بابەت

ڕهوشا زمانان ل سهرانسهرى جيهانێ بهرهڤ گوهۆڕينێيهو زمانێن زال جهێ زمانێن بێهێز دگرن. ل دويڤ بهلگهيێنئهتلهسا زمانێن بهرهڤ مرنێ دچن –  The Atlas of the vanishing languages of the world” يا سالا 2009ێ، نێزيكى 2500 زمانان ل سهرانسهرى جيهانێ بهرهڤ مرنێ دچن. زمانڤان د ئهوێ باوهرێدانهكو ههتا دووماهييا سهدهيێ بيست و ئێكێ 90 ژ سهدێيا زمانان دێ ژناڤچن. پاراستنا ههمهجۆرييا زمانييا جيهانى، پاراستنا ههڤسهنگييا نهتهوهيى، زمانى و مرۆڤى ب تنێ ئهركێ زمانڤانان نينه، بهلكو پێدڤييهسياسهتا نهتهوهيى و سازييێن نهتهوهيى ژى پشتهڤانييا ئهڤى بابهتى بكهن.

  1. پيڤهرێن ڕێزبهندييا ڤهقهتيانا د ناڤبهرا نفشان دا – GRADED INTERGENERATIONAL DISRUPTION SCALE (GIDS)

فيشمهن ل 1991ێ ههشت پيڤهران بۆ نيشادانا زينديبوون يان ههبوونا مهترسييێ بۆ سهر زمانان دهستنيشان دكهت. ل سالا 2010ێ، پۆل لۆئيس و گرى سيمونز – M. PAUL LEWIS, GARY F. SIMONS ئهڤێ مۆدێلێ بەرفرەهـ دكهن و 13 پيڤهران دهستنيشان دكهن و ب EGIDS (Expanded GIDS) دهێته نياسين. نوكه، ئهڤ مۆدێله ژ ئالييێ Ethnologue ڤه دهێته بكارهينان.    

خشتهيێ ژماره (1)، شێوهيێ بهرفرهكرييێ مۆدێلا GIDS نيشا ددهت. ئهڤ خشتهيه سێزده ئاستان نيشا ددهت. ئاستێن زێدهكرى، ب ژمارهيێن نوو يان ژى ب ڕێكا زێدهكرنا تيپهكێ هاتينهنيشادان. كهواته، ئاستێن 6a و 6b د EGIDS وهكو ئاستێ 6يێ فيشمهنى و 8a و 8b وهكو ئاستێ 8ێ يێ فيشمهنييه. ئاستێن 0، 9 و 10 ئاستێن نوونه و ئهڤ شيانه ههيه كو ئهڤ مۆدێله بۆ ههموو زمانێن جيهانێ بهێته بكارهينان. زێدهبارى ئهڤێ، بۆ پتر ڕۆنبوون و هاريكارييێ، ههر ئاستهك ب پهيڤهك يان دوو پهيڤان هاتييه شڕۆڤهكرن و ئهركێ سهرهكييێ ئهوێ هاتييه باسكرن. ههروهسا ئهڤ خشتهيه ههبوونا مهترسیيێ و زينديبوونا زمانان ل دويڤ پيڤهرێن يۆنسكۆى ژى نيشا ددهت.    

 

خشتهيێ ژماره 1: پيڤهرێن ڕێزبهندييا بهرفرهكرييێن ڤهقهتيانا د ناڤبهرا نفشان دا

 

پيڤهرێن ڕێزبهندييا بهرفرهكرييێن ڤهقهتيانا د ناڤبهرا نفشان دا
ئاست ڕامان شڕۆڤه يۆنسكۆ
0 ناڤدهولهتى ئهڤ زمانه ل سهر ئاستێ ناڤدهولهتى بۆ بياڤهكێ بەرفرەهـ دهێته بكارهينان. پاراستى
1 نشتمانى ئهڤ زمانه ل پهروهرده، پيشه، ڕاگههاندنا گشتى و دهولهتێ ل سهر ئاستێ نشتمانى دهێته بكارهينان. پاراستى
2 ناوچهيى ئهڤ زمانه ل ڕاگههاندنا گشتييا ناوچهيى و دهڤهرى و خزمهتگوزارييێن دهولهتێ دهێته بكارهينان. پاراستى
3 بازرگانى ئهڤ زمانه بۆ كاروبارين ناوچهيى و دهڤهرى ژ لايێ كهسێن ناڤخۆ و بياني ڤه دهێته بكارهينان. پاراستى
4 پهروهرده‌‌ د سيستهمێ گشتييێى پهروهردهيێ دا دهێته بكارهينان. پاراستى
5 نڤيسين ئهڤ زمانه ژ شێوهيهكێ زارهكى ژ ئالييێ ههموو نفشان ڤه دهێته بكارهينان و ژ ئالييێ نڤيسينێ ب شێوهيهكێ باش ل ناڤ جڤاكى دهێته بكارهينان. پاراستى
6a بهێز ئهڤ زمانه ب شێوهيهكێ زارهكى ژ ئالييێ ههموو نفشان ڤه دهێته بكارهينان و ژ ئالييێ زارۆكان ڤه وهكو زمانێ ئێكێ دهێته وهرگرتن. پاراستى
6b ههبوونا مهترسييێ ل سهر ئهڤ زمانه ب شێوهيهكێ زارهكى ژ ئالييێ ههموو نفشان ڤه دهێته بكارهينان، لێ ب تنێ هندهك نفش ئهوێ بۆ زارۆكێن خوه ڤهدگوهێزن. گهف ل سهر ههيه
7 گوهۆڕين نفشێ كو زارۆكان دبيت وهكو پێدڤى ئهوى زمانى دزانن و د ناڤبهرا خوه دا بكاردهينن، لێ چو كهس ژ ئهوان ئهوى زمانى بۆ زارۆكێن خوه ڤەناگوهێزيت. مسوگهر گهف ل سهر ههيه
8a بهرهڤ مرنێ ب تنێ نفشێ باپير و داپيران ب شێويهكێ چالاك ئهڤى زمانى بكاردهينن. گهفهكا مهزن ل سهر ههيه
8 ههتا ڕادهيهكى مرى ب تنێ نفشێ باپير و داپيران ئهڤى زمانى دزانن و دهليڤهيهكا كێم ههيه كو ب ئهڤى زمانى ب ئاخڤن. گهفهكا گهلهك مهزن ل سهر ههيه
9 ڤهمرى ئهڤ زمانه ب تنێ وهكو هێمايهك بۆ شوناسا نهتهوهييا ئهوى جڤاكى دهێته بكارهينان. كهسێ شارهزايى د ئهوى زماني دا نينه. گهلهك
10 مرى چ كهسهك ل ناڤ ئهوى جڤاكى خۆ وهكو هێمايهكێ شوناسا نهتهوهيى ژى بزاڤا پاراستنا ئهوى زمانى نادهت. مرى

 

 

EGIDS ئاستێ 0، (ناڤدهولهتى): ژمارهیەكا كێما زمانان كو ب ئاشكهرای ل سهر ئاستێ ناڤدهولهتى دهێنه بكارهينان، دچنه د ناڤ ئهڤى ئاستی دا. 

 

EGIDS ئاستێ 1، (نشتمانى): ئهڤه ئهوان زمانان ب خوه ڤه دگريت يێن ل سهر ئاستێ وهلاتى وهكو زمانێ فهرمى يان نشتمانى دهێنه بكارهينان. ئهڤ زمانه، د بياڤێ نڤيسين، بهلگهنامهيێن حكومى، پهروهرده، چاپهمهنى و ڕاگههاندنێ دا دهێته بكارهينان.

 

EGIDS ئاستێ 2، (ناوچهيى): بكارهينانا ئهڤى زمانى، وهكو زمانێن نشتمانييه، لێ ل سهر ئاستێ ناوچهیى و دهڤهرى دهێته بكارهينان. چێدبيت ئهڤى زمانى، وهكو زمانێ نشتمانى ژێدهر و پشتهڤانى نهبيت، لێ ب ئاشكهراى ل دهڤهرهكا دياركرى د بياڤێ پهروهرده، خزمهتگوزاييێن حكومى، ڕاگههاندنێ دهێته بكارهينان.

EGIDS ئاستێ 3، (بازرگانى): ئهڤ زمانه ڕەنگه ب فهرمى نههاتبيته نياسين، لێ وهكو «زمانهكێ ناڤبهينكار» دهێته بكارهينان، واته ئهندامێن جڤاكهكێ فرهزمان، ئهوى زمانى بۆ مهبهستا پهيوهنديكرن و بازرگانييا د ناڤبهرا خوه دا بكاردهينن. ئهڤ زمانه، ل دهرڤهى مالێ چو ب شێويهكێ فهرمى يان ژى نهفهرمى دهێته وهرگرتن و پڕانييا جاران فۆرمهكێ ستانداردێ نڤيسينێ ههيه.

 

EGIDS ئاستێ 4، (پهروهرده‌‌): ئهڤ زمانهيه كو د بياڤێ پهروهردهيا دهستپێكێ بۆ كهمينهيان دهێته پهيرهوكرن و پشتهڤانيكرن. كهمينه ب ڕێكا زمانێ خوه يێ دايكێ پهروهرده دبن و هێدى هێدى فێرى زمانهكێ دی يێ ئاستێ بلندێ EGIDS دبن. 

 

EGIDS ئاستێ 5، (نڤيسين): ئهڤ زمانهيه كو پتر ژ ئالييێ سازييێن لاواز ڤه يان ب شێويهكێ نهفهرمى دهێته فێركرن. ههلبهت فێركرنا ئهڤى زمانى، دبيته ئهگهر كو ئهو بهايێ زمانێ كهمينهيان باشتر ببيت و هێزهكا پتر بدهتێ.  

 

EGIDS ئاستێ 6a، (بهێز): ئهڤ ئاسته بريتييه ژ بكارهينانا زارهكييا زمانى. ئهڤ زمانه ب شێوهيهكێ زارهكى بهردهوامه و ژ نفشهكى بۆ نفشهكێ دى دهێتهڤهگوهاستن. 

 

EGIDS ئاستێ 6b، (ههبوونا مهترسييێ ل سهر): ئهڤ ئاسته بريتييه ژ داكهڤتن و بهرهڤ كێمبوونێ. د ئاستێ 6aدا دوو زمان ههنه و ئێك د بياڤێ زارەكی دا و يێ دى د بياڤێ نڤيسنێ دا دهێته بكارهينان، لێ د 6b دا دووزمانى بهرهڤ نهمانێ دچيت و بياڤێ بكارهينانا زارهكييا ئهوى زمانى هێدى هێدى نامينيت و زمانێ دوويێ جهێ ئهوێ ژى دگريت. د ئاستێ  6bدا گهلهك سهميان ئهوى زمانى بۆ زارۆكێن خوه ژى ڤهدگوهێزن، لێ ههژمارهكا ديارا  سهميانان ژى ئهڤى كارى ناكهن. ب ئهڤى ڕەنگى ڤهگوهاستنا زمانى ژ نفشهكى بۆ نفشێ دى بهرهڤ لاوازييێ دچيت. ئهڤه ئێكهم ئاسته كو ههست ب مهترسييێ دهێتهكرن.  

 

EGIDS ئاستێ 7، (گوهۆڕين): د ئهڤى ئاستی دا ب ئاشكهرايى ههست ب گوهۆڕينێ دهێتهكرن. ئهڤ ڕاستييه كو سهميان زمانێ خوه بۆ زارۆكێن خوه ڤهناگوهێزن ب ئاشكهرايى ههست پێ دهێتهكرن و ب دياردهيهكا جڤاكى دهێته ههژمارتن. ب ئهڤى ڕەنگى بياڤێن بكارهينانا ئهوى زمانى سنووردار دبن. د ئهڤێ قۆناغێ دا دشێين، جارهكا دى ب بكارهنيانا زمانى ل ناڤ خێزانێ و ڤهگوهاستنا ئهوێ، ئهوى زمانى ڤهژينينهڤه

 

EGIDS ئاستێ 8a، (بهرهڤ مرنێ): د ئهڤى ئاستی دا ب تنێ نفشێ باپير و داپيران ب شێويهكێ چالاك زمانى بكاردهينن، ههلبهت چێدبيت دايباب ژى ب شێويهكێ نهچالاكتر بشێن ئهوى زمانى بكاربهينن.   

EGIDS ئاستێ 8b، (ههتا ڕادهيهكى مرى): د ئهڤى ئاستی دا ب تنێ ژمارهیەكا كێما داپير و باپيران دشێن ب ئهوی زمانى ب ئاخڤن و دهليڤهيا بكارهينانا ئهوى زمانى گهلهك كێمه.

EGIDS ئاستێ 9، (ڤهمرى): د ئهڤى ئاستی دا زمان ناهێته بكارهينان، لێ ههستهكێ نشتمانى ل دهڤ ئهوى جڤاكى ههيه و ههست ب گرنگييا ئهوى ميراتى دكهن و دڤێن ئهوێ بپارێزن. چێدبيت هندهك كهس ژ نووڤه خوه فێر بكهن و هندهك ئاخڤتنكهرێن نوو ههبن. ل ڤێرێ زمانى جهڤهنگهكێ نشتمانى ههيه و ڕەنگه وهكو هێمايهك ل هندهك ههلكهڤت و جهان بهێته بكارهينان.

 

EGIDS ئاستێ 10، (مرى): د ئهڤى ئاستی دا زمانى چو ئاخڤتنكهرهك نهمايه و چو هاندهرهك ژى بۆ پاراستنا ئهوێ نينه.

پيڤهرێ EGIDS، پيڤهرێن مهترسييێ (6b و بهرهڤ خوارێ) و پيڤهرێن پێشڤهچوونێ (5 بهرهڤ سهرى) ژى نيشا ددهت. 6a (بهێز) ڕهوشا «ئاسايى»يه و بۆ پڕانييا زمانان دروسته. EGIDS، زنجيرهيهكا پلهبهندييه؛ ئاستێن بلندترێن پێشڤهچوونێ، ژيانا زارهكييا جێگير و نزمترين ئاستێ پێشڤهچوونێ گريمانه دكهت. بۆ نموونه، گريمانه ئهڤهيه كو زمانێن EGIDS 1 (نشتمانى)، ڤهگوهاستنا جێگيرا پهروهرده و زارهكى ههيه. ههموو ئاست جێگير نينن، زمانێن ئاستێ 0، 1، 2 و 4 پهروهردهيا جێگير، زمانێن ئاستێ 6a زارهكييا جێگير و زمانێن ئاستێ 9 شوناسا جێگير ههيه. ئهگهر چ كارهك ژ پێخهمهت نههێلانا ئهڤێ هنگاڤتنێ نههێتهكرن، زمانێن ئاستێن دى ژى دێ بهرەڤ ئاستێن دی يێن جێگير داكهڤن. 

 

  1. دهستنيشانكرنا ئاستێن EGIDS

دهستنيشانكرنا ڕهوشا نوكه يا ههر زمانهكى ب بهرسڤدانا چهند پرسيارێن كليلى ب دهستڤه دهێت. هێلكارييا ژماره 1، وێنەكرنهكا گشتى ژ چاوانييا ئهنجامدانا ئهڤێ پڕۆسێسێ نيشا ددهت. ئهڤ هێلكارييه ژ پێنج پرسيارێن كليلى پێكهاتييه. بۆ دوو ئاستێن خوارێ، ب تنێ بهرسڤا پرسيارا ئيكێ بهسه و نرخاندن بدهسڤه دهێت. بۆ چار ئاستێن سهريتر، پێدڤييه بهرسڤا دوو پرسيارێن ئێكێ بهێتهدان. بۆ ڕهوشێن دی يێن مايى ژى، ب تنێ پێدڤييه ب بهرسڤا سێ پرسياران بدهن داكو ئاستێ EGIDS ديار ببيت.  

 

پرسيارا كليلييا ژماره‌ 1: شوناسييا نوكه يا ئهڤى زمانى چييه؟ بۆ ئهڤێ پرسيارێ دشێت چار بهرسڤ ههبن: ديرۆكى، ميراتى، ناڤمالى و ناڤبهينكارى.

  • ديرۆكى، ئهڤى زمانى چو ئاخڤتنكهر نهماينه و چو جڤاكهك ژى نينه كو ئهوى زمانى ب شوناسا خوه ڤه گرێبدهت. ههروهسا چو ڕۆلهكێ بكارهينانێ ژ لايێ چو گرۆپهکی ڤه ژى نينه. كهواته دكهڤيته د EGIDS ئاستێ 10، (مرى)دا.
  • ميراتى، چو ئاخڤتنكهرهكێ نفشێ بهرێ نينه و چێدبيت هندهك ژ نفشێن نوو ئهڤى زمانى وهكو جهڤهنگهكێ جڤاكى و نهتهوهيى بكاربهينن. كهواته دكهڤيته د EGIDS ئاستێ 9، (ڤهمرى) دا.
  • ناڤمالى، ئهڤ زمانه بۆ ژ لايێ هندهك كهسان ڤه بۆ پهيوهنديكرنا ڕۆژانه ل مالێ دهێته بكارهينان. ل ڤێرێ ڕێڕهوا گوهۆڕين يان پاراستنا زمانى ب هۆكارهكێ گرنگ بۆ دهستنيشانكرنا ئاستێ EGIDS دهێته ههژمارتن. بهرێخوه بدهنه پرسيارا كليلييا 3يێ.
  • ناڤبهينكارى، ڕادهيێ بكارهينانا زمانهكێ ناڤبهينكار بۆ چێكرنا پهيوهندييێ د ناڤبهرا ئهوان كهسان يێن ب زمانێن جودا دئاخڤن. ژبلى كو ئهڤ زمانه وهكو زمانێ ئێكێ ژ ئالييێ هندهك كهسان ڤه دهێته بكارهينان، هندهك كهسێن دى ژى ئهوى زمانێ وهكو زمانێ دوويێ بكاردهينن. دهمێ بهرسڤا ڤێرێ ب دهستڤەهات، بۆ دهستنيشانكرنا ئاستێ EGIDS پێدڤييه بهرسڤا كليلييا ژماره 2 بهێته بهرسڤدان.

 

پرسيارا كليلييا ژماره‌ 2: ئاستێ بكارهينانا فهرمى چاوايه؟ بۆ ئهڤێ پرسيارێ دشێت چار بهرسڤ ههبن كو يهكسان ب ئاستێن EGIDS يێن 0 ههتا 3يێ.

  • ناڤدهولتى، ئهڤ زمانه ل سهر ئاستێ ناڤدهولهتى وهكو زمانێ بازرگانيكرن، پهروهرده و بياڤێن دی يێن پهيوهنديكرنێ دهێته بكارهينان. ئهڤه گرێداى EGIDS ئاستێ 0، (ناڤدهولتى)يه.
  • نشتمانى، ئهڤ زمانه ل سهر ئاستێ وهلاتى، ب فهرمى دهێته نياسين و بۆ كاروبارێن دهولهتێ، پهروهدره، بازرگانى و بياڤێن دی يێن پهيوهنديكرنێ دهێته بكارهينان. ئهڤه گرێداى EGIDS ئاستێ1، (نشتمانى)يه.
  • ناوچهيى، ئهڤ زمانه ل دهڤهرهكا دياركرى ب فهرمى دهێتهنياسين و بۆ كاروبارێن دهولهتێ، پهروهدره، بازرگانى و بياڤێن دييێن پهيوهنديكرنێ دهێتهبكارهينان. ئهڤه گرێداى EGIDS ئاستێ2، (ناوچهيى)يه.
  • نهفهرمى، ئەڤ زمانه ب فهرمى نههاتييه هژمارتن، لێ بۆ پهيوهنديكرنا د ناڤبهرا گرۆپێن جودا دا دهێته بكارهينان. ئهڤه چێدبيت بۆ پهيوهنديكرنێن بازرگانى، جڤاكى يان بكارهينانێن دى بيت. ئهڤه گرێداى EGIDS ئاستێ3، (بازرگانى)يه.

 

پرسيارا كليلييا ژماره‌ 3: ئهرێ ههموو سهميان زمانى بۆ زارۆكێن خوهڤهدگوهێزن؟ ئهڤ زمانه پێدڤييه ل ئهوى دهمى بهێتهكرن كو بهرسڤا پرسيارا كليلييا ژماره1، مال بيت. ڕەنگه دوو بهرسڤ ههبن:

  • بهلێ، ڤهگوهاستنا زمانى ژ نفشهكى بۆ نفشهكێ دى جێگيره و نههاتييه گوهۆڕين و بهردهوامه. ئهگهر ئهڤ بهرسڤا هاتييه ههلبژارتن، پێدڤييه بهرسڤا پرسيارا كليلييا ژماره4، بهێتهدان داكو بهێته دياركرن كا ئهرێ ئهو جڤاك د ئاستێ4، 5 يان 6A ژ EGIDS دايه.
  • نهخێر، ڤهگوهاستنا زمانى ژ نفشهكى بۆ نفشهكێ دى تووشى هنگاڤتنێ بوويه. ئهڤ بهرسڤه نيشان ددهت كو گوهۆڕينا زمانێ ئێكێ ب لهزه. ل ئهڤى دهمى پێدڤييه بهرسڤا پرسيارا كليلييا ژماره 5، بهێتهدان داكو بهێتهدياركرن كا ئهرێ ئهو جڤاك د ئاستێ 6b، 7، 8a يان 8b ژ EGIDS دايه.

 

پرسيارا كليلييا ژماره‌ 4: ڕهوشا پهروهردهو فێربوونێ چاوايه؟ ئهگهر بهرسڤا پرسيارا كليلييا ژماره 3، «بهلێ» بيت، پێدڤييه ڕهوشا پهروهرده و فێربوونا ب ئهڤى زمانى بهێتهدياركرن. دشێت سێ بهرسڤ ههبن:  

  • سازى، پهروهرده و فێربوون ب ئهڤى زمانى ژ ئالييێ سازييهكا بهردهوام و جێگير ڤه دهێته پشتهڤانيكرن. ئهڤه ژى پتر ژ ئالييێ سيستهمێ پهروهردهيا حكومی ڤه دبيت، ههلبهت چێدبيت سازييێن دی يێن وهكو «كهنيسه و سازييێن كهلتوورى» ژى ب ئهڤى ئهركى ڕاببن. ئهڤه گرێداى EGIDS ئاستێ4، (پهروهرده‌‌)يه.
  • دهستپێكى، پهروهرده ب ئهوى زمانى ههيه، لێ ژ ئالييێ سازييێن نهباوهرپێكى و نهفهرمی ڤه دهێته ئهنجامدان. ئهڤه گرێداى EGIDS ئاستێ5، (نڤيسين)ێيه.
  • نينه، كهس ب ئهوى زمانى ناهێته پهروهردهكرن و چو سازييهك ژى بۆ ئهڤێ چهندێ نينه، يان ژى ئهوێن خواندهوارى ژى ههيه ب تنێ ب زمانێ دوويێ دشێن بخوينن و بنڤيسن. ئهڤه گرێداى EGIDS ئاستێ 6a، (بهێز)ـه.

 

پرسيارا  كليلييا ژماره‌ 5: گهنجترين نفشێ ئاخڤتنكهرێن ئهڤى زمانى كينه؟ دهمێ بهرسڤا كليلييا پرسيارا ژماره 3 (ڤهگوهاستن ژ نفشهكى بۆ نفشێ دى)، «نهخێر» بيت، بۆ زانينا ئاستێ EGIDS پێدڤييه بزانين كا گوهۆڕينا ئهوى زمانى ههتا چ ڕادهيهك ب لهز و پێشڤهچوويه. گهنجترين نفشێ دهستههل و نهڤهقهتيايێ ئاخڤتنكهرێن كو زمانى ژ نفشەكى بۆ نفشێ دى ڤهدگوهێزن، پيڤهرهكێ باشه بۆ دهستنيشانكرنا ئاستێ گوهۆڕينا زمانه. مهبهستا مه ژ ئاخڤتنكهرێ دهستههل، ئهو  كهسه يێ كو بشێت ئهوى زمانى ل دهوروبهرێن جودا بكاربهينيت.  

  • داپير و باپيرێن مهزن، گهنجترين ئاخڤتنكهرێن دهستههلێن ئهوى زمانى، نفشێ داپير و باپيرێن مهزنن. ئهڤ گوهۆڕينا زمانى ماوهيهكێ درێژە ڕووداى. ئهڤه گرێداى EGIDS ئاستێ 8b، (ههتا ڕادهيهكى مرى)ێيه.
  • داپير و باپير، گهنجترين ئاخڤتنكهرێن دهستههلێن ئهوى زمانى، نفشێ داپير و باپيرانه. ئهڤ گوهۆڕينا زمانى ب لهز و پێشكهڤتييه. ئهڤه گرێداى EGIDS ئاستێ 8a، (بهرهڤ مرنێ)يه.
  • دايباب، گهنجترين ئاخڤتنكهرێن دهستههلێن ئهوى زمانى، نفشێ دايبابانه كو دى ژييێ بهرههمهينانێدانه. گوهۆڕينا زمانى دهستپێكرييه و ب ئاشكهرايى ههست پێ دهێتهكرن. ئهڤه گرێداى EGIDS ئاستێ 7، (گوهۆڕين)ێيه.
  • زارۆك، گهنجترين ئاخڤتنكهرێن دهستههلێن ئهوى زمانى، نفشێ زارۆكانه. چێدبيت گوهۆڕينا زمانى ل قۆناغا دهسپێكێ بيت، چونكى ڤهگوهاستنا ژ نفشهكى بۆ نفشهكێ دى، نينه (پرسيارا كليلييا ژماره 3). ئهڤه گرێداى EGIDS ئاستێ 6b، (ههبوونا مهترسييێ ل سهر)ێيه.

ب ڕێكا ئهڤان پێنج پرسياران و هێلكارييا ژماره 1، دشێين نرخاندنێ بۆ ههر جڤاكهكێ زمانى بكهين و ئاستێ ئهوێ EGIDS دهستنيشان بكهين. ژبلى ئهڤان پێنج پرسيارێن كليليى، پێدڤييه هندهك هۆكارێن سهرهكييێن كاريگهر ل سهر ههر پڕۆژهيهكێ پاراستن و زينديكرنا زمانان ل بهرچاڤ بگرين. ئهڤ هۆكاره بريتينه ژ: شوناس، بكارهينان، ڕهوشا ڤهگوهاستنێ ژ نفشهكى بۆ نفشهكێ دى، ڕهوشا پهروهرده و فێركرنێ و ڕهوشا جڤاكييا بكارهينانا زمانى ژ ئالييێ نفشێن جودا ڤه. ئهڤه دبيته ئهگهر كو زمانڤان بشێن نهخشهڕێيهكا گونجاى و كارا پێشكێش بكهن. 

 

 

  1. ڤهژاندنا زمانى

خشتهيێ ژماره (2) ڤهژاندنا زمانێ دياركرى نيشا ددهت. ئهگهر كار بۆ ڤهژاندنا زمانێ دياركرى بهێتهكرن، دشێين ئهڤان پێنگاڤان و نرخاندنا ئهوان ب ئهڤ ڕەنگى دهستنيشان بكهين:

 

خشتهيێ ژماره 2: پێنگاڤێن ڤهژاندنا زمانى

 

6a بهێز ئهڤ زمانهژ شێوهيهكێ زارهكى ژ ئالييێ ههموو نفشان ڤهدهێتهبكارهينان و ژ ئالييێ زارۆكان ڤهوهكو زمانێ ئێكێ دهێتهوهرگرتن.
6b دوبارههاتييهبكارهينان هندهك ژ ئهندامێن نفشێ سێيێ ڤهل ناڤ مالێ فێرى ئهڤى زمانى دبن و د ئهنجام دا، زنجيرهيهكا نهڤهقهتياى ژ ڤهگوهاستنا ژ نفشهكى بۆ نفشهكێ دى دروست دبيت
7 ڤهژاندى نفشێ دوويێ يێ زارۆكان زمانى ژ دايبابان كو ئهو ژى ل ناڤ مالێ فێربووينه، فێرى زمانى دبن. ڤهگوهاستنا زمانى ل ناڤ مالێ و جڤاكى دهێتهئهنجامدان.
8a دوباره‌‌ هاتييههشياركرن زارۆك ل ناڤ جڤاكى و هندهك ژينگههێن مالى فێرى زمانى دبن و دشێن زمانى ب شێوهيهكێ زارهكى بۆ هندهك پهيوهنديكرنێن ڕۆژانهبكاربهين.
8 دوبارههاتييهناساندن ب تهمهنێن نفشێ دايبابان سهر ژ نوى زمانێ خوهدڤهژينن و جارهكا دى بۆ پهيوهنديكرنێن جڤاكييێن ڕۆژانهبكاردهين.
9 دوبارههاتييهڤهديتن كهسێن ب تهمهن بزاڤێ دكهن ئهوى زمانى وهكو جهڤهنگ و شوناسا خوهدوبارهساخ بكهن.

 

 

  1. دهستنيشانكرنا ئاستێ EGIDS بۆ گۆڤهرا بههدينى، ل دويڤ پيڤهرێن «پۆل لۆئيس و گرى سيمونز»ى

پرسيارا كليلييا ژماره 1: شوناسييا نوكه يا ئهڤى زمانى چييه؟

ناڤبهينكارى، گۆڤهرا بههدينى وهكو زمانێ ئێكێ ل پارێزگهها دهۆكێ، دهێته بكارهينان، و هندهك ئاخڤتنكهرێن زمانێن دى وهكو ئاشوورى، ئهرمهن و عهرهب ژى گۆڤهرا بههدينى وهكو زمانێ دوويێ و بۆ مهبهستا پهيوهنديكرنێ بكاردهينن. 

پرسيارا كليلييا ژماره 2: ئاستێ بكارهينانا فهرمى چاوايه؟

  • ناوچهيى، گۆڤهرا بههدينى ل دهڤ پارێزگهها دهۆكێ ب فهرمى دهێته نياسين و بۆ كاروبارێن دهولهتێ، پهروهرده، بازرگانى و بياڤێن دی يێن پهيوهنديكرنێ دهێتهبكارهينان. ئهڤه گرێداى EGIDS ئاستێ 2، (ناوچهيى)يه.

 

پرسيارا كليلييا ژماره‌ 3: ئهرێ ههموو سهميان زمانى بۆ زارۆكێن خوهڤهدگوهێزن؟

  • بهلێ، ڤهگوهاستنا گۆڤهرا بههدينى ژ نفشهكى بۆ نفشهكێ دى جێگيره و نههاتييهگوهۆڕين و بهردهوامه.

 

پرسيارا كليلييا ژماره‌ 4: ڕهوشا پهروهردهو فێربوونێ چاوايه؟

  • سازى، پهروهرده و فێربوون ب گۆڤهرا بههدينى ژ ئالييێ سازييهكا بهردهوام و جێگير ڤه كو حكومهتا ههرێما كوردستانێيه دهێته پشتهڤانيكرن.

پرسيارا كليلييا ژماره 5: گهنجترين نفشێ ئاخڤتنكهرێن ئهڤى زمانى كينه؟ گهنجترين نفشێ ئاخڤتنكهرێن گۆڤهرا بههدينى زارۆكن و ههر وهكو د بهرسڤا پرسيارا كليلييا ژماره 3 دا هاتييهگۆتن، پڕۆسێسا ڤهگوهاستنێ ژ نفشهكى بۆ نفشهكێ دى بهردهوامه و نههاتييه ڤهقهتيان.

 

ئهنجام: گۆڤهرا بههدينى ل دويڤ پيڤهرێن «پۆل لۆئيس و گرى سيمونز»ى ب EGIDS ئاستێ 2، (ناوچهيى) دهێته ههژمارتن. ب ئهڤى ڕەنگى پێدڤييه بۆ ڤهژاندن و پتر پێشڤهچوونا ئهڤێ گۆڤهرێ بزاڤ بهێتهكرن كو ژ ئالييێ حكومهتا ههرێما كوردستانێ ڤه، ل سهر ئاستێ وهلاتى، ب فهرمى بهێته نياسين و بۆ كاروبارێن دهولهتێ، بازرگانى و بياڤێن دی يێن پهيوهنديكرنێ بهێته بكارهينان. ل پێنگاڤا بهێت ژى كار بۆ ب ناڤدهولهتيكرنا ئهڤێ گۆڤهرێ بهێتهكرن.

تێبينى: بۆ مهبهستا نرخاندنا گۆڤهرا بههدينى، ل دويڤ پيڤهرێن «پۆل لۆئيس و گرى سيمونز»ى دشێين ب تنێ بهرسڤا پرسيارێن كليلييێن 1 و2 بدهين و بگههينه ئاستێ ڤهقهتيانا د ناڤبهرا نفشان دا (EGIDS)، لێ بۆ پتر ڕۆنكرنێ بهرسڤا پرسيارێن دى ژى هاتييهدان.

 

ژێدەر و پەراوێز: 

  • M. PAUL LEWIS, GARY F. SIMONS. (2010) ASSESSING ENDANGERMENT: EXPANDING FISHMAN’S GIDS. Revue roumaine de linguistique (RRL), Vol. LV, No. 2, pages 103-120.
  • KARL ANDERBECK. (2015) Portraits of language vitality in the languages of Indonesia. Language documentation and cultural practices in the Austronesian world: papers from 12-ICAL, Volume 4 / edited by I Wayan Arka, Ni Luh Nyoman Seri Malini,
  • SL Rustmovna, MJ Nasyhovna… – Opción: Revista de …. 2018 – dialnet.unirioja.es. Assessing Language Vitality: Overview of Exisiting Models. Opción, Año 34, Especial No.17 : 1144-1163.

ڤان بابەتان ببینە

ڕۆمانا مێژوونڤیس، داوى بەرهەمێ ڕۆمانکیێ نڤیسەرێ هێژا و ئافرندە (فازل عەمەر)ییە(١)، د ڤێ ڕۆمانێ دا، …