گۆڤارا مەتین گۆڤارەکا ڕەوشەنبیری یا گشتی-هەیڤانەیە
ڕه‌وشا زمانان ل سه‌رانسه‌رى جيهانێ به‌ره‌ڤ گوهۆڕينێيه و زمانێن زال جهێ زمانێن بێهێز دگرن. ل دويڤ به‌لگه‌يێن “ئه‌تله‌سا زمانێن به‌ره‌ڤ مرنێ دچن – The Atlas of the vanishing languages of the world” يا سالا 2009ێ، نێزيكى 2500 زمانان ل سه‌رانسه‌رى جيهانێ به‌ره‌ڤ مرنێ دچن. زمانڤان د ئه‌وێ باوه‌رێدانه كو هه‌تا دووماهييا سه‌ده‌يێ بيست و ئێكێ 90 ژ سه‌دێيا زمانان دێ ژناڤچن. پاراستنا هه‌مه‌جۆرييا زمانييا جيهانى، پاراستنا هه‌ڤسه‌نگييا نه‌ته‌وه‌يى، زمانى و مرۆڤى ب تنێ ئه‌ركێ زمانڤانان نينه، به‌لكو پێدڤييه سياسه‌تا نه‌ته‌وه‌يى و سازييێن نه‌ته‌وه‌يى ژى پشته‌ڤانييا ئه‌ڤى بابه‌تى بكه‌ن.
- پيڤه‌رێن ڕێزبه‌ندييا ڤه‌قه‌تيانا د ناڤبه‌را نفشان دا – GRADED INTERGENERATIONAL DISRUPTION SCALE (GIDS)
فيشمه‌ن ل 1991ێ هه‌شت پيڤه‌ران بۆ نيشادانا زينديبوون يان هه‌بوونا مه‌ترسييێ بۆ سه‌ر زمانان ده‌ستنيشان دكه‌ت. ل سالا 2010ێ، پۆل لۆئيس و گرى سيمونز – M. PAUL LEWIS, GARY F. SIMONS ئه‌ڤێ مۆدێلێ بەرفرەهـ دكه‌ن و 13 پيڤه‌ران ده‌ستنيشان دكه‌ن و ب EGIDS (Expanded GIDS) دهێته نياسين. نوكه، ئه‌ڤ مۆدێله ژ ئالييێ Ethnologue ڤه دهێته بكارهينان.
خشته‌يێ ژماره (1)، شێوه‌يێ به‌رفرهكرييێ مۆدێلا GIDS نيشا دده‌ت. ئه‌ڤ خشته‌يه سێزده ئاستان نيشا دده‌ت. ئاستێن زێده‌كرى، ب ژماره‌يێن نوو يان ژى ب ڕێكا زێده‌كرنا تيپه‌كێ هاتينه‌نيشادان. كه‌واته، ئاستێن 6a و 6b د EGIDS وه‌كو ئاستێ 6يێ فيشمه‌نى و 8a و 8b وه‌كو ئاستێ 8ێ يێ فيشمه‌نييه. ئاستێن 0، 9 و 10 ئاستێن نوونه و ئه‌ڤ شيانه هه‌يه كو ئه‌ڤ مۆدێله بۆ هه‌موو زمانێن جيهانێ بهێته بكارهينان. زێده‌بارى ئه‌ڤێ، بۆ پتر ڕۆنبوون و هاريكارييێ، هه‌ر ئاسته‌ك ب په‌يڤه‌ك يان دوو په‌يڤان هاتييه شڕۆڤه‌كرن و ئه‌ركێ سه‌ره‌كييێ ئه‌وێ هاتييه باسكرن. هه‌روه‌سا ئه‌ڤ خشته‌يه هه‌بوونا مه‌ترسیيێ و زينديبوونا زمانان ل دويڤ پيڤه‌رێن يۆنسكۆى ژى نيشا دده‌ت.
خشته‌يێ ژماره 1: پيڤه‌رێن ڕێزبه‌ندييا به‌رفرهكرييێن ڤه‌قه‌تيانا د ناڤبه‌را نفشان دا
| پيڤه‌رێن ڕێزبه‌ندييا به‌رفرهكرييێن ڤه‌قه‌تيانا د ناڤبه‌را نفشان دا | |||
| ئاست | ڕامان | شڕۆڤه | يۆنسكۆ |
| 0 | ناڤده‌وله‌تى | ئه‌ڤ زمانه ل سه‌ر ئاستێ ناڤده‌وله‌تى بۆ بياڤه‌كێ بەرفرەهـ دهێته بكارهينان. | پاراستى |
| 1 | نشتمانى | ئه‌ڤ زمانه ل په‌روه‌رده، پيشه، ڕاگه‌هاندنا گشتى و ده‌وله‌تێ ل سه‌ر ئاستێ نشتمانى دهێته بكارهينان. | پاراستى |
| 2 | ناوچه‌يى | ئه‌ڤ زمانه ل ڕاگه‌هاندنا گشتييا ناوچه‌يى و ده‌ڤه‌رى و خزمه‌تگوزارييێن ده‌وله‌تێ دهێته بكارهينان. | پاراستى |
| 3 | بازرگانى | ئه‌ڤ زمانه بۆ كاروبارين ناوچه‌يى و ده‌ڤه‌رى ژ لايێ كه‌سێن ناڤخۆ و بياني ڤه دهێته بكارهينان. | پاراستى |
| 4 | په‌روه‌رده | د سيسته‌مێ گشتييێى په‌روه‌رده‌يێ دا دهێته بكارهينان. | پاراستى |
| 5 | نڤيسين | ئه‌ڤ زمانه ژ شێوه‌يه‌كێ زاره‌كى ژ ئالييێ هه‌موو نفشان ڤه دهێته بكارهينان و ژ ئالييێ نڤيسينێ ب شێوه‌يه‌كێ باش ل ناڤ جڤاكى دهێته بكارهينان. | پاراستى |
| 6a | بهێز | ئه‌ڤ زمانه ب شێوه‌يه‌كێ زاره‌كى ژ ئالييێ هه‌موو نفشان ڤه دهێته بكارهينان و ژ ئالييێ زارۆكان ڤه وه‌كو زمانێ ئێكێ دهێته وه‌رگرتن. | پاراستى |
| 6b | هه‌بوونا مه‌ترسييێ ل سه‌ر | ئه‌ڤ زمانه ب شێوه‌يه‌كێ زاره‌كى ژ ئالييێ هه‌موو نفشان ڤه دهێته بكارهينان، لێ ب تنێ هنده‌ك نفش ئه‌وێ بۆ زارۆكێن خوه ڤه‌دگوهێزن. | گه‌ف ل سه‌ر هه‌يه |
| 7 | گوهۆڕين | نفشێ كو زارۆكان دبيت وه‌كو پێدڤى ئه‌وى زمانى دزانن و د ناڤبه‌را خوه دا بكاردهينن، لێ چو كه‌س ژ ئه‌وان ئه‌وى زمانى بۆ زارۆكێن خوه ڤەنا‌گوهێزيت. | مسوگه‌ر گه‌ف ل سه‌ر هه‌يه |
| 8a | به‌ره‌ڤ مرنێ | ب تنێ نفشێ باپير و داپيران ب شێويه‌كێ چالاك ئه‌ڤى زمانى بكاردهينن. | گه‌فه‌كا مه‌زن ل سه‌ر هه‌يه |
| 8 | هه‌تا ڕاده‌يه‌كى مرى | ب تنێ نفشێ باپير و داپيران ئه‌ڤى زمانى دزانن و ده‌ليڤه‌يه‌كا كێم هه‌يه كو ب ئه‌ڤى زمانى ب ئاخڤن. | گه‌فه‌كا گه‌له‌ك مه‌زن ل سه‌ر هه‌يه |
| 9 | ڤه‌مرى | ئه‌ڤ زمانه ب تنێ وه‌كو هێمايه‌ك بۆ شوناسا نه‌ته‌وه‌ييا ئه‌وى جڤاكى دهێته بكارهينان. كه‌سێ شاره‌زايى د ئه‌وى زماني دا نينه. | گه‌له‌ك |
| 10 | مرى | چ كه‌سه‌ك ل ناڤ ئه‌وى جڤاكى خۆ وه‌كو هێمايه‌كێ شوناسا نه‌ته‌وه‌يى ژى بزاڤا پاراستنا ئه‌وى زمانى ناده‌ت. | مرى |
EGIDS ئاستێ 0، (ناڤده‌وله‌تى): ژماره‌یەكا كێما زمانان كو ب ئاشكه‌رای ل سه‌ر ئاستێ ناڤده‌وله‌تى دهێنه بكارهينان، دچنه د ناڤ ئه‌ڤى ئاستی دا.
EGIDS ئاستێ 1، (نشتمانى): ئه‌ڤه ئه‌وان زمانان ب خوه ڤه دگريت يێن ل سه‌ر ئاستێ وه‌لاتى وه‌كو زمانێ فه‌رمى يان نشتمانى دهێنه بكارهينان. ئه‌ڤ زمانه، د بياڤێ نڤيسين، به‌لگه‌نامه‌يێن حكومى، په‌روه‌رده، چاپه‌مه‌نى و ڕاگه‌هاندنێ دا دهێته بكارهينان.
EGIDS ئاستێ 2، (ناوچه‌يى): بكارهينانا ئه‌ڤى زمانى، وه‌كو زمانێن نشتمانييه، لێ ل سه‌ر ئاستێ ناوچه‌یى و ده‌ڤه‌رى دهێته بكارهينان. چێدبيت ئه‌ڤى زمانى، وه‌كو زمانێ نشتمانى ژێده‌ر و پشته‌ڤانى نه‌بيت، لێ ب ئاشكه‌راى ل ده‌ڤه‌ره‌كا دياركرى د بياڤێ په‌روه‌رده، خزمه‌تگوزاييێن حكومى، ڕاگه‌هاندنێ دهێته بكارهينان.
EGIDS ئاستێ 3، (بازرگانى): ئه‌ڤ زمانه ڕەنگه ب فه‌رمى نه‌هاتبيته نياسين، لێ وه‌كو «زمانه‌كێ ناڤبه‌ينكار» دهێته بكارهينان، واته ئه‌ندامێن جڤاكه‌كێ فره‌زمان، ئه‌وى زمانى بۆ مه‌به‌ستا په‌يوه‌نديكرن و بازرگانييا د ناڤبه‌را خوه دا بكاردهينن. ئه‌ڤ زمانه، ل ده‌رڤه‌ى مالێ چو ب شێويه‌كێ فه‌رمى يان ژى نه‌فه‌رمى دهێته وه‌رگرتن و پڕانييا جاران فۆرمه‌كێ ستانداردێ نڤيسينێ هه‌يه.
EGIDS ئاستێ 4، (په‌روه‌رده): ئه‌ڤ زمانه‌يه كو د بياڤێ په‌روه‌رده‌يا ده‌ستپێكێ بۆ كه‌مينه‌يان دهێته په‌يره‌وكرن و پشته‌ڤانيكرن. كه‌مينه ب ڕێكا زمانێ خوه يێ دايكێ په‌روه‌رده دبن و هێدى هێدى فێرى زمانه‌كێ دی يێ ئاستێ بلندێ EGIDS دبن.
EGIDS ئاستێ 5، (نڤيسين): ئه‌ڤ زمانه‌يه كو پتر ژ ئالييێ سازييێن لاواز ڤه يان ب شێويه‌كێ نه‌فه‌رمى دهێته فێركرن. هه‌لبه‌ت فێركرنا ئه‌ڤى زمانى، دبيته ئه‌گه‌ر كو ئه‌و بهايێ زمانێ كه‌مينه‌يان باشتر ببيت و هێزه‌كا پتر بده‌تێ.
EGIDS ئاستێ 6a، (بهێز): ئه‌ڤ ئاسته بريتييه ژ بكارهينانا زاره‌كييا زمانى. ئه‌ڤ زمانه ب شێوه‌يه‌كێ زاره‌كى به‌رده‌وامه و ژ نفشه‌كى بۆ نفشه‌كێ دى دهێته‌ڤه‌گوهاستن.
EGIDS ئاستێ 6b، (هه‌بوونا مه‌ترسييێ ل سه‌ر): ئه‌ڤ ئاسته بريتييه ژ داكه‌ڤتن و به‌ره‌ڤ كێمبوونێ. د ئاستێ 6aدا دوو زمان هه‌نه و ئێك د بياڤێ زارەكی دا و يێ دى د بياڤێ نڤيسنێ دا دهێته بكارهينان، لێ د 6b دا دووزمانى به‌ره‌ڤ نه‌مانێ دچيت و بياڤێ بكارهينانا زاره‌كييا ئه‌وى زمانى هێدى هێدى نامينيت و زمانێ دوويێ جهێ ئه‌وێ ژى دگريت. د ئاستێ 6bدا گه‌له‌ك سه‌ميان ئه‌وى زمانى بۆ زارۆكێن خوه ژى ڤه‌دگوهێزن، لێ هه‌ژماره‌كا ديارا سه‌ميانان ژى ئه‌ڤى كارى ناكه‌ن. ب ئه‌ڤى ڕەنگى ڤه‌گوهاستنا زمانى ژ نفشه‌كى بۆ نفشێ دى به‌ره‌ڤ لاوازييێ دچيت. ئه‌ڤه ئێكه‌م ئاسته كو هه‌ست ب مه‌ترسييێ دهێته‌كرن.
EGIDS ئاستێ 7، (گوهۆڕين): د ئه‌ڤى ئاستی دا ب ئاشكه‌رايى هه‌ست ب گوهۆڕينێ دهێته‌كرن. ئه‌ڤ ڕاستييه كو سه‌ميان زمانێ خوه بۆ زارۆكێن خوه ڤه‌ناگوهێزن ب ئاشكه‌رايى هه‌ست پێ دهێته‌كرن و ب ديارده‌يه‌كا جڤاكى دهێته هه‌ژمارتن. ب ئه‌ڤى ڕەنگى بياڤێن بكارهينانا ئه‌وى زمانى سنووردار دبن. د ئه‌ڤێ قۆناغێ دا دشێين، جاره‌كا دى ب بكارهنيانا زمانى ل ناڤ خێزانێ و ڤه‌گوهاستنا ئه‌وێ، ئه‌وى زمانى ڤه‌ژينينه‌ڤه.
EGIDS ئاستێ 8a، (به‌ره‌ڤ مرنێ): د ئه‌ڤى ئاستی دا ب تنێ نفشێ باپير و داپيران ب شێويه‌كێ چالاك زمانى بكاردهينن، هه‌لبه‌ت چێدبيت دايباب ژى ب شێويه‌كێ نه‌چالاكتر بشێن ئه‌وى زمانى بكاربهينن.
EGIDS ئاستێ 8b، (هه‌تا ڕاده‌يه‌كى مرى): د ئه‌ڤى ئاستی دا ب تنێ ژماره‌یەكا كێما داپير و باپيران دشێن ب ئه‌وی زمانى ب ئاخڤن و ده‌ليڤه‌يا بكارهينانا ئه‌وى زمانى گه‌له‌ك كێمه.
EGIDS ئاستێ 9، (ڤه‌مرى): د ئه‌ڤى ئاستی دا زمان ناهێته بكارهينان، لێ هه‌سته‌كێ نشتمانى ل ده‌ڤ ئه‌وى جڤاكى هه‌يه و هه‌ست ب گرنگييا ئه‌وى ميراتى دكه‌ن و دڤێن ئه‌وێ بپارێزن. چێدبيت هنده‌ك كه‌س ژ نووڤه خوه فێر بكه‌ن و هنده‌ك ئاخڤتنكه‌رێن نوو هه‌بن. ل ڤێرێ زمانى جه‌ڤه‌نگه‌كێ نشتمانى هه‌يه و ڕەنگه وه‌كو هێمايه‌ك ل هنده‌ك هه‌لكه‌ڤت و جهان بهێته بكارهينان.
EGIDS ئاستێ 10، (مرى): د ئه‌ڤى ئاستی دا زمانى چو ئاخڤتنكه‌ره‌ك نه‌مايه و چو هانده‌ره‌ك ژى بۆ پاراستنا ئه‌وێ نينه.
پيڤه‌رێ EGIDS، پيڤه‌رێن مه‌ترسييێ (6b و به‌ره‌ڤ خوارێ) و پيڤه‌رێن پێشڤه‌چوونێ (5 به‌ره‌ڤ سه‌رى) ژى نيشا دده‌ت. 6a (بهێز) ڕه‌وشا «ئاسايى»يه و بۆ پڕانييا زمانان دروسته. EGIDS، زنجيره‌يه‌كا پله‌به‌ندييه؛ ئاستێن بلندترێن پێشڤه‌چوونێ، ژيانا زاره‌كييا جێگير و نزمترين ئاستێ پێشڤه‌چوونێ گريمانه دكه‌ت. بۆ نموونه، گريمانه ئه‌ڤه‌يه كو زمانێن EGIDS 1 (نشتمانى)، ڤه‌گوهاستنا جێگيرا په‌روه‌رده و زاره‌كى هه‌يه. هه‌موو ئاست جێگير نينن، زمانێن ئاستێ 0، 1، 2 و 4 په‌روه‌رده‌يا جێگير، زمانێن ئاستێ 6a زاره‌كييا جێگير و زمانێن ئاستێ 9 شوناسا جێگير هه‌يه. ئه‌گه‌ر چ كاره‌ك ژ پێخه‌مه‌ت نه‌هێلانا ئه‌ڤێ هنگاڤتنێ نه‌هێته‌كرن، زمانێن ئاستێن دى ژى دێ به‌رەڤ ئاستێن دی يێن جێگير داكه‌ڤن.
- ده‌ستنيشانكرنا ئاستێن EGIDS
ده‌ستنيشانكرنا ڕه‌وشا نوكه يا هه‌ر زمانه‌كى ب به‌رسڤدانا چه‌ند پرسيارێن كليلى ب ده‌ستڤه دهێت. هێلكارييا ژماره 1، وێنەكرنه‌كا گشتى ژ چاوانييا ئه‌نجامدانا ئه‌ڤێ پڕۆسێسێ نيشا دده‌ت. ئه‌ڤ هێلكارييه ژ پێنج پرسيارێن كليلى پێكهاتييه. بۆ دوو ئاستێن خوارێ، ب تنێ به‌رسڤا پرسيارا ئيكێ به‌سه و نرخاندن بده‌سڤه دهێت. بۆ چار ئاستێن سه‌ريتر، پێدڤييه به‌رسڤا دوو پرسيارێن ئێكێ بهێته‌دان. بۆ ڕه‌وشێن دی يێن مايى ژى، ب تنێ پێدڤييه ب به‌رسڤا سێ پرسياران بده‌ن داكو ئاستێ EGIDS ديار ببيت.
پرسيارا كليلييا ژماره 1: شوناسييا نوكه يا ئه‌ڤى زمانى چييه؟ بۆ ئه‌ڤێ پرسيارێ دشێت چار به‌رسڤ هه‌بن: ديرۆكى، ميراتى، ناڤمالى و ناڤبه‌ينكارى.
- ديرۆكى، ئه‌ڤى زمانى چو ئاخڤتنكه‌ر نه‌ماينه و چو جڤاكه‌ك ژى نينه كو ئه‌وى زمانى ب شوناسا خوه ڤه گرێبده‌ت. هه‌روه‌سا چو ڕۆله‌كێ بكارهينانێ ژ لايێ چو گرۆپه‌کی ڤه ژى نينه. كه‌واته دكه‌ڤيته د EGIDS ئاستێ 10، (مرى)دا.
- ميراتى، چو ئاخڤتنكه‌ره‌كێ نفشێ به‌رێ نينه و چێدبيت هنده‌ك ژ نفشێن نوو ئه‌ڤى زمانى وه‌كو جه‌ڤه‌نگه‌كێ جڤاكى و نه‌ته‌وه‌يى بكاربهينن. كه‌واته دكه‌ڤيته د EGIDS ئاستێ 9، (ڤه‌مرى) دا.
- ناڤمالى، ئه‌ڤ زمانه بۆ ژ لايێ هنده‌ك كه‌سان ڤه بۆ په‌يوه‌نديكرنا ڕۆژانه ل مالێ دهێته بكارهينان. ل ڤێرێ ڕێڕه‌وا گوهۆڕين يان پاراستنا زمانى ب هۆكاره‌كێ گرنگ بۆ ده‌ستنيشانكرنا ئاستێ EGIDS دهێته هه‌ژمارتن. به‌رێخوه بده‌نه پرسيارا كليلييا 3يێ.
- ناڤبه‌ينكارى، ڕاده‌يێ بكارهينانا زمانه‌كێ ناڤبه‌ينكار بۆ چێكرنا په‌يوه‌ندييێ د ناڤبه‌را ئه‌وان كه‌سان يێن ب زمانێن جودا دئاخڤن. ژبلى كو ئه‌ڤ زمانه وه‌كو زمانێ ئێكێ ژ ئالييێ هنده‌ك كه‌سان ڤه دهێته بكارهينان، هنده‌ك كه‌سێن دى ژى ئه‌وى زمانێ وه‌كو زمانێ دوويێ بكاردهينن. ده‌مێ به‌رسڤا ڤێرێ ب ده‌ستڤەهات، بۆ ده‌ستنيشانكرنا ئاستێ EGIDS پێدڤييه به‌رسڤا كليلييا ژماره 2 بهێته به‌رسڤدان.
پرسيارا كليلييا ژماره 2: ئاستێ بكارهينانا فه‌رمى چاوايه؟ بۆ ئه‌ڤێ پرسيارێ دشێت چار به‌رسڤ هه‌بن كو يه‌كسان ب ئاستێن EGIDS يێن 0 هه‌تا 3يێ.
- ناڤده‌ولتى، ئه‌ڤ زمانه ل سه‌ر ئاستێ ناڤده‌وله‌تى وه‌كو زمانێ بازرگانيكرن، په‌روه‌رده و بياڤێن دی يێن په‌يوه‌نديكرنێ دهێته بكارهينان. ئه‌ڤه گرێداى EGIDS ئاستێ 0، (ناڤده‌ولتى)يه.
- نشتمانى، ئه‌ڤ زمانه ل سه‌ر ئاستێ وه‌لاتى، ب فه‌رمى دهێته نياسين و بۆ كاروبارێن ده‌وله‌تێ، په‌روه‌دره، بازرگانى و بياڤێن دی يێن په‌يوه‌نديكرنێ دهێته بكارهينان. ئه‌ڤه گرێداى EGIDS ئاستێ1، (نشتمانى)يه.
- ناوچه‌يى، ئه‌ڤ زمانه ل ده‌ڤه‌ره‌كا دياركرى ب فه‌رمى دهێته‌نياسين و بۆ كاروبارێن ده‌وله‌تێ، په‌روه‌دره، بازرگانى و بياڤێن دييێن په‌يوه‌نديكرنێ دهێته‌بكارهينان. ئه‌ڤه گرێداى EGIDS ئاستێ2، (ناوچه‌يى)يه.
- نه‌فه‌رمى، ئەڤ زمانه ب فه‌رمى نه‌هاتييه هژ‌مارتن، لێ بۆ په‌يوه‌نديكرنا د ناڤبه‌را گرۆپێن جودا دا دهێته بكارهينان. ئه‌ڤه چێدبيت بۆ په‌يوه‌نديكرنێن بازرگانى، جڤاكى يان بكارهينانێن دى بيت. ئه‌ڤه گرێداى EGIDS ئاستێ3، (بازرگانى)يه.
پرسيارا كليلييا ژماره 3: ئه‌رێ هه‌موو سه‌ميان زمانى بۆ زارۆكێن خوه ڤه‌دگوهێزن؟ ئه‌ڤ زمانه پێدڤييه ل ئه‌وى ده‌مى بهێته‌كرن كو به‌رسڤا پرسيارا كليلييا ژماره1، مال بيت. ڕەنگه دوو به‌رسڤ هه‌بن:
- به‌لێ، ڤه‌گوهاستنا زمانى ژ نفشه‌كى بۆ نفشه‌كێ دى جێگيره و نه‌هاتييه گوهۆڕين و به‌رده‌وامه. ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ به‌رسڤا هاتييه هه‌لبژارتن، پێدڤييه به‌رسڤا پرسيارا كليلييا ژماره4، بهێته‌دان داكو بهێته دياركرن كا ئه‌رێ ئه‌و جڤاك د ئاستێ4، 5 يان 6A ژ EGIDS دايه.
- نه‌خێر، ڤه‌گوهاستنا زمانى ژ نفشه‌كى بۆ نفشه‌كێ دى تووشى هنگاڤتنێ بوويه. ئه‌ڤ به‌رسڤه نيشان دده‌ت كو گوهۆڕينا زمانێ ئێكێ ب له‌زه. ل ئه‌ڤى ده‌مى پێدڤييه به‌رسڤا پرسيارا كليلييا ژماره 5، بهێته‌دان داكو بهێته‌دياركرن كا ئه‌رێ ئه‌و جڤاك د ئاستێ 6b، 7، 8a يان 8b ژ EGIDS دايه.
پرسيارا كليلييا ژماره 4: ڕه‌وشا په‌روه‌رده و فێربوونێ چاوايه؟ ئه‌گه‌ر به‌رسڤا پرسيارا كليلييا ژماره 3، «به‌لێ» بيت، پێدڤييه ڕه‌وشا په‌روه‌رده و فێربوونا ب ئه‌ڤى زمانى بهێته‌دياركرن. دشێت سێ به‌رسڤ هه‌بن:
- سازى، په‌روه‌رده و فێربوون ب ئه‌ڤى زمانى ژ ئالييێ سازييه‌كا به‌رده‌وام و جێگير ڤه دهێته پشته‌ڤانيكرن. ئه‌ڤه ژى پتر ژ ئالييێ سيسته‌مێ په‌روه‌رده‌يا حكومی ڤه دبيت، هه‌لبه‌ت چێدبيت سازييێن دی يێن وه‌كو «كه‌نيسه و سازييێن كه‌لتوورى» ژى ب ئه‌ڤى ئه‌ركى ڕاببن. ئه‌ڤه گرێداى EGIDS ئاستێ4، (په‌روه‌رده)يه.
- ده‌ستپێكى، په‌روه‌رده ب ئه‌وى زمانى هه‌يه، لێ ژ ئالييێ سازييێن نه‌باوه‌رپێكى و نه‌فه‌رمی ڤه دهێته ئه‌نجامدان. ئه‌ڤه گرێداى EGIDS ئاستێ5، (نڤيسين)ێيه.
- نينه، كه‌س ب ئه‌وى زمانى ناهێته په‌روه‌رده‌كرن و چو سازييه‌ك ژى بۆ ئه‌ڤێ چه‌ندێ نينه، يان ژى ئه‌وێن خوانده‌وارى ژى هه‌يه ب تنێ ب زمانێ دوويێ دشێن بخوينن و بنڤيسن. ئه‌ڤه گرێداى EGIDS ئاستێ 6a، (بهێز)ـه.
پرسيارا كليلييا ژماره 5: گه‌نجترين نفشێ ئاخڤتنكه‌رێن ئه‌ڤى زمانى كينه؟ ده‌مێ به‌رسڤا كليلييا پرسيارا ژماره 3 (ڤه‌گوهاستن ژ نفشه‌كى بۆ نفشێ دى)، «نه‌خێر» بيت، بۆ زانينا ئاستێ EGIDS پێدڤييه بزانين كا گوهۆڕينا ئه‌وى زمانى هه‌تا چ ڕاده‌يه‌ك ب له‌ز و پێشڤه‌چوويه. گه‌نجترين نفشێ ده‌ستهه‌ل و نه‌ڤه‌قه‌تيايێ ئاخڤتنكه‌رێن كو زمانى ژ نفشەكى بۆ نفشێ دى ڤه‌دگوهێزن، پيڤه‌ره‌كێ باشه بۆ ده‌ستنيشانكرنا ئاستێ گوهۆڕينا زمانه. مه‌به‌ستا مه ژ ئاخڤتنكه‌رێ ده‌ستهه‌ل، ئه‌و كه‌سه يێ كو بشێت ئه‌وى زمانى ل ده‌وروبه‌رێن جودا بكاربهينيت.
- داپير و باپيرێن مه‌زن، گه‌نجترين ئاخڤتنكه‌رێن ده‌ستهه‌لێن ئه‌وى زمانى، نفشێ داپير و باپيرێن مه‌زنن. ئه‌ڤ گوهۆڕينا زمانى ماوه‌يه‌كێ درێژە ڕووداى. ئه‌ڤه گرێداى EGIDS ئاستێ 8b، (هه‌تا ڕاده‌يه‌كى مرى)ێيه.
- داپير و باپير، گه‌نجترين ئاخڤتنكه‌رێن ده‌ستهه‌لێن ئه‌وى زمانى، نفشێ داپير و باپيرانه. ئه‌ڤ گوهۆڕينا زمانى ب له‌ز و پێشكه‌ڤتييه. ئه‌ڤه گرێداى EGIDS ئاستێ 8a، (به‌ره‌ڤ مرنێ)يه.
- دايباب، گه‌نجترين ئاخڤتنكه‌رێن ده‌ستهه‌لێن ئه‌وى زمانى، نفشێ دايبابانه كو دى ژييێ به‌رهه‌مهينانێدانه. گوهۆڕينا زمانى ده‌ستپێكرييه و ب ئاشكه‌رايى هه‌ست پێ دهێته‌كرن. ئه‌ڤه گرێداى EGIDS ئاستێ 7، (گوهۆڕين)ێيه.
- زارۆك، گه‌نجترين ئاخڤتنكه‌رێن ده‌ستهه‌لێن ئه‌وى زمانى، نفشێ زارۆكانه. چێدبيت گوهۆڕينا زمانى ل قۆناغا ده‌سپێكێ بيت، چونكى ڤه‌گوهاستنا ژ نفشه‌كى بۆ نفشه‌كێ دى، نينه (پرسيارا كليلييا ژماره 3). ئه‌ڤه گرێداى EGIDS ئاستێ 6b، (هه‌بوونا مه‌ترسييێ ل سه‌ر)ێيه.
ب ڕێكا ئه‌ڤان پێنج پرسياران و هێلكارييا ژماره 1، دشێين نرخاندنێ بۆ هه‌ر جڤاكه‌كێ زمانى بكه‌ين و ئاستێ ئه‌وێ EGIDS ده‌ستنيشان بكه‌ين. ژبلى ئه‌ڤان پێنج پرسيارێن كليليى، پێدڤييه هنده‌ك هۆكارێن سه‌ره‌كييێن كاريگه‌ر ل سه‌ر هه‌ر پڕۆژه‌يه‌كێ پاراستن و زينديكرنا زمانان ل به‌رچاڤ بگرين. ئه‌ڤ هۆكاره بريتينه ژ: شوناس، بكارهينان، ڕه‌وشا ڤه‌گوهاستنێ ژ نفشه‌كى بۆ نفشه‌كێ دى، ڕه‌وشا په‌روه‌رده و فێركرنێ و ڕه‌وشا جڤاكييا بكارهينانا زمانى ژ ئالييێ نفشێن جودا ڤه. ئه‌ڤه دبيته ئه‌گه‌ر كو زمانڤان بشێن نه‌خشه‌ڕێيه‌كا گونجاى و كارا پێشكێش بكه‌ن.
- ڤه‌ژاندنا زمانى
خشته‌يێ ژماره (2) ڤه‌ژاندنا زمانێ دياركرى نيشا دده‌ت. ئه‌گه‌ر كار بۆ ڤه‌ژاندنا زمانێ دياركرى بهێته‌كرن، دشێين ئه‌ڤان پێنگاڤان و نرخاندنا ئه‌وان ب ئه‌ڤ ڕەنگى ده‌ستنيشان بكه‌ين:
خشته‌يێ ژماره 2: پێنگاڤێن ڤه‌ژاندنا زمانى
| 6a | بهێز | ئه‌ڤ زمانه ژ شێوه‌يه‌كێ زاره‌كى ژ ئالييێ هه‌موو نفشان ڤه دهێته بكارهينان و ژ ئالييێ زارۆكان ڤه وه‌كو زمانێ ئێكێ دهێته وه‌رگرتن. |
| 6b | دوباره هاتييه بكارهينان | هنده‌ك ژ ئه‌ندامێن نفشێ سێيێ ڤه ل ناڤ مالێ فێرى ئه‌ڤى زمانى دبن و د ئه‌نجام دا، زنجيره‌يه‌كا نه‌ڤه‌قه‌تياى ژ ڤه‌گوهاستنا ژ نفشه‌كى بۆ نفشه‌كێ دى دروست دبيت. |
| 7 | ڤه‌ژاندى | نفشێ دوويێ يێ زارۆكان زمانى ژ دايبابان كو ئه‌و ژى ل ناڤ مالێ فێربووينه، فێرى زمانى دبن. ڤه‌گوهاستنا زمانى ل ناڤ مالێ و جڤاكى دهێته ئه‌نجامدان. |
| 8a | دوباره هاتييه هشياركرن | زارۆك ل ناڤ جڤاكى و هنده‌ك ژينگه‌هێن مالى فێرى زمانى دبن و دشێن زمانى ب شێوه‌يه‌كێ زاره‌كى بۆ هنده‌ك په‌يوه‌نديكرنێن ڕۆژانه بكاربهين. |
| 8 | دوباره هاتييه ناساندن | ب ته‌مه‌نێن نفشێ دايبابان سه‌ر ژ نوى زمانێ خوه دڤه‌ژينن و جاره‌كا دى بۆ په‌يوه‌نديكرنێن جڤاكييێن ڕۆژانه بكاردهين. |
| 9 | دوباره هاتييه ڤه‌ديتن | كه‌سێن ب ته‌مه‌ن بزاڤێ دكه‌ن ئه‌وى زمانى وه‌كو جه‌ڤه‌نگ و شوناسا خوه دوباره ساخ بكه‌ن. |
- ده‌ستنيشانكرنا ئاستێ EGIDS بۆ گۆڤه‌را به‌هدينى، ل دويڤ پيڤه‌رێن «پۆل لۆئيس و گرى سيمونز»ى
پرسيارا كليلييا ژماره 1: شوناسييا نوكه يا ئه‌ڤى زمانى چييه؟
ناڤبه‌ينكارى، گۆڤه‌را به‌هدينى وه‌كو زمانێ ئێكێ ل پارێزگه‌ها دهۆكێ، دهێته بكارهينان، و هنده‌ك ئاخڤتنكه‌رێن زمانێن دى وه‌كو ئاشوورى، ئه‌رمه‌ن و عه‌ره‌ب ژى گۆڤه‌را به‌هدينى وه‌كو زمانێ دوويێ و بۆ مه‌به‌ستا په‌يوه‌نديكرنێ بكاردهينن.
پرسيارا كليلييا ژماره 2: ئاستێ بكارهينانا فه‌رمى چاوايه؟
- ناوچه‌يى، گۆڤه‌را به‌هدينى ل ده‌ڤ پارێزگه‌ها دهۆكێ ب فه‌رمى دهێته نياسين و بۆ كاروبارێن ده‌وله‌تێ، په‌روه‌رده، بازرگانى و بياڤێن دی يێن په‌يوه‌نديكرنێ دهێته‌بكارهينان. ئه‌ڤه گرێداى EGIDS ئاستێ 2، (ناوچه‌يى)يه.
پرسيارا كليلييا ژماره 3: ئه‌رێ هه‌موو سه‌ميان زمانى بۆ زارۆكێن خوه ڤه‌دگوهێزن؟
- به‌لێ، ڤه‌گوهاستنا گۆڤه‌را به‌هدينى ژ نفشه‌كى بۆ نفشه‌كێ دى جێگيره و نه‌هاتييه‌گوهۆڕين و به‌رده‌وامه.
پرسيارا كليلييا ژماره 4: ڕه‌وشا په‌روه‌رده و فێربوونێ چاوايه؟
- سازى، په‌روه‌رده و فێربوون ب گۆڤه‌را به‌هدينى ژ ئالييێ سازييه‌كا به‌رده‌وام و جێگير ڤه كو حكومه‌تا هه‌رێما كوردستانێيه دهێته پشته‌ڤانيكرن.
پرسيارا كليلييا ژماره 5: گه‌نجترين نفشێ ئاخڤتنكه‌رێن ئه‌ڤى زمانى كينه؟ گه‌نجترين نفشێ ئاخڤتنكه‌رێن گۆڤه‌را به‌هدينى زارۆكن و هه‌ر وه‌كو د به‌رسڤا پرسيارا كليلييا ژماره 3 دا هاتييه‌گۆتن، پڕۆسێسا ڤه‌گوهاستنێ ژ نفشه‌كى بۆ نفشه‌كێ دى به‌رده‌وامه و نه‌هاتييه ڤه‌قه‌تيان.
ئه‌نجام: گۆڤه‌را به‌هدينى ل دويڤ پيڤه‌رێن «پۆل لۆئيس و گرى سيمونز»ى ب EGIDS ئاستێ 2، (ناوچه‌يى) دهێته هه‌ژمارتن. ب ئه‌ڤى ڕەنگى پێدڤييه بۆ ڤه‌ژاندن و پتر پێشڤه‌چوونا ئه‌ڤێ گۆڤه‌رێ بزاڤ بهێته‌كرن كو ژ ئالييێ حكومه‌تا هه‌رێما كوردستانێ ڤه، ل سه‌ر ئاستێ وه‌لاتى، ب فه‌رمى بهێته نياسين و بۆ كاروبارێن ده‌وله‌تێ، بازرگانى و بياڤێن دی يێن په‌يوه‌نديكرنێ بهێته بكارهينان. ل پێنگاڤا بهێت ژى كار بۆ ب ناڤده‌وله‌تيكرنا ئه‌ڤێ گۆڤه‌رێ بهێته‌كرن.
تێبينى: بۆ مه‌به‌ستا نرخاندنا گۆڤه‌را به‌هدينى، ل دويڤ پيڤه‌رێن «پۆل لۆئيس و گرى سيمونز»ى دشێين ب تنێ به‌رسڤا پرسيارێن كليلييێن 1 و2 بده‌ين و بگه‌هينه ئاستێ ڤه‌قه‌تيانا د ناڤبه‌را نفشان دا (EGIDS)، لێ بۆ پتر ڕۆنكرنێ به‌رسڤا پرسيارێن دى ژى هاتييه‌دان.
ژێدەر و پەراوێز:
- M. PAUL LEWIS, GARY F. SIMONS. (2010) ASSESSING ENDANGERMENT: EXPANDING FISHMAN’S GIDS. Revue roumaine de linguistique (RRL), Vol. LV, No. 2, pages 103-120.
- KARL ANDERBECK. (2015) Portraits of language vitality in the languages of Indonesia. Language documentation and cultural practices in the Austronesian world: papers from 12-ICAL, Volume 4 / edited by I Wayan Arka, Ni Luh Nyoman Seri Malini,
- SL Rustmovna, MJ Nasyhovna… – Opción: Revista de …. 2018 – dialnet.unirioja.es. Assessing Language Vitality: Overview of Exisiting Models. Opción, Año 34, Especial No.17 : 1144-1163.
