هەر جارەکا ژ دوور بەرێ خۆ ددەتە وی واقعێ هەی، ئاگەهـ ژ وی دەنگی دبیت، دبێژیت:” ئەردێ تژی بووی ژ فەسادی و خرابی و فتنێ، مرۆڤ یێ ل سەر حەفتێ بەرەیان پارڤە بووین، نیشانێن وی زەمانینە یێ خودێ و پێغەمبەری وەعد پێ دایەمە، ئەڤە  نیشانێن هاتنا ڕزگارکەرینە، مە باوەری هەیە ئەو دێ ژ بنەمالا پێغەمبەری بیت و دێ هەلگرێ ناڤێ پێغەمبەری بیت. هەر ئەو ب تنێ، دێ مە ژ ڤێ فتن و فەسادێ ڕزگار کەت. ئەو دێ ئومەتێ زڤرینتەڤە و دێ شەریعەتێ ڕاست و دروست سەپینیت، دێ ل پشت عیسایێ مەسیح نڤێژێ کەت، ئەڤە وەعدەکێ هەقە.” ئەو ماندیبوون و بێهڤیبوون و بێزارییا ب دێمێ هەمیان ڤە دیار، ئێکڕاست پشتی گوهلێ بوونا ڤێ گوتارێ بۆ گەشاتیەک، هەر وەکو ئەو گۆتن دارەکێ تژی سێر و دوبارە هێز ڤەگەڕاندە ناخێ وان.

(1)

هەر ئێک ڤەگەڕیا سەر ڕێسانا تەشیا تەڤنێ هەر ڕۆژ، ب وێ هیڤیێ ڕزگارکەر یان ئێڤاری یان سوبەهی د گەل هەلاتنێ دێ هێت و وان ڕزگار  کەت. ئەو ب تنێ تێنەبیت، جارەکا دی ل وێ دووراتییێ هزرا خۆ، د دوبارەکرنا ڤێ ڤەگێرانێ دا دکر، ڤێجارێ ل وێ بلنداهییێ گازی کر و  گۆت:» ئەو تاریاتی و فەساد و خرابی و حەفتێ بەرەیێ هوون د خوازن ژێ ڕزگاربن، هوون ب خۆ نە. ئەو ڕزگارکەرێ هوون ل هیڤیێ ل داویا زەمانی بهێت، یێ د ناخێ هەوە دا. ئەرێ هوون بۆ ڕێکێ نادەن هەوە ژ هەوە ڕزگار بکەت؟» هەمیان تلێن خۆ کرنە د گوهێن خۆ دا، ل جهێ پیێن خۆ، هزار جاران گۆتن ئەستەغفورللاهـ !

 

(2)

مرۆڤ بۆچی چاڤەڕێ ڕزگارکەرەکییە؟        

هەر ژ دەستپێکا مێژوویێ، مرۆڤ چاڤەرێیە ئێک وی ژ تاریێ دەربێخیت. چ پێغەمبەرەک بیت، یان فەیلەسووفەک یان ژی قارەمانەک، ئەڤ پێدڤییە ژ لاوازیێ نینە، بەلکو حەزەکە بەر ب ڕووناهییێ.  لێ ژ ڕاستی، ئەو ڕزگارکەرێ مرۆڤ هەمی سەردەمان چاڤەڕێ، د ناخێ مرۆڤیدایە؟ ئەڤ دانپێدانە ژ ڕێدەرکەڤتنە یان تشتەکێ هندێ مەزن و ب مەترسییە، مرۆڤ ناخوازیت باوەر بکەت، یان بژکاندنا وێ هیڤیێیە، یا مرۆڤ خۆ پێڤە دگریت، دا چ لڤینان نەکەت و هەردەم خۆ ڕازی بکەت لڤین و گوهۆڕین کارێ ڕزگارکەرینە. ب هاتنا وی، ئەو ب خۆ هەر تشت باش دبیت! ئیشراقا نوو ڤێ مرتاحی و ئارامی و خۆ ڕازیکرنێ بۆ مە ناهێلن، دێ مە نەچاری گوهدانا وی دەنگی کەن، هەگەر ئەم چەند بزاڤێ بکەین گوهێن خۆ بگرین، دا گوهلێ نەبین، دێ هەر هیڤیێن مە ب هاتنا وی هەین ژ ناڤ بەن!

 

– ڕزگارکەر د فەلسەفەیێ دا:-

بیرۆکە، یان ژی بێژم فەلسەفەیا ڕزگارکەری، چیرۆکەکا درێژ د گەل مرۆڤی هەیە، ب درێژاهییا مێژوویێ ئەو هەڤڕێیا مرۆڤانە، ئەو ڤەگێرانەک نینە مە دوهی و پێر ئاگەهـ ژێ هەبیت، بەلکو ب قەدەر کەڤناتییا بوونا مرۆڤی ل سەر ئەردی، ڕهێن خۆ د ناڤ بیروباوەرێن مرۆڤان دا برینە خوار! ئەرێ پەیوەندییا مرۆڤی د گەل ڕزگارکەری و ڕزگارکرنێ ژ کیژ خالێ دەستپێکریە؟ کەنگی مرۆڤی هەستپێکریە کو پێدڤی ب ڕزگارکەرەکییە، ئەو مرۆڤێ ب هەمی ساخلەتێن خۆ هەم مرۆڤ و هەم ژی شیانێن مرۆڤی هەین، دێ مرۆڤی ژ چ ڕزگار کەت؟ ل دەستپێکێ مرۆڤ سەرداڤێن ئەڤێ چیڕۆکێ د ناڤ ئەفسانە و داستانان دا دبینیت، لێ گرنگە وێ ژی بزانین کو ڕزگارکەر و هەولێن ڕزگارکرنێ، ل هەر سەردەمەکی بۆ سەردەمەکی دهێنە گوهۆڕین، ئەڤ گوهۆڕینە ل گۆرەی پێدڤییا مرۆڤان بووینە، بۆ نموونە ل وی دەمی تێگەهشتنا مرۆڤان هەمبەری بوویەرێن سروشتی یا چارچووڤەکری، مرۆڤان خۆ دیت کو پێدڤی ب هێزەکا زێدەترن، چ هێزا مادی بیت یان هێزا تێگەهشتنێ، وی دەمی پێدڤیا وان ب ڕزگارکەرەکی بوو، ئەو ڕزگارکەر هەلگرێ ساخلەتێن جوداتر بیت، ئانکو بلندتر ژ مرۆڤی، وەسا خوداوەن تێکەلی مژارێ بوون، ئانکو خوداوەند بوونە ڕزگارکەر! لێ هەگەر ئەم بەرێ خۆ بدەینە داستانا (گلگامش)ی، دێ بینن مرۆڤ کەڤتە هەمبەر نەدیاریەکا دی، ئەو ژی(مرن) بوو، ئیدی پێدڤیا مرۆڤی بۆ خۆ ڕزگارکرن ژ مرنێ، لەو د ناڤ وێ داستانێ دا مرۆڤی ئاگەهـ ژ دەنگێ ڕزگارکەرەکێ جوداتر دبیت!

 ل سەر دەمێ فەلسەفەیێ بابەت بەر ب قوناغەکا دی چوو، مایتکرنا مرۆڤی بزاڤەک ئێخستە هشیاریێ، مرۆڤ کەڤتە هەمبەری پرسێن نوو (ئەز چ مە؟ ژ کیڤە هاتیمە؟ بوون چیە؟… هتد) کۆمەکا دی ژ ڤان پرسیاران، دەرگەهـ ل سەر چالەکا مەزن ڤەکر، ئێدی فەلسەفە و فەیلەسۆف بوونە ڕزگارکەر. ڤی ڕزگارکەری، ژ دەم بۆ دەمی ڕەنگ و ڕوویێ خۆ ل دووڤ پێدڤییێ گوهارت. ل وی دەمێ کۆمەلگەهێن مەزن دروست بووین و نەدادی پەیدابووی، ئێدی فەیلەسوفان ب ڕەنگەکێ دی هزر کر، بۆ نموونە (ئەفلاتوون) گەهشتە وێ باوەرێ کو پێدڤیە دەستهەلاتدار فەیلەسوف بیت و پێدڤیا وی ب ڤێ چەندێ ئەو گەهاندە ئاستێ خولقاندنا (کۆمارێ)، ڕزگارکەر دبیتە ئەو یێن هزرا مرۆڤی ژ شکەڤتێ و وەهمێ دەربێخیت. لێ دەمەکێ درێژ ب سەر فەلسەفەیێ دا دەرباز دبیت ئێدی (نیتشە) ڕازی نابیت، ڕزگاکەر ل دەرڤەی مرۆڤی بیت، بەلکو دیار دکەت مرۆڤ دڤێت ببیتە ڕزگارکەرێ خۆ ب خۆ.

لێ میکافیلیەتێ هزرەکا دیتر هەبوو، ئەو دێ دیار کەت کو (میر) قارەمانێ ڕزگاکەرە بۆ مەملەکەتێ و ئەو ب تنێ دێ شێت مەملەکەتێ ژ داگیرکرنێ ڕزگار کەت و چارەنڤیسێ وەلاتیان دەست نیشان کەت. (هێتلەر) ژی باشترین نموونەیا ڤی تەرزییە. پاشی (هیگل) دێ دەولەتێ و دەولەتبوونێ وەک ڕزگارکەر بینیت، ئێدی خەونا مللەتێن بندەست دێ بیتە دەولەت! ب ڤی تەرزی دروستکرنا قارەمانان، دێ بیتە خەونا چینا بندەست و کوێلەیان، ئیدی ئازادی و دیمۆکراسی و هێز دێ بنە ڕزگارکەر. بەلێ دەمێ (مارکسیەت) دهێت، دێ بباشی ڤێ خالێ ڤەکۆلیت و سەرمایەداری دێ یا مای تەمام کەت.

لێ ئەڤرۆ جیهانا سەردەم و سەربۆرا مرۆڤێ نوو، دوپات دکەت هەر ڕزگارکەرەکی ژ ئەڤان ڕزگارکەران، دەرگەهەکێ نوو هەمبەری بارۆڤەیەکا نوو ڤەکریە و مرۆڤ هاڤێتە د ناڤ نەدیاریەکا نوو دا و هێش چاڤەڕێ ڕزگاکەرییە، ئەرێ ڕزگارکەر کییە و دێ کەنگی هێت؟!

 

(3)

-ڕزگارکەر د مێژووییا ئایینان دا

«ئێک ژ نیشانێن ڕۆژا قیامەتێ ئەوە مەسیح دێ هێت و دەجالی کوژیت.» دەجال ژی ئەوە یێ ئیمانداران سەردا دبەت، ئانکو مەسیح ڕزگارکەرێ باوەردارانە.  ئەڤە ئێک ژ وان ڤەگێرانایە یێن بەردەوام د گەل بۆرینا مێژوویێ، ل دۆر ڕزگارکەرەکی دهێتە گۆتن و خۆ دوبارە دکەت «پێغەمبەر و ئەولیائێن سالح» ڕزگارکەرێن ناڤا ڤێ مێژوویێنە. 

بیرۆکەیا ڕزگارکەری د ناڤ ئایینان دا، گەلەک ژ ئەفسانە و فەلسەفە و سیاسەتێ، مومکتر جهێ خۆ گرتیە. ئێک ژ وان بۆچوونێن ل دۆر هزرا ڕزگارکەری د ناڤ ئایینێن ئەسمانی دا، دیار دکەت کو بۆ ئێکەم جار یەهودیان، ئەڤ بیرۆکەیە ژ فارسان وەرگرتیە، ئەڤە ژی بۆ وێ چەندێ ڤەدگەڕیت کو وی سەردەمی ئەو ل بن دەستهەلاتا فارسان بوون، ب سەدەما داغباریێ وان ئەڤ بیرۆکەیە ژ ئايینێ (زەردەشت)ییێ وەرگرتیە، ئەڤە ژی ژ بەرئەنجامێ وێ تەپەسەری و بندەستیا یەهودیان، ژ بێهیڤی بوونێ ئەو گەهشتنە وی ڕادەی چاڤەڕێ ڕزگاکەرەکی بن، ئانکو پێدڤیەکا دەروونی بوو.  

هندەک ژێدەر دوپاتیێ ل وێ چەندێ دکەن کو ئەڤ بیرۆکەیە ژ زەردەشتییێ دەربازی ئیسلامێ ژی بوویە و ڕەوتێ (شیعە) ب باشی کار ل سەر کریە. لێ ڕێرەوێ مێژوویێ دێ دیار کەت کو ڕهێن ڤی بابەتی کوورترن ژ ئايینێن ئەسمانی و دوور نینە مینا فەلسەفێ ژ ئەفسانەیان تەڤلی ئايینان بوویە. د یەهودیەتێ دا دیار دبیت کو وی سەردەمی کاودانێن تاکێ یەهودی دخوازت خۆ ب هیڤیەکێ ڤە بگریت، ڕزگارکەرێ یەهودیان دێ بیتە ئەو مەلک یێ (بەنی ئسرائیلیان) ڕزگار بکەت، هەژیە بێژم بۆ ئێکەم جار د ناڤ یەهودیان دا ناڤونیشان و دیارکرنا نەژادێ ڕزگارکەری، دهێنە دەستنشانکرن. ئانکو پێش هاتنا وی، ئەو دێ ناڤ و نەژاد و دەمێ هاتنا وی دەنە دیارکرن، پاشی ئەڤە دێ بیتە ستوونەک د ناڤ ئایینان دا! ئەڤ ستوونە د ناڤ مەسیحیەتێ دا ب تەرزەکێ دییە، دووکەڤتیێن مەسیحی ل وێ باوەرێنە، کو خودای کوڕێ خۆ هنارتیە دا بیتە خۆگوریکەرێ مرۆڤایەتییێ. ئانکو بیرۆکەیا ڕزگارکەری د مەسیحیەتێ دا، دهێتە گوهۆڕین بۆ خۆگوریکەری و عیسایێ مەسیح خۆگوریکەرە. مەسیحیەت گازی دکەت کو د ناڤ دەقێن تەوراتێ دا ئاماژە هاتیە دان، دێ مەسیح وەک ڕزگارکەرەکێ خۆگوریکەر هێت! لێ یەهودی ڤێ چەندێ ب تەمامی ڕەت دکەن و دبێژن: ڕزگارکەر ژ نفشێ (داود پێغەمبەریە)، دێ ل داوییا زەمانی هێت و شەریعەتێ موسای دوماهی شەریعەتە. ل سەردەمێ ڕاشدیان ئەڤێ بیرۆکەیێ خۆ دەربازی ئايینێ ئیسلامێ کر، هەرچەندە شیعە ل وێ باوەرێنە کو (محەمەد پێغەمبەر)ی ئاماژە ب هاتنا ڕزگارکەرەکی دایە کو ئەو ژی (مەهدی مونتەزرە) و ئەو ڕزگارکەرە! لێ هەژیە بێژم کو تێگەهێ ڕزگارکەر د ناڤ فەلسەفەیا ئیسلامێ دا ب (شەفیع) هەبوویە و ئەو ژی (محەمەد) پێغەمبەر ب خۆ بوویە، ئیسلام ل وێ باوەرێیە کو د ناڤ مەسیحیەتێ دا، باسێ هاتنا وی هاتیە کرن، لێ مەسیحیەت ڕەت دکەت و دیار دکەت (ئەحمەد) دێ ل داوییا زەمانی هێت و شەریعەتێ عیسای دوماهی شەریعەتە!

ئانکو د ناڤ ئایینان دا ڕزگارکەر ئەو کەسە یێ ژ جەم خودای بۆ مللەتەکی هاتیە هنارتن، ئەو هەلگرێ پەیاما خودێیە، لێ دا وێ ژی دیار بکەم کو د ناڤ قورئانێ دا خودێ ب خۆ ڕزگارکەرە و وی ئەڤ ناڤ و سیفەتە دایە خۆ ب خۆ. ل ڤێرە هندە پرسیار خۆ زال دکەن، ئەو ڕزگارکەرێ باوەردار ل هیڤیێ، بۆچی مەرجە ل داوییا زەمانی بهێت!؟ دیسان ل جەم ئیسلامێ بۆ ئەو ڕزگارکەر نەپێغەمبەر ب خۆ یە؟

فەیلەسۆفێن ئیسلامی مینا (کیندی و فارابی و ئیبن سینای)، دیتنەکا دی ل دۆر ڤێ مژارێ هەیە، ئەوان د ناڤ دەقێن خۆ دا ڕاستوڕاست باس ل ڕزگارکەری نەکریە و پەیڤا ڕزگارکەر بکارنەئینایە، لێ ل ناڤ دەقێن وان یێن باس ل ئەقلێ کاریگەر کری کو نەفسێ ژ نەزانین و تاریێ ڕزگار دکەت و گەهنینیتە کەمالێ. ل ڤێرە دیار دبیت کو ڕزگارکەر مرۆڤەک نینە، ل دەرڤە و بهێت مرۆڤی و جیهانێ ڕزگار بکەت، بەلکو ئەقلێ مرۆڤییە، ئەوە دبیتە ناڤەند ل ناڤبەرا مرۆڤی ب خۆ و جیهانێ. 

 

(4)

ڕزگارکەر وەک هەقیقەتەکا ڕۆحی:-

ئەرێ ڕزگارکەر پێغەمبەرە و هنارتیە ژ دەڤ خودێ؟ خودێ ڕزگارکەران دهنێریت، پشتی هاتنا دوماهی پێغەمبەری کو هەلگرێ شەریعەتێ ئیسلامێیە، ئەڤە ئەو پرسیارە بوو یا (سوهرەوەردی) بوویە قوربانیێ بەرسڤێ. هەر چەندە مە ئامەژە پێ دایە، هەر ژ سەردەمێ یەهودیەتێ و موسا پێغەمبەری ئەڤ بەرسڤە ئێکلا نەبوویە، چونکو یەهودیەت شەریعەتێ موسای ب داوی شەریعەت دانیت، وەسا مەسیحیەت ژی و ئیسلام ژی! لێ بۆ بەرسڤا (سوهرەوەردی) کوشتن کرە چارەنڤیسێ وی؟! عرفانێ و ب تایبەتی (ئیبن عەرەبی) هەتا ڕادەیەکی ئەڤ بابەتە سەرڕاستکر و هێلەکا ئێکلاکەر د ناڤبەرا (ویلایەت و نبوەت)ێ دا دانا. ڕزگارکەر هەلگرێ شەریعەتی نینە، بەلکو ڕێنیشادەرە و حیکمەتەک یا ڤێ. دیسان (سوهرەوەردی) دیار کریە کو ڕزگاکەر ئەوە یێ حیکمەتێ نوو یان ساخ دکەت، ئانکو نووژەنسازە. هەژیە بێژم کو پێش (سوهرەوەردی) و (ئیبن عەرەبی)، عرفانێ ب ڕەنگەکێ جودا هەتا ڕادەیەکی باوەری ب ڕزگارکەری هەبوویە، لێ ب ڕاستی ئەو ڕزگارکرنە ب تەرزەکێ تایبەتە، ئەڤە دێ بۆ مە د سەربۆرا (حەللاجی) دا باش دیار بیت.  

هەگەر ئەم  ب دیتنەکا نوو و ئیشراقیی، ئانکو ئیشراقەکا نوو، تەئەموولێ د «ئەز و هەقی» دا بکەین، ب ئەڤی ڕەنگی (ئەز هەم ئەزم و هەم هەقم)، رزگارکرن و ڕزگارکەر نابیتە لڤینەک و کەسەک ژ دەرڤەی مرۆڤی، بەلکو دێ بیتە چرکەیا ئێکگرتنا وجوودی ل ناڤبەرا ئەز و هەقی دا.

ئەڤ تێگەهشتنا نوو چاوا شێوەیێ خۆ دگریت؟ دێ بزاڤێ کەم د ڤان خالان دا دیار بکەم:

 

1 – ئەز و هەق

دەستپێکێ «ئەز» مرۆڤەکە، سنوردارە، پرتپرتە، لێگەڕێ واتایێیە. «هەق» ڕەهایە، ئەسلە، ڕۆناهییە. د ناڤبەرا ڤان دویان دا مەودایەک هەیە، لێ ئەو مەودایە ڤالاهییەکا مری نینە، بەلکو لڤینەکا جەوهەرییە.

 

2 – ڕزگارکەر، واتا لڤینا د ناڤبەرا هەردویان دا         

«ئەز» ب تنێ نەشێت نەفسا خۆ ڕزگار بکەت. «هەق» ژی ب تنێ ناهێت دا ب تەمامی بڕژیت و ب حەلیێتە ناڤ ئەزی. بەلکو مشتومڕەکا زیندی هەیە، ململانێ و لێکنزیکبوونەکا بەردەوام، هەتاکو تێکەلبوون ڕووددەت. «ئەز» دبیتە «هەق» بێی ئەزاتی بهەلوەشیت، بەلکو ڕاستییا وی یا ڕەسەن ئاشکرا دبیت، ئانکو ڤەگەڕیانا ڕەسەنایەتیێ.

 

3- ڕزگارکەر خالا گەهشتنێ نینە، بەلکو کریارەکا بەردەوامە

دەمێ حەلاج دبێژیت: «ئەزم هەق»، ئەڤ ڕاگەهاندنە ب خۆ گوپیتکا لڤینێیە. ڕزگارکەر ل ڤێرە ب ئاگەههاتنە، هشیارییە، ئەڤ هشیاریە بۆ تێپەڕاندن و داخستنا «ئیگۆی»یە و ڤەکرنا دەرگەهییە هەمبەر ڕەهایێ. ئانکو ڕزگاری واتا ئێکگرتنەکا دیالێکتیکییە ل ناڤبەرا سنوورداری و بێداوییێ.

د ئەڤی چارچووڤەی دا دەمێ مرۆڤ ڕادگەهینیت: «ئەزم هەق» ئەو ئینکارا مەوداییا د ناڤبەرا مرۆڤی و ڕەهایی دا ناکەت، بەلکو ئاشکەرا دکەت کو ئەڤ مەودایە ب خۆ لڤینەکا وجودییە ب چاڤ ناهێتە دیتن. «ئەز» وەک گازیەک ژ سنۆرێن لەشی دەستپێ دکەت و «هەق» ل ئاسۆیەکێ دوور دمینیت. بەلێ ل ناڤبەرا وان بەرزەخەکا نەدیار هەیە، مینا مەودایێ ل ناڤبەرا «کافا» فەرمان و «نونا» تەهقیقێ. ل وێرێ، ل وێ ڤالاهییەک پێش پێکئینانا پەیڤێ، دەربازبوون ژ سنۆرداریێ بۆ بێسنۆریێ ژ دایک دبیت. ڕزگارکەر کەسەک نینە کو چاڤەڕێ بین، بەلکو کریارەکا تێکەلە: ئەو چرکەیا کو مەودای ل ناڤبەرا کاف و نونێ کورت دبیت، ئاشکەرا دبیت کو «ئەز» تەجەلییا هەقە و ڕزگاری ئەوە زات ببیتە خۆدیکا نیشادانا هەقی.  

 

دووماهی

ل ڕۆژئاڤای، ئەقل د چارچووڤەیێ چەمک و میتۆدان دا ب دووڤ ڕزگاریێ دا دگەڕیت، ل ڕۆژهەلاتی ب ڕێیا حیکمەتێ باس ل ڕزگارکەری کرییە. ئایینان باس ل هاتنا وی ڕزگارکەری کریە، ئەوێ ل دەرڤەی مرۆڤی و پێش قیامەتێ دهێت. بەلێ ل داوییا ڤێ گەشتا درێژ بۆ من دەرکەڤت کو ڕزگارکەر نە بیرۆکەیەکا ڕۆژئاڤایی و نە ڕۆژهەلاتییە، نە سوزا چو ئایینانە چاڤەڕێی بمینم. بەلکو لڤینەکا نهێنییە ل ناڤبەرا «ئەز» و «هەق» دا. ل وێ بەرزەخا ل ناڤبەرا «کافا» فەرمان و «نونا» تەهقیقێ، ل وێ بەرزەخێ هێلا جوداکەر دحەلیێت و دیار دکەت کو مرۆڤ نەیێ غەریبە ژ هەقی.  بەلکو ئەو تەجەلییە ئەوا ل دووڤ ئەسلێ خۆ دگەڕیت. ل وی جهی د چرکەیا ئێکگرتنێ دا ڕزگاری ژ دایک دبیت، نەکو وەک دیاردەیەک ژ دەرڤە، بەلکو وەک هەقیقەتا بوونێ دەمێ خۆ د خۆدیکا هەقیێ دا دبینیت.

 

مفا ژ ئەڤان ژێدەران هاتیە وەرگرتن: 

 1- لويس ماسينييون، الام الحلاج، ترجمة: الحسين حلاج.

2- أبو حامد الغزالي، المنقذ من الضلال.

3-  محيي الدين ابن عربي، الفتوحات المكية.

4- شهاب الدين السهروردي، حكمة الإشراق، تحقيق: محمد إبراهيم.

5- أفلاطون، الجمهورية، ترجمة: محمد عمارة.

6- هيغل،  فينومينولوجيا الروح، ترجمة: ناجي المونلي.