مللەتێ کورد، نەخاسمە دەڤەرا بەهدینان گرێدانەکا موکم د گەل چیایان هەیە، ئەڤێ گرێدانێ پاشڤەژەنێن(انعکاس) خۆ ل سەر چێبوونا کەلتوور و کەسینیا کوردان هەبوویە. ئەڤێ گرێدانێ ژی هزارەها سالا ڤەکێشایە و هەتا نوکە ژی یا بەردەوامە. د سەردەمێن کەڤن دا چیایان رۆلەکێ گرنگ د هەمی بیاڤێن ژیانێ دا گێڕایە، وەک خۆ پاراستن، مفا وەرگرتن ژ متایێن چیایی.

ئەڤ ڤەکۆلینە پشکەکێ ژ دیرۆکا وان چیایان یا جڤاکی و لەشکری دیار دکەت، ژیانا خەلکی د ناڤ دا، یا ژ ڤێ ژی گرنگتر ئەوە کو ناڤێن ڤان چیایان گەلەک دکەڤنن، هندەک هێش نێزیکی پەیڤێن کەڤن ماینە و هندەک ژی هاتینە گوهۆڕین، تشتێ بالکێش ئەوە کو ئەڤ دەڤەرە هەر یا خۆسەر بوو، هەوێن لەشکری ل ڤێرێ و وێراهەنێ هاتینە سەر، نەخاسمە هەکە ئەم هەڤبەر بکەین د گەل رویدانێن ڤێ دویماهیێ یێن مللەتێ کورد.

دەرازینک

د ناڤ ڤان چیایان ڕا کۆمەکا مەزن یا رێکێن کەڤن هەبوون کو بۆ بازرگانی و لەشکری دهاتنە بکارئینان. هەرچەندە هندەک ژ ڤان چیایان گەلەک د بلند و ئاسێ نە، بەلێ ئەڤە نەبوویە رێگر بەرامبەری هەبوونا بزاڤ و لڤینا ل ڤێ دەڤەرێ کو رۆلێ خۆ د پشڤەبرن و چێکرنا شارستانییەتێن کەڤن هەبوویە.

ل ڤێرێ مە هزارا ئێکێ و دووێ بەری زایینێ ژێ گرتییە دا پێشکەتنا سنسلا دیرۆکا ڤێ دەڤەرێ د رێکا ئێک ژ دیارۆکێن خۆڕستی بگەهین کو ئەو ژی چیانە.

 

1 – چیا ل دەڤەرا بەهدینان

دەڤەرا چیایی ئەڤا دکەڤتە رەخێ ژۆری و ژۆریێ رۆژهەلاتێ و ژێریێ رۆژئاڤایێ دەڤەرا بەهدینان، ئەڤ دەڤەرە ب چیایێن بلند و ئالۆز یا بەرنیاسە، چیایێن بلند یێن لێ هەین کو بلنداهییا وان د ناڤبەرا (١٧٠٠-٢٠٠٠م)، هندەکێن دی ژ وان نزمترن کو بلنداهییا وان دگەهتە (١٥٠٠م) (بباواتي، ٢٠١٧، بپ ٧٢، ٧٣، ٧٤). کۆمەکا چیایان ل ڤێ دەڤەرێ هەنە کو د دەقێن بزماری دا ناڤێ وان یێ هاتی، مرۆڤی مفا د گەلەک بیاڤان دا ژێ وەرگرتییە، وەک بەر و کەڤر و بەرێن بهادار، کانزا و دار و گیا و ئاڤ و بەنی(عبید) و ئێخسیر و دەربەدەرکری، دیسان تەرش و کەوال و مێشێن هنگڤینی (جميلي، ٢٠٢١، بپبپ٥٩٣-٦٠٠) (نەخشەوارێ/١). 

 

 

1-1چیایێ تاس یان تاسا Tas/a

دەقێ بزماری یێ مەلکێ ئاشووری سەنحاریبی ئەڤێ ل سەر کەڤرێن گوندێ خنسێ(١) هاتینە نڤیسین، بەحسێ چیایێ تاس دکەتن، وەسا دیار دکەت کو ئەو دەڤەرە یاکو دەستپێکا ئاڤێ ژێ دهات کو دکەڤتە رەخێ ژۆرییێ خنسێ، ئەڤ دەقە سالۆخەتا ڤی چیای دکەتن، دیار دکەت “چیایەکێ مەزنە دکەڤتە سەر تخویبێن وەلاتێ ئۆرارتۆ”Luckenbill, 1924, p 79)؛ حنون، ٢٠٠٩، بپ١٦٢). هەر دیسان د ناڤ ئێک ژ نڤیسینێن مەلەکی یێن جروانە دا هاتییە کو باهرا پتر یا ئاڤێ بۆ جۆبارا (کەنال) ئاڤا خنس ژ ڤی چیایی هاتییە، دبێژیت “پشکا مەزن یا ئاڤێ (دگەل ڤێ چەندێ)، ژ تاس هاتییە، ئەو چیایەکێ ئاسێیە ل سەر تخویبێن ئۆرارتۆ”(Jacobsen & Lioyd, 1935, p 41 & Reade, 1978, p 168). جولیان رید وەسا هزر دکەت کو دبیت ئەو چیایێ دکەڤتە هنداڤی خنسێ یان ژی ئێک ژ سەروکانیێن ئاڤێ بیت ئەوێ دکەڤنە پشتا ژێدەرێ ئاڤێ ل خنسێ(1978, p 169). ل سەر ڤی بنیاتی زانایێ شوینوارا سورکلید جاکوبسون دیار دکەت کو چیایێ تاس د گەل وێ سرتا چیای دگونجیتن یاکو رویبارێ ئەترویشێ ژێ دزێتن1935, p 41)). بەلێ نائل حەنون دیار دکەت کو ئەو چیایێ تانگا دریایە یان ژی تیڤەرێزا ڤی چیایە بۆ رەخێ ژێریێ رۆژئاڤای(٢٠٠٩، بپ١٦٢). 

زێدەباری ڤێ چەندێ ژی ئاشوورییا ئەڤ چیایە وەک کانا(مقلع) بەرێن مەزن بکارئینایە، ل ڤێرێ دو رەنگێن بەرا هەبوون، بەرەخیز و کەڤرێن رەق(Bonacossi, 2018, p 82). ئەم ژی دبینین کو ئەڤ چیایە ئەوە یێ دکەڤیتە رەخێ ژێریێ باژێڕکێ ئەترویشێ، دبێژنێ (سەرێ کورێ کوخیێ) کو ل بەرامبەری ڤی باژێری دەشتەکا سادە دروست دکەتن و رویبارێ گۆملی خۆ د ناڤ ڕا دشەقینیت. هەر دیسان ناڤێ گوندێ كوكشي (KUK [ŝi]) یان كوكهي د ناڤ وی دەقێ بزماری دا هاتییە ئەڤێ بەحسێ چیایێ تاس دکەتن، دبیت ئەو گوندێ کوخیێ بیت ئەڤێ نێزیکی خنسێ کو دکەڤیتە رەخێ رۆژهەلاتێ رویباری.

 

1-2 چیایێ خاروسا Ḫarusa

ناڤێ ڤی چیای د هەوێن لەشکری دا یێن مەلکێ ئاشووری تجلات بلێسەرێ ئێکێ دا (١١١٤-١٠٧٦ب.ز) یێ هاتی، دەمێ هەوەکا لەشکری کریە سەر هەرێما موسرو(٢)، ئەوی هەوەکا لەشکری بەرهەڤکر پشتی هێزێن هەرێما کۆمانێ رازی بووین هاریکاریا هەرێما موسرو بکەن، هوسا بەحسێ هەوا خۆ یا لەشکری دکەتن “دگەل هێڕشا چەکێن من یێن دژوار، من شەڕ د گەل ٢٠٠٠٠ لەشکری کر ئەڤێن ل چیایێ تالا بەربەلاڤ بووین (و) من بەردا ب دویڤ ڤە هەتا پاشڤە هاتینە چیایێ خاروسا Ḫarusa کو دکەڤیتە بەرامبەری ئەردێ موسرو. من کەلەخێن شەڕکەرێن وانا وەک بزنا ل رەخ و دۆرێن چیای تەڕابەراکرن (و) خوینا وان د ناڤ دۆل و پاناڤێن چیای ڕا دچوو، من باژێڕێن وان یێن مەزن ستاندن، سۆتن و خرابکرن، من کرنە کاڤلێن خرابکری”(Grayson, 2002, pp. 23-24). هندەک دبینن کو دبیت چیایێ خاروسا چیایێ باعەدرێ بیت، ئەڤێ د گەل سرتا رەخێ رۆژهەلاتا چیایێ ئەلقوشێ بەردەوام دبیت. هەکە یا دروست بیت کو لڤینا لەشکرێ ئاشووری د هەوا مەلکێ ئاشووری تجلات بلێسەرێ ئێکێ دا (١١١٥-١٠٧٦ ب.ز) دبیت ئەو بەر ب رەخێ ژۆری ڤە هاتبن کو دکەڤتە پشتا چیایێ خاروسا، پاشی چەپ دا بیت و بەر ب رەخێ رۆژهەلاتی ڤە هاتبن و دەستێ خۆ دانابیتە سەر باژێڕێ خنوسا (خنس) ل سەر رویبارێ گۆملی(حنون، ٢٠٠٩، بپ١٦٣).

هەر دیسان ناڤێ چیایێ ئیسیا ژی یێ د ناڤ دەقێ بزماری دا هاتی وەک پشکەک ژ هەرێما موسرو و ناڤێ وی د گەل چیایێ خاروسا یێ هاتی(Grayson, 2002, p 23)، نائیل حەنون دبینیت کو دبیت ئەو چیایێ مەقلوبی یان باشیکێ بیت کو ناڤێ چیایێ باشیکێ موسرو بوو د ناڤ دەقێن ئاشووری یێن نوی دا، دیار دکەت کو دێ یا گونجای بیت چیایێ مەقلوبی چیایێ ئیسیا بیت ئەڤێن د ناڤ دەقێن ئاشووری دا هاتی(٢٠٠٩، بپ١٦٣). ئەم دبینین کو چیایێ ئیسیا هەر چیایێ باعەدرێ یە، هەتا نوکە ژی گوندەک ل دانگا چیایی ل نێزیکی باعەدرێ هەیە دبێژنێ (ئیسیان) کو کوردێن ئێزدی تێدا دژین، خەلکێ دەڤەرێ ژی دبێژنە وی چیایی (سبلوت).  

 

3 – 1 چیایێ سويا Sueia

ناڤێ چیایێ سویا یێ د ناڤ هەوەکا لەشکری یا مەلکێ ئاشووری تیکولتی نینورتایێ دووێ (٨٩٠-٨٤٤ ب.ز) دا هاتی، بەحس دکەت دەمێ هێڕشی وەلاتێ نائیری کری، ژ دەقێ بزماری دیار دبیت کو وی هێڕشا خۆ د چیایێ سویا ڕا بریە، د دەقی دا هاتییە: “[ئەز گەهشتمە د ناڤ] چیایێن ئەردێ نائیری، ئەز ژ چیایێ سویا ڕا دەرباس بووم. من [سەمتا] خۆ گوهۆڕی (و) دەمێ ئەز ژ ئەردێ نائیری ڤەگەڕیایم [من سۆتن …] باژێڕ، من ژ [هەلکێشان] کوڕ و کچ و ژن و دەستکەڤتێن قەسرێ (و) دەوارێن وان من ئینانە باژێڕێ خۆ ئاشوور”(Grayson, 2002, p 171). عامر جمێلی دبینیت کو ئەو چیایێ (سوکی) یان (سودکی) ل پارێزگەها دهۆکێ یە، ئەوێ دکەڤیتە نێزیکی فەهیدیێ(٢٠٢١، بپ٦١٣). بەلێ چیایێ سۆتکی ئەوێ دکەڤیتە دەڤەرا بەرواری بالا کو دکەڤتە د ناڤ سرتا چیایێ گلیکی (بلنداهی ١٨٤٦م) و درێژاهیا وی (١٢.١٦کم)(عبدالله واخرون، ٢٠١٣، بپ٧٥). ئەم دبینین کو دبیت ئەو چیایێ سۆتکی بیت ل دەڤەرا بەرواری بالا د ناڤ قەزا ئامێدیێ دا.  

 

1-4 چیایێ ئيتنو Etnu

ناڤێ ڤی چیایی د هەوەکا لەشکری دا یا مەلکێ ئاشووری تجلات بلێسەرێ ئێکێ دا (١١١٤-١٠٧٦ ب.ز) هاتییە، دەمێ هێڕشی سەر وەلاتێ خاریا کری، مەلک سالۆخەتا وێ دەڤەرێ دکەت کو ل سەر چیایەکێ بلندە، ناڤێ چیایێ ئیتنو و چیایێ ئەیا پێکڤە یێ هاتی، د دەقێ بزماری دا دبێژیت: ب هێزا خوداوەندێ مەزن ئاشوور، هێژایێ من فەرمان ل من کر، خوداوەندێ ئاشوور، هێژایێ من، دا بەر ب ئەردێ خاریا ڤە و لەشکرێ پاڤو یێ بەرفرەهـ ل چیایێن بلند ڤە بچم، بەری نوکە چ مەلکێن دی بەری من نەچووبوونێ. پشتی من تەخترەوان(عربە) و لەشکرێ خۆ بەرهەڤکری، من رێکەکا دژوار گرت د ناڤبەرا چیایێ ئیتنو و چیایێ ئەیا د ناڤ چیایێن بلند ڕا کو بەرێن وان وەک شیرێن تیژ بوون، بەلێ ئەو نەدشیان ب ناڤ تەخترەوانێن من ڤە بهێن، من تەخترەوانێن خۆ ئێخستنە ستۆیێ (لەشکری) (و پاشی) ئەز د ناڤ سرتەکا چیایەکێ ئاسێ ڕا دەرباز بووم، لەشکرێ من هەمی گەهشتبوو ئێک، جهێ خۆ گرتبوو دا شەڕی و کوشتنێ ل چیایێ ئازو بکەن، من شەڕێ وان ل جهەکێ چیایی یێ دژوار کر (و) من ئەو شکاندن. من گرێن کەلەخێن وان ل ناڤ چیایان چێکرن (و) خوینا شەڕکەرێن وان د ناڤ دۆل و نهالا دا دچوو خوارێ. ئەز ب ناڤ وان باژێڕان ڤە چووم یێ دکەڤنە دانگا چیای (و) من ب سەر ٢٥ باژێڕێن وەلاتێ خاریا دا گرت کو دکەڤنە سەر پەسارا(انحدار) چیایێ ئەیا، شویرا، ئیتنو، شیسو، ئەرزانییو، ئوروسو، ئەنیتکو. من کەلەپیر و دەستکەفت ئینان، من باژێڕێن وان سۆتن و ب سەرئێک دا ئینان.(Grayson, 2002, p 18) هندەک ژ ڤەکۆلەران دبینن کو ئەو چیایێ ئەدنێ یە ل دەڤەرا بەرواری بالا(جميلي، ٢٠٢١، بپ٦١٤). بەلێ پشتی مە سەرەدانەکا مەیدانی بریە گوندێ ئەدنێ، دیار بوو کو چ چیا نینن ب ناڤێ ئەدنێ، بەلێ ل پشتا گوندی چیایەک هەیە دبێژنێ (سەرێ دشیشێ) رویبارەکێ بجویک د ڤێ دەڤەرێ ڕا دەرباز دبیت، دبیت ژی ناڤێ کەڤنێ ڤی چیایی ئیتنو بیت و پاشی بوویە ناڤێ گوندی ب تنێ.  

 

5 – 1 چیایێ ئيتينی Etini

دبیت ئیتینی چیایێ مەتینی بیت ئەڤێ دکەڤتە دەڤەرا ئامێدیێ، ب ئێک ژ درێژترین چیایان ل دەڤەرێ دهێتە هژمارتن، دکەڤتە د ناڤبەرا رویبارێ رویێ شین و خابویری دا، درێژاهییا وی پتری (٧٠ كم)(عبدالله وآخرون، ٢٠١٣، بپ٧٠). ناڤێ ڤی چیایی د ئێک ژ هەوێن لەشکری یێن مەلک ئاشوور ناسربالێ دووێ دا هاتییە(Speiser, 1926-1927, p 23). سپێزەر دبینیت کو ئەو ئێک ژ چیایێن بلندە یێن دکەڤنە دەڤەرا پێنجوین(1926-1927, p 27) سەر ب پارێزگەها سلێمانیێ ڤە(Radner, 2012, p. 256). هندەکێن دی وەسا دبینن کو ئەو چیایێ مەتینایە د ناڤ سنسلا چیایێن زۆزان ڕا ل دەڤەرا ئامێدیێ(جميلي، ٢٠٢١، بپ٦١٤). بەلێ ئەنوەر مایی دیار دکەت کو ناڤێ چیایێ مەتینا بۆ میتانییان دزڤریت(٢٠١١، بپ٩٠). دبیت کو بنیاتێ ڤێ پەیڤێ ژ (مایتانی) هاتبیتە وەرگرتن، پاشی ب بۆرینا دەمی گوهۆڕین ب سەر دا هاتبن و ببیتە میتانی(رشيد و رشيد، ١٩٩٠، بپ٧٦). دبیت ژی ئەو چیایێ مەتینا بیت ژبەرکو ناڤ د نێزیکی ئێکن.  

 

6 – ٦ چیایێ ئوسو Usu

دبیت ئەو چیایێ ئاشەوا بیت ل ناحیا سەرسنکێ ل دەڤەرا ئامێدیێ(جميلي، ٢٠٢١، بپ٦١٣). ئەڤرۆکە ناڤێ وی چیایێ گارەیە، ژێدەرێ ژ هەمیان کەڤنتر کو ناڤێ چیایێ گارەی ئینای بۆ چێرۆکا ژیانا رەملدارێ مەسیحی (مار زەیا) ل سالا (٣٠٩ز) دزڤڕیت، ناڤێ چیایێ گارەی هەر ب گارە هاتییە(مايي، ٢٠١١، بپ٩٠). درێژاهییا ڤی چیای (٢٩.٧كم). ژ گۆپیتکێن وی یێن گرنگ (سێ كوچە، كورێ مزگەفتا و بريسی)نە(عبدالله واخرون، ٢٠١٣، بپ٧١). ئەگەر ئەم سەحکەینە پەیڤا ئاشەوا دیار دبیت کو ئاشەوا ب رامانا باژێڕ ل دەڤ حۆرییان دهێت، بەرمایێن کەلهەکا کەڤن ل سەر ئێک ژ گۆپیتکێن وێ هەیە، بەحسێ وێ د ژێدەرێن ئیسلامی دا هاتییەکرن. ئەم دویر نابینین کو ئەو جهێ حۆری و میتانییان بیت کو ب رەنگەکێ ب هێز ل هزارا دووێ بەری زایینێ ل دەڤەرێ دیار بووینە.  

 

7 – 1 چیایێ ئیليممير Ilimmer

ژ چیایێن دی کو ناڤێ وی د ژێدەرێن بزماری دا هاتی چیایێ ئیلیممیرە (Ilimmer) ئەڤێ کو مەلک تجلات بلێسەرێ سیێ (٧٤٤-٧٢٧ ب.ز) نکراندییا ملا مێرگێ ل سەر چێکری(قرداغي، ١٩٨٦، ل ٨؛ جميلي، ٢٠٢١، بپ٦١٤). مەلک دیار دکەت کو ئەو د ناڤ گەلەک ژ گەویک و تاتێن چیایی ڕا دەرباز بوویە، دا کو ب سەر ٢٩ باژێڕێن وەلاتێ ئوللوبا دا بگریت، ئەو گەهشتە نێزیکی چیایەکی ل وەلاتێ ئوللوبا کو دبێژنێ (ئیلیممیر)، نکراندییەکا خۆ ل سەر ئێک ژ کەڤرێن ڤی چیایی چێکریە کو دیارە ئەو جهێ نکراندییا ملا مێرگێ یە(Yamada, 2018, pp 15-19). هندەک ژی دبینن کو ئەو ناڤبڕ بوو د ناڤبەرا ئاسوور و ئۆرارتۆ دا، گرنگیەکا ستراتیژی هەبوو، نەخاسمە پشتی خەلکێ ڤێ دەڤەرێ پشتەڕێ بووی و نەڤیای بکەڤنە ژێر دەستهەلاتا ئاشووریا(Hasan, 2019, p 156). دیسان ناڤێ چیایێ نال (Nal) ژی یێ هاتی دەمێ سالۆخا ڤی چیایی دهێتە کرن، دبیت ئەو گۆپیتکا چیای بیت یا نکراندی ل سەر هاتییە چێکرن(قرداغي، ١٩٨٦، ل ٨-٩). ئەڤرۆکە دبێژنە وێ سنسلا چیای (چیایێ گەلنازکێ)، کۆمەکا رێکێن کەڤن تێڕا دەرباز دبن.

ژ چیایێن دی کو ل دەڤەرێ هەنە (چیایێ داکا) ئەوێ دکەڤیتە ناحیا فەهیدیێ کو دبیتن ئەو بێت-داکان(Bit Dagan) بیت، ئەڤێ د ژێدەرێن ئاشووریا دا ئاڤڕی پێ هاتییە کرن، هەر چەندە بەحسێ وێ وەک دەڤەر یان هەرێم یا هاتییە کرن، دبیت ژی (گرێ سێمێلێ یان ژی گرێ پانێ) ناڤەندا وێ بیت(قرداغي، ١٩٨٦، ل ٦). کۆمەکا گۆپیتکێن چیای ل سەر ڤی چیای هەنە بلنداهییا وان د ناڤبەرا (٤٥٠-٥٥٠م) درێژاهییا وی (٩.٣كم)، ل رۆژهەلاتێ فەهیدیێ دەستپێدکەت هەتا دگەهتە گەلیێ بەندەوایێ، گۆپیتکا وی یا ژ هەمیان بلندتر (٥٣٢م)(بباواتي، ٢٠١٧، ل ٨٣).

ژ چیایێن دی کو ناڤێ وی د ژێدەرێن بزماری دا هاتی چیایێ شیشی یە (šeše)، بەحسێ وی یا هاتییە کرن دەمێ هەوا لەشکری یا مەلکێ ئاشووری تجلات بلێسەرێ سیێ بۆ رەخێ ژۆری و رۆژهەلاتێ دەولەتا ئاشووری(Grayson, 2002, p 21). عامر جمیلی دبینیت کو ئەو چیایێ شیشی یە ل رەخێ رۆژهەلاتێ زاخۆ(٢٠٢١، بپ٦١٥). ئەڤرۆکە گوندەکێ ل دەڤەرا سندییان هەی دبێژنێ (شیشی) مێرگەکا نێزیکی وێرێ هەی دبێژنێ (مێرگا شیشی)، دبیت ئەڤە یا دروست بیت. ل دەڤەرا بەرواری بالا چیایەکێ هەی دبێژنێ چیایێ (تشیش)، تشیش ب خۆ ژی گوندەکێ مەسیحیانە، گوندێ دشیش ژی یێ نێزیکی وانە کو ئەڤ هەردو پەیڤە د نێزیکی ناڤێ شیشی نە.  

نێڕین: د زمانێ سۆمەری دا دبێژنە چیای (كور كور Kur Kur) رامانا وێ دەڤەرێن چیایی یان ژی دەڤەرێن دەرڤە(لابات، ٢٠٠٤، بپ١٧٦، ع ٣٦٦). گەلەک گۆپیتکێن چیای ل دەڤەرا بەهدینان هەنە کو دبێژنێ (كوڕ Kur)، وەکو (كوڕێ مزگەفتا) و (كوڕ زەنگل) ژ گوپیتکێن چیایێ گارەی، (كوڕەژار) ل دەڤەرا شێلادزێ و (كوڕێ خانيا) ل سەر چیایێ مەتینی ل بامەڕنێ و (كوڕێ كوخيێ) ل دەڤەرا ئەترویش. (كوڕ) ل دەڤ خەلکێ بەهدینان ب رامانا (گۆپیتکا چیای) دهێت. دبیت ئەڤێ گرێدانەکا بنەجهـ د گەل پەیڤا (كور كور Kur Kur) هەبیت ئەوا ل سەردەمێ سۆمەری و پشتی هینگێ ژی هاتییە بکارئینان (نەخشەوارێ/٢).  

ژێدەر و پەواوێز: 

 

 

١) خنس یان خانوسا Khanusa: باژێرەکە ناڤێ وی ل سەردەمێ ئاشووری یێ نوی یێ هاتی، مەلکێ ئاشووری سەنحاریبی ئاڤ یا بۆ جوبارا خنس ژێ ئینای، ئەڤە ژی ل دویڤ وان دەقێن بزماری ئەڤێن ل جروانە هەین، هەر دیسان بەحسێ ڤی باژێڕی د دەقێن سەروەختێ ئاشووری یێ ناڤەراست دا یێ هاتی کو ب (خونوسا) یێ هاتی، وی وەختی مەلکێ ئاشووری تجلات بلێسەرێ ئێکێ دەستێ خۆ یێ دانایە سەر و یا ئێخستیە د بن دەستهەلاتا ئاشوورییان ڤە، سالۆخەتا وێ دکەتن کو ئێک ژ کەلهێن هەرێما کۆمانێ نە، بۆ پتر پێزانینا ل سەر ڤی باژێڕێ دیرۆکی سەحکە:  ;Grayson, 2002, p 36 f  ;Bachmann, 1927, pp 1-22)حنون، ٢٠٠٩، ص ١٨٤).

٢) هەرێما موصرو  :muṣruناڤێ دەڤەرەکێ یە کو د دەقێن بزماری یێن سەردەمێ ئاشووری یێ ناڤەراست و نوی دا هاتییە، ئاڤڕییا ژ هەمیان کەڤنتر کو بەحسێ موسرو دکەت بۆ نڤیسینێن مەلەکی یێن مەلکێ ئاشووری ئەدەد نەراری یێ ئێکێ (١٣٠٧-١٢٧٥ ب.ز) دزڤڕن، یا بەرئاقلە کو ئەڤ دەڤەرە چیایێ مەقلووبی بیت، بۆ پتر پێزانینان ل سەر ڤێ هەرێمێ سەحکە: (حنون، ٢٠٠٩، بپ ١٨٨-١٨٩).

 

ژێدەر

1. بباواتي، احمد علي حسن، ٢٠١٧، تۆپۆگرافيا پارێزگەها دهۆکێ، ئینسکلوپیدیا پارێزگەها دهۆکێ، بەرگێ ١: ٦٦-١٠٥.
2. جميلي، عامر عبدالله، ٢٠٢١، «الجبال في الكتابات العراقية القديمة،» مجلة كلية التربية (جامعة واسط) ١١ (٢: ٥٨٨-٦٢٤.
3. حنون، نائل، ٢٠٠٩، مدن قديمة ومواقع اثرية دراسة في الجغرافية التاريخية للعراق الشمالي خلال العصور الاشورية، دمشق: دار الزمان لطباعة والنشر والتوزيع.
4. رشيد، جمال، و فوزي رشيد، ١٩٩٠، تاريخ الكرد القديم، اربيل.
5. عبدالله، نشوان شكري، ٢٠١٣، جغرافية محافظة دهوك (دراسة في الخصائب الطبيعية والبشرية) السلسلة الاولى قضاء العمادية، ط ١، دهوك: مطبعة جامعة دهوك.
6. قرداغي، فاضل، ١٩٨٦، «ولاتێ ئوللوبا و نەخشەکەی ملا مێرگێ «، كاروان، (ئەمیندارەتی گشتی لاوان، بالەخانەی دار الافاق العربية) ٤٠: ٤-٩.
7. لابات، رينية، ٢٠٠٤، قاموس العلامات المسمارية، ترجمة: الاب البير ابونا واخرون، مراجعة: عامر سليمان، بغداد: المجمع العلمي العراقي
8. مايي، انور، ٢٠١١، الاكراد في بهدينان، ط ٣، دهوك: مطبعة هاوار.
9. Bachmann, Walter. 1927. Felsreliefs in Assyrien, Bawian, Maltai und Gundük. Leipzig: Leipzig.
10. Bonacossi, Daniele Morandi. 2018. « Twelve Royal Stelas for Twelve Great Gods: New Discoveries at the Khinis Monumental Complex .» Ash-Sharq (Bulletin of the ancient near east, Historical and Societal Studies) 2 (2): 76-98.
11. Grayson, A. Kirk. 2002. Assyrian Rulers ofthe Early First Millennium BC I (1114-859 BC). The ROYAL INSCRIPTIONS OF MESOPOTAMIA. Vol. 2. Toronto Buffalo London: UNIVERSITY OF TORONTO PRESS.
12. Hasan, Bekas Jamaluddin. 2019. Les bas-relief rupestres montagnes du Kurdistan (Irak) PHD. Lyon: Universite Lumiere Lyon 2.
13. Jacobsen, Th., and S Lioyd. 1935. Sennacheribs Aquduct at Jerwan. Chicago: The Univetsity of Chicago press Chicago, Illinois.
14. uckenbill, Daniel David. 1924. The annals of Sennacherib. Chicago
15. Radner, Karen. 2012. «Between a rock and a hard place: Musasir, Kumme, Ukku and Subria – the buffer states between Assyria and Urartu.» Edited by C. GRUBER, U. HELLWAG, M. ROAF & P. ZIMANSKY S. KROLL. The Proceedings of the Symposium held in Munich 12-14 October 2007 Tagungsbericht des Münchner Symposiums 12.-14. Oktober 2007 . PEETERS. 243-264.
16. Reade, Julian. 1978. «Studies in Assyrian Geography.» Revue d›Assyriologie et d›archéologie orientale (Presses Universitaires de France) 72 (2): 157-180.
17. Speiser, Ephraim Avigdor. 1926-1927. «Southern Kurdistan in the Annals of Ashurnasirpal and Today.» The Annual of the American Schools of Oriental Research (The American Schools of Oriental Research) 8: 1-41.
18. Yamada, Shigeo. 2018. Ulluba and its Surroundings: Tiglath-pileser III’s Province Organization Facing the Urartian Border. Vol. 28, in STATE ARCHIVES OF ASSYRIA STUDIES, by Simo Parpola, 11-40. Helsinki: Printed in the USA.