوەیەکێ گشتی سنووردار و وەک ئێکە، ئانکو؛ کار، هزر و بیر، ڕەفتار، کەلتوور، پەیوەندییێن خزمایەتی… هتد وەکهەڤن. ئەڤە ژی بۆ ئەوێ چەندێ دزڤڕت. د هەمان ژینگەهـ و ب هەمان شێوە پەروەردە بووینە. هەروەسا تۆپۆگرافییا گوندێن کوردستانێ بوویە ئەگەر پتریا گوندان ژ هەڤدو ڤەقەتن، ل دەڤەرێن چیایی، دۆل و چیا و ل دەڤەرێن دەشتاهی ژی، ژ بەر هشکاتییێ و چەم و ڕووباران تێکەلبوون د ناڤبەرا خەلکێ گوندان دا کێم بوویە. ژ ئەنجامێ ئەڤێ چەندێ، گۆڤەر و شێوەزارێن جودا جودا پەیدا بووینە و د هندەک کەرەستەیێن زمانی دا ژ هەڤدو جیاوازن.

٢) بەلاڤبوونا ئێک ل دویڤ ئێکێ یا خەلکێ و دویرکەفتن و تێکەلنەبوونا خەلکێ ژ ئەگەرێ هشکەسالییێ یان کۆچکرنا خەلکێ بۆ دەڤەرێن چاندنیێ، ئەڤە هەمی دبنە ئەگەر زمان پارڤەیی شێوەزاران ببت. ژ بەر ئەڤێ چەندێ پترییا خەلکێ گوندان ب کارێ شڤانی یان چاندنێ ڤە د مژویلن. ژ بەر ئەڤێ چەندێ پتریا پەیڤ و دەربڕینێن ئەوان د ئەڤان تەوەران دا دزڤڕن.

٣) نەسەقامگێرییا جوگڕافی: تۆپۆگرافییا، قەبارەیێ بلندی و نزمییا ڕوویێ ئەردی واتە (چیا، گر، دەشتاهی) و شێوە و بەلاڤبوونا وێ ب خوە ڤە دگرت. تۆپۆگرافییا ژ ئەوان هۆکارانە یێن کارتێکرنێ ل سەر پێکهاتەیا ئەردی دکەت. ژ ئالییێ بلندی و نزمییا تۆپۆگرافیایێ، زێدەباری نەبوونا جاددەیان و هێلێن ڤەگوهاستنێ و هەر رێکەکا دی یا هاتنوچوونێ. ئەڤە هەمی بوونە ئەگەرێ، درەنگگەهشتنا ڕەوشەنبیری و بنەمایێن شارستانییەتێ بۆ ئەوان دەڤەران، وەک: قوتابخانە، نەخۆشخانە، کارەب، ڕێکێن هاتنوچوونێ، ئامیرێن سەردەم… هتد. نەگەهشتن یان درەنگگەهشتنا کاروانێ شارستانییەتێ و زەنگین نەبوون و پاشڤەمانا سامانێ زمانی، بوونە ئەگەرێ زێدەبوونا جیاوازییێ د ناڤبەرا خەلکێ باژێر و گوندان دا.

٤) کاریگەرییا کەشوهەوای: سروشتێ هەر ناوچەیەکێ ژ ئالییێ کەشوهەوای و جهـ و ژینگەها وەلاتی کارتێکرنەکا ڕاستەوخۆ ل سەر ئەوی وەلاتی هەیە. باران و گەرمی ژ گرنگترین هۆکارێن کەشوهەواینە کو کارتێکرنەکا ڕاستەوخۆ ل سەر پێکهاتەیا ئەردی دکن. ژ بەر جیاوازییا کەشوهەوای د وەرزێن سالێ دا، کارتێکرن ل سەر دابەشبوونا جڤاکی و شێوەیێ ئاخفتنێ دبت. ل هەرێما کوردستانێ باران د وەرزێن زڤستان و بهار و پاییزێ دا دبارن. ئەڤ چەندە ژی دبیتە ئەگەرێ تێکەلنەبوونێ د ناڤبەرا خەلکێ گوندان دا. هەروەسا کاریگەرییێ ل سەر سامانێ زمانی دکت و رێگرییێ ل تێکەلبوونا د ناڤبەرا زمان و هزر و بیرێن خەلکی دا دکت. 

٥) خواندەواری: ڕێژەیا خواندەوارییێ ل گوندان کێمترە ژ باژێڕان. هۆکارێن کێمییا خواندەوارییێ ئەڤەنە:

– نەبوونا قوتابخانەیان: ژمارەیا قوتابخانەیان ل گوندان گەلەک کێمترە ژ باژێڕان، زۆربەیا گوندان ب تنێ ئێک قوتابخانە تێدایە یان چەندین گوندان ئێک قوتابخانە هەیە. بێگۆمان ئەڤە ژی کارتێکرنێ ل سەر ئاستێ خواندن و ڕەوشەنبیرییا خەلکێ گوندان دکت.  

– بارودۆخێ ژیانێ: بارێ نەئاساییێ ژیانێ، ب ئێک ژ هۆکارێن گرنگ دئێتە هژمارتن، دبتە ئەگەرێ نەخواندەوارییێ. ژ بەر وی بارودۆخێ خراب یێ ژیانێ، خەلکێ گوندان نەچار دبت، بەرەڤ دەڤەرێن دیتر ڤە بچن. ژ بەر ئەڤێ چەندێ زۆربەیا جاران خەلکێ گوندان ژ خواندن و قوتابخانەیان دویر دکەڤن.   

– هەلویستێ جڤاکی: د جڤاکێ کوردەواری دا، ژ ئەگەرێ داب و نەریتێن جڤاکی، زۆربەیا جاران ڕەگەزێ مێ ژ قوتابخانەیان دهاتنە دویرکرن. 

– ڕێژەیا نەخواندەوارییێ: زێدەبوونا تەمەنی و مژویلبوونا خەلکێ گوندان ب کارێ شڤانی و چاندنێ ڤە، ڕیژەیا نەخواندەوارییێ زێدترە بەرانبەر باژێڕان.  

 

شێوازێ ژیانا رۆژانە یا خەلکێ باژێڕان:

دەستپێکا پەیدابوونا باژێڕان ل کوردستانێ، بۆ دووماهییا سەدەیێ چارێ و دەستپێکا سەدەیێ سێیێ بەری زایینی دزڤڕت. د ناڤ سەنتەرێ باژێڕان دا، مرۆڤ دشێت هەمی پیدڤییێن ژیانا ڕۆژانە وەک: خوارن، جلک، ئامرازێن پیشەسازی، پیدڤییێن تەندروستی و خواندنێ…هتد، ب دەست خوە ڤە بینت. ژبەرکو پیشەیێن خەلکێ باژێڕان ژ هەڤدو جیاوازن، لەوڕا ژیانا خەلکێ باژێڕان ژی ژ هەڤدو جیاوازە، لێ ئەم دشێین بێژین، تاکێن هەڤپیشەیێن ئەوان وەکهەڤـن، وەک: فەرمانبەر، مامۆستا، زێڕنگر، کارکەر… هتد، لێ سەبارەت خەلکێ گوندان ب شێوەیەکێ گشتی ژیانا ئەوان سنووردارە، لەوما دێ بینی کو ب ڕێژەیەکا کێمتر، هزر و بیر و ڕەفتارێن ئەوان وەکهەڤن. ئەم دشێن چەند هەڤپیشەیێن وەکهەڤ دەستنیشان بکن:  

١) پیشەیێن فەرمی: وەک: ئەندازیار، مامۆستا، پۆلیس… هتد، ئەرکێن ئەڤان پیشەیان ژ هەڤدو جیاوازن. 

٢) پیشەیێن ئازاد: وەک: بازرگان، دوکاندار، ئاسنگەر، دارتاش… هتد. 

 سامانێ زمانی و پەیڤێن فەرهەنگییێن خەلکێ باژێڕان دیار دبت، ب تایبەتی د ژیانا ڕۆژانە دا یان ب کێمی مەهانە و سالانە خەلکێ باژێڕان مفای ژ پەیڤێن فەرهەنگییێن هەڤدو وەردگرن. بۆ نموونە: ئەم دشێن، ژ بلی پەیڤێن گشتییێن ڕۆژانە، پەیڤ و زاڕاڤێن تایبەت، ل دویڤ پیشەیان ل سەر چەند پشكان پارڤە بکن: 

پشکا ئێکێ: فەرهەنگا ناڤەندێن فێرکرنێ: ژ قۆناغا باخچەیی تا قۆناغا خواندنا بلند، ژ بلی فەرهەنگا پەیڤێن گشتی، فەرهەنگەکا تایبەت ب وانە، خواندن، کەلوپەل، قوتابی و ستافێ مامۆستایان دئێتە ب کار ئینان. 

پشکا دویێ: فەرهەنگا زمانییا پەرستگەهان: بێگومان ل ئەڤان جهان، فەرهەنگەکا تایبەت ب بابەتێن ئایینی ڤە هەیە و ب دەهان پەرستگەهـ ڕۆلی تێدا دبینن. ئەڤ چەندە، ئەگەر ل گوندان هەبت ژی، ل مزگەفتەکێ یان تەکیایەکا شێخەکێ دئێتە دیتن. 

پشکا سێیێ: فەرهەنگا زمانییا بازاڕی: د بازاڕی دا ب شێوەیەکێ گشتی فەرهەنگەکا تایبەت ب کڕین و فرۆشتنێ ڤە دئێتە ب کار ئینان، هەروەسا د ناڤ ئەوێ فەرهەنگێ دا ژی، فەرهەنگەکا تایبەت ب جۆراوجۆرییا کاران ڤە هەیە. بۆ نموونە: هندەک زاڕاڤێن تایبەت ب زێڕنگران، پێشانگەهێن ترومبێلان، خوارنگەهان، فێقیفرۆشان… هتد.  

پشکا چارێ: فەرهەنگا زمانییا پیشەسازییان: فەرهەنگا زمانییا ئەڤێ پشكێ تایبەتە ب جهێن پیشەسازیڤە، وەک: پیشەسازییا سەخبیریکرنا تڕۆمبێلان، کارگەهێن دارتاشییێ، کارگەهێن بەرگدویرینێ… هتد. 

پشکا پێنجێ: فەرهەنگا زمانییا جهێن ساخلەمییێ: پەیڤ و زاڕڤێن تایبەت ب ناڤێ دەرمان و کەرەستەیێن ساخلەمییێ کو د ناڤ نەخوەشخانە، دەرمانخانە، تاقیگە‌هـ… هتد دا دئێنە بکارئینان.

پشکەکا دیتر یا گرنگ، فەرهەنگا زمانییا خێزانییە کو د ناڤ ئاخفتنا هەر خێزانەکێ دا، پەیڤ و زاڕاڤێن تایبەت دئێنە ب کار ئینان. زێدەباری ئەڤێ چەندێ، چەندین فەرهەنگێن زمانییێن تایبەت، وەک: فەرهەنگا ئابووری، فەرهەنگا سەربازی، فەرهەنگا ڕامیاری… هتد هەنە.  

د هەمان دەم دا، جوگڕافییا هەر دەڤەرکێ هەرچەند ب زەحمەت بت، رێکێن ڤەگوهاستنێ و پەیوەندیکرنێ ئەو ئاستەنگ نەهێلاینە و تا ڕادەیەکێ ڕێژەیا تێکەلبوونێ زێدە بوویە؛ چونکو هەر تاکەک ب ئەگەرەکێ جیاواز، ب بەردەوامی پێدڤی ب تاکێن دیتر هەیە. بەلێ ئەڤ چەندە ل دەڤ ئاکنجییێن گوندان ب ڕیژەیەکا کێمترە. ژ بەر ئەڤێ چەندێ هەر ئاکنجییەکێ باژێڕان ب ڕیژەیەکا جیاواز، پێدڤییە بڕەکا گونجای، ژ فەرهەنگێن جیاواز بزانت؛ بێگومان ئەڤ چەندە دبتە ئەگەرێ دەولەمەندکرنا فەرهەنگا زمانی. 

 

پەیوەندییێن خێزانی د ناڤبەرا تاکەکەسێن گوند و باژێڕان دا:

ئاشکرایە کو زمان بنەمایێ سەرەکییێ پێکهاتەیا جڤاکی یە و ئەگەرەکێ سەرەکییێ پەیوەندییێ یە د ناڤبەرا تاکێن جڤاکی دا. شێوازێ دەربڕینێن زمانی، جۆر و چاوانییا پەیوەندییێن جڤاکی د ناڤبەرا تاکێ جڤاکی دا دیار دکت. د هەمان دەم دا جۆر و چاوانییا پەیوەندییێن جڤاکی، کارتێکرنێ ل شێوازێ دەربڕینێن زمانی دکت. پەیوەندییێن جڤاکی د ناڤبەرا تاکێن جڤاکی دا، ژ ئەنجامێ کارتێکرنا ئەوان کارانە یێن مە پێشتر باس کرین. جیاوازییەکا بەرچاڤ د ناڤبەرا ئاکنجییێن باژێڕ و گوندان دا هەیە، ئەم دشێن جۆرێن پەیوەندییان د ناڤبەرا ئاکنجییێن باژێڕ و گوندان دا ب ئەڤی ڕەنگی پارڤە بکن: 

١) پەیوەندییێن خزمایەتییێ: ئەو پەیوەندییێن بۆ ماوەیینە، ژ ئەگەرێ خزمایەتییا نە ب مرۆڤی(بێ حەز) دروست بووینە. وەک: باب، دایک، برا، خویشک، خال، مام… هتد. هندەک جارا ژی ئەم دشێن، پەیوەندییێن ب مرۆڤی(ب حەز) دروست بکن، ئەو ژی ژ ئەنجامێ ژنئینانێ، وەک: پەیوەندییێن زاڤا، خەزویر، بویک، خەسوی، ژنبرا… هتد. د ئەڤان جۆرێن پەیوەندییان دا، ب گشتی و پشکا ئێکێ (خزمایەتییا ب زۆری)، هزر و بیر، پشکدارییێ د دروستبوونا ئەڤێ خزمایەتییێ دا ناکن. د پەیوەندییا (خزمایەتییا ب حەز) دا، ب تایبەت د جڤاکێ گوندان دا، هزر و بیر پشکدارییێ ناکن، ئەڤ پەیوەندییە یان ب ڕێکا حەزژێکرنێ، یان ب ڕێکا پێگوهۆڕکانێ (ژن ب ژن)ێ… هتد، دروست بووینە. ژ بەر هندێ، د ژیانا رۆژانە یا گوندان دا، زمانی رۆلێ خوە نینە و د هەمی ئاریشەیان دا، پشبەستنێ ل سەر پەیوەندییێن خزمایەتییێ دکن. 

٢) پەیوەندییا هەڤالینییێ: پەیوەندییا هەڤالینییێ، پەیوەندییا (ب حەز)ە و تاکەکەس هەڤدو ژ ئالییێ لۆژیکی ڤە پەسەند دکن. پەیوەندییا هەڤالینییێ، پەیوەندییەکا ڕاستەقینەیە و تاکەکس خوە د هزر و بیرێن هەڤدو دا دبینن. هەروەسا زمان ئەو ئالاڤێ تێکەلبوونێ یە د ناڤبەرا مرۆڤان دا. د ناڤا ئاکنجییێن باژێڕان دا، پەیوەندییا هەڤالینییێ، زێدەترە ژ پەیوەندییا خزمایەتییێ، ئەڤە ژی بۆ چەند خالەکان دزڤڕت: 

‌أ) ژ ئەگەرێ جیاوازاییا ژیانا ڕۆژانە یا خەلکێ باژێڕان، پەیوەندییا خزمایەتییێ هێدی هێدی بێ هێز دبت. 

‌ب) ژ بەرکو مرۆڤ تاکەکێ جڤاکی یە، لەوڕا پێدڤی ب ئالوگۆڕکرنا هزر و بیران هەیە، ژ بەر ئەڤێ چەندێ پێدڤی ب هەڤالەکێ یان زێدەتر هەیە.  

‌ج) ژبەرکو ژمارەیا خەلکێ باژێڕان زیدەیە، بەردەوام پەیوەندی د ناڤبەرا ئاکنجییێن باژێڕان دا دروست دبت. ژ بەر ئەڤێ چەندێ، پەیوەندییا هەڤالینییێ، هێدی هێدی جهێ پەیوەندییا خزمایەتییێ دگرت. ژ ئەنجامێ ئەڤێ چەندێ گرۆپێن هەڤهزر دروست دبن. 

مەرەم ژ ئەڤان خالان، شێوازێ ئاخفتنا تاکێن جڤاکی یە. بێگومان، شێوازێ ئاخفتنا ل ژێر کاریگەرییا پەیوەندییا خزمایەتییێ بت، جیاوازە ژ شێوازێ ئاخفتنا ل ژێر کاریگەرییا پەیوەندییا هەڤالینییێ بت.  

 

کورتبڕی د ناڤ ئاخفتنا خەلکێ باژێڕان دا:

مەرەم ژ کورتبڕییێ ئەوە، ب پەیڤێن کێم واتایەکا زۆر هەبت. یان دەربڕینەکا کورت واتایەکا مەزن ب خوە ڤە دگرت. ئاکنجییێن باژێڕان، ژبەرکو ب درێژاهییا ڕۆژێ ب کاری ڤە د مژویلن، هەروەسا بەردەوام د پێشکەفتنا تەکنولۆجییایێ دانە، لەوڕا پێدڤییە خوە د گەل ئەوێ پێشکەفتنێ بگونجینن. ژ ئەگەرێ پێشکەفتنا تەکنولۆجییایێ و مژویلبوونا بەردەوام ب کاری ڤە، دەمێ ئەوان سنووردارە، ژ بەر ئەڤێ چەندێ تووشی کورتبڕییێ دبن؛ چونکو پێشکەفتنا تەکنولۆجییایێ و مژویلبوونا بەردەوام ب کاری ڤە، ئاکنجییێن باژێڕان دەمێ دەربڕینێن درێژ نینن و نەشێن گوهدارییا ئاخفتنێن درێژ بکن. ب شێوەیەکێ گشتی، د هەر جڤاکەکێ دا، هەتاکو ڕادەیێ شارستانییەت و پێشکەفتنێ و ئاستێ ڕەوشەنبیری پتر بت، زنجیرەیا دەنگێن ئەوی زمانی کورت دبن و دیاردەیا کورتبڕییێ زێدەتر دئێتە ب کار ئینان. ژ بەر ئەڤێ چەندێ، ئاخفتنا خەلکێ باژێڕان، تووشی کورتبڕییێ دبت. 

 

ئەنجام:

د قۆناغین کەڤنێن دیرۆکێ دا، هەتا ئەڤرۆ تاکێ کورد و کوردستان، ب بەردەوامی گوهۆڕینێن کەلتووری و شارستانی ب خوە ڤە دیتینە. ژ بەر ئەڤێ چەندێ زمانێ ئەوان گوهۆڕین ب سەر دا هاتییە. لاوازییا فەرهەنگێن ڕەنگاوڕەنگ و کێمییا پیشەیێن جۆراوجۆر، ئەڤە دبنە هۆکار سامانێ زمانی ل دەڤ ئاکنجییێن گوندان کێمتر بت و پەیڤ و ئاستێ بەرهەمئینانا زمانی هەژارتر بت.  لەوڕا ژیان ل گوندان سادەترە و پێدڤی ب پەیڤ و دەبڕینێن نوی و جۆراوجۆر کێمترە. د باژێڕان دا، ژ بەر تێکەلبوون و جۆراوجۆرییا کەلتووری و پیشەیان، ژیان ڕەنگاوڕەنگترە. ئەڤە ژی دبتە هۆکار زمان دەولەمەندتر بت، سامانێ پەیڤان زێدەتر بت و دەربڕینێن نوی دروست ببن. هەروەسا د باژێران دا، ژ بەر پێشڤەچوونا بوارێ ئابووری و بازرگانی، زێدەبوونا ئاستێ خواندن و ڕەوشەنبیرییێ پەیڤ و دەربڕینێن نوی دئێنە بکارئێنان. د بەرامبەر دا ل گوندان، ژیان زێدەتر ل سەر چاندن و پەیوەندییێن ناڤخۆییە، لەوڕا زمان د ناڤ ئاکنجییێن گوندان دا سنووردارترە.   

 

مفا ژ ئەڤان ژێدەران هاتیە وەرگرتن: 

 ١- بێرنارد کەمری، جێرد دایەمەند، دەوگ والن، وەرگێڕانا کامل محەمەد قەرەداغی، زمان، چاپا ئێکێ، (٢٠٠٧). 

٢- حوسێن یەعقووبی، وەرگێڕان ژ فارسی: ئیسماعیل زارعی، زمان و وەرگێڕان و پەیوەندیی کولتوورەکان، چاپا ئێکێ، چاپخانەیا دەزگای ئاراس (هەولێر)، (٢٠٠٧). 

٣- د. عەلی ئەحمەد غانم، وەرگێڕانا: گۆران رەشید ئیمامی، جوگرافیای ئاو و هەوا، چاپا ئێکێ، (٢٠٠٩). 

٤- عەبدوللا غەفور، جوگرافیای کوردستان، چاپا چارێ، چاپخانەیا وەزارەتی پەروەردە، (٢٠٠٥).

٥- د. فەوزی عەبد سهاونە و د. مەسا عەبودە سنحە، وەرگێڕانا: گیوا حەمین شوانی، جوگرافیای دانیشتوان، چاپا ئێکێ، چاپخانەیا موکریانی (هەولێر)، (٢٠٠٩). 

٦- هاشم ئەحمەد زادە، زمان، ئەدەب و ناسنامە، چاپا ئێکێ، چاپخانەیا ئاراس (هەولێر)، (٢٠١٢).

٧- فارس عەلی ئیسماعیل خەیلانی، کاریگەری هۆکارە سروشتییەکان لەسەر دابەشبوونی زمانی کوردی – شێوەزاری سورچی بە نموونە، نامەیا ماستەرێ، کۆلیژا زمان، زانکۆیا سەلاحەدین، هەولێر، (٢٠٢٣).