گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
ڤەكۆلینێ، كار ل سەر مەزراندنا(تەوظیفکرنا) جينۆسايدەكێ د كارەكێ ئەدەبی یێ نەنڤیسای دا كريیە. بۆ ڤێ چەندێ ژی، ڤەكۆلەری رۆمانا (مێژوویی بەلگەیی) ھەلبژارتییە و د ڤی جۆرێ رۆمانێ دا، نڤیسەرێ رۆمانێ ئەو بەروبیاڤە زێدەتر یێن ھەین، ژ بۆ مامەلەكرنێ د گەل روودانان و ھینگێ كارێ وی وەك مێژوونڤیسەكی نابیت، بەلكو ب رێكا خەیالێ دێ شێت گەلەك دەرزێن د ناڤا روودانێ دا ھەین پڕ كەت و ڤەقەتیانان پێكڤە گرێدەت و بۆ نڤیسینا رۆمانا خوە، پەنا برییە بەر رێكار و تەكنیكێن نوی یێن ڤەگێڕانێ و ئەڤە ژی ب مەبەستا، خواندەڤانێ رۆمانا خەیالی بەرەڤ كێمبوونێ چوویە و ئێدی خواندەڤان ب رێكار و تەكنیكێن نوی ل رۆمانەكا بەلگەیی دگەڕیت.
پوختە:
ڤەكۆلەری بۆ كارێ خوە یێ نڤیسینێ، جينۆسايدەك ب جھ و دەمێن وێ ڤە و ئەو ژێدەرێن ل سەر ڤێ جينۆسايدێ نڤیسین، دەستنیشانكرییە و بەحسێ خالێن بالكێشێن ڤێ جينۆسايدێ كرینە، ژ وان: ھۆكارێن پەیدابوونا جينۆسايدێ و رەنگڤەدانا خالێن د ناڤا روودانێن جينۆسايدێ دا ھەین، د گەل ئەڤرۆیا مە و ب تایبەت رەڤاندییێن دەستێ داعشێ، بابەتێن مرۆڤایەتیێ و ھەلویست و بابەتێن پێكڤەژیانێ و ھشیارییا تاكێ كورد و ڤان ھەمییان گرێدان ب رۆمانێ و روودانێن وێ ڤە ھەنە و ل سەر زارێ كاراكتەرێ دەستنیشانكریێ رۆمانێ دھێنە ئازراندن.
كلیلێن ڤەكۆلینێ: (گوندێ باسا، جينۆسايد، رەڤاندییێن ئێزدی، رۆمانا مێژوویی بەلگەیی).
پێشەكی:
ب درێژاھییا مێژوویێ كورد و ب تایبەت كوردێن ئێزدی گەلەك جاران كەفتینە بەر جينۆسايدێ. ئهگهر دهولهتێن داگیركهر جارهكێ ئهڤ جينۆسايده ب سهرێ كوردێن موسلمان ئینابیت، دو جار و زێدهتر ب سهرێ كوردێن ئێزدی ئیناینه و ههر جار جوداهییا ئایینی كرینه بههانه، بۆ ب سهرخستنا پیلانێن خوه و داگیركهرێن كوردستانێ د ڤێ چهندێ دا د شارهزا بوون. ب رێكا كرێگرتیێن خوه و زهلامێن ئایینی و نههشیارییا تاكێ كورد ل سهر پرسێن نهتهوهیی، ژ لایەكی ڤە ئەو ب خوە ب كۆمكوژییان رادبوون و ژ لایەكێ دی ڤە كوردێن موسلمان ھانددان كو ھاری وان ڤی كاری بكەن و كۆمكوژییا گوندێ باسا ژی ئێك ژ وان روودانێن دلتەزینە و چ ژ وان فەرمانان كێمتر نینە، ئەوێن ئێزدی دبێژن 74 فەرمان ب سەر مە دا ھاتینە.
میتۆدا ڤەكۆلینێ: هەر چەندە ڤەکۆلینێ پشتبەستن ل سەر چاوانییا دوکیۆمێنتکرنا جینۆسایدا ئێزدییان ب دەستێن دەولەتا ئۆسمانی كریە، ڤەکۆلین ب رەنگەکێ وەسفی هاتییە ئەنجامدان.
ئارمانجا ڤەكۆلینێ: چاوانیا رەنگڤەدانا جینۆسایدەكێ د ئەدەبیاتێ دا.
گرنگییا ڤەكۆلینێ: وەک یا دیار جینۆسایدا ئێزدییان د ژانرێن ئەدەبییێن جودا دا هاتییە بەرجەستەکرن، ژ وانا ژی رۆمان. لێ ئەڤ رۆمانە هەولەکا دییە و زێدەکرنە ل سەر ئەوان هەمی کارێن ئەدەبییێن پێشتر یێن د ئەڤی بیاڤی دا هاتینە ئەنجامدان.
سنۆرێن ڤەكۆلینێ: ڤەكۆلین جینۆسایدا ئێزدییێن گوندێ باسا ب خوە ڤە دگریت، ل سەر دەمێ شەڕێ جیھانییێ ئێكێ و پاشماوێن ڤێ جینۆسایدێ تا پشتی 10 سالان ژ راوەستیانا شەڕی. روودانێن وێ ژ باكورێ كوردستانێ دەستپێدكەن بۆ باشوورێ كوردستانێ و ل وی دەمی ئەڤ هەمی دەڤەرە د بن كونترولا دەولەتا ئۆسمانی ڤە بوون.
پشكا ئێكێ: ئەم چاوان جينۆسايدەكا نەنڤیسی، بكەینە كارەكێ ئەدەبی؟
ھەلبژارتنا ژانرێ ئەدەبی:
بەری بەحسێ تێگەھێ جينۆسايدێ بكەین، دڤێت بیر ل كارێ خوە یێ ئەدەبی بكەین، ئایا ئەم دێ پەنایێ بەینە بەر چ كارەكێ ئەدەبی ژ بۆ بەلگەكرنا وێ جینۆسایدێ؟ بەری بچینە سەر ژانرێ گونجایی بۆ جينۆسايدەكا دەستنیشانكری، دڤێت ئێكەم جار د تێگەھێ جينۆسايدێ ب خوە بگەھین و بۆ ڤێ چەندێ ژی ئەم چووینە ناڤ مالپەڕێ نەتەوێن ئێكگرتێ كو ئەو بلندترین دامەزراوەیە خوە ل بابەتێن جينۆسايدێ ل سەر ئاستێ جیھانێ بكەتە خودان و د پێناسەیا نەتەوێن ئێكگرتی دا ھاتییە: «ھەر ئێك ژ ڤان خالان ب جينۆسايد دھێتە ناڤكرنێ: دەستدرێژی ب مەبەستا ژناڤبرنا ھەمی یان ھندەكان ژ كۆمەكا نەتەوەیی یان رەگەزی یان ئایینی و ب ڤی رەنگی: (ا) كوشتنا ئەندامێن كۆمێ. (ب) گەھاندنا ئەشكەنجەیا جەستەیی یان گیانی. (ج) چەسپاندنا بارودۆخێن ژیانێ یێن ئەستەم، ب مەبەستا ژناڤبرنا ھەمییان یان ھندەكان. (د) ب ئارمانجگرتنا رێكێن نەھێلانا پەیدابوونا زارۆكان د ناڤ كۆمێ دا. (ھ) ب زۆر ڤەگوھاستنا زارۆكێن كۆمەكێ بۆ ناڤ كۆمەكا دی»، (ما هي اتفاقية منع جريمة الإبادة الجماعية/ www.un.org).
جینۆساید چەمك و تێگەھـ
ل دۆر جینۆسایدێ، ڤەكۆلەرەك دبێژیت: «جینۆساید وشەیەکی لێکدراوی لاتینیە (geno cide) کە بەواتای کۆمەلکوژی مرۆڤ دێت. ئەم دەستەواژەیە هەر لەگەڵ جەنگە سڤیلییەکان لە سەدەکانی پێش زایینەوە خراوەتە ناو فەرهەنگ و کۆڕی یاساناسەکانەوە بەلام بەهۆی نەبوونی رێكخراوێکی جیهانی نەتوانراوە یاسای بۆ دابڕێژرێت»، (ھۆگر، 2018: خوێندنەوەیەک بۆ چەمکی جینۆساید https://www.historyofkurd.com).
بەلگەكرنا جينۆسايدێ:
ل دویڤ وان بەلگەیێن ل سەر ڤێ كۆمكوژیێ مە ب دەست خوە ئێخستین، بەلێ، ئەڤا روودایی جینۆسایدە و ئەم دێ شێین رۆمانەكا مێژوویی ل سەر ئاڤا كەین و بۆ ڤێ ژی دێ پشتبەستنێ ل سەر ڤان خالان كەین: (كۆمكوژییەك یا ھاتییە ئەنجامدان و جھـ و دەمێن دەستنیشانكری د وێ روودانێ دا ھەنە. ھندەك كەس ھەبوونە بەری بمرن، دیدارێن دەنگ و رەنگ د گەل ھاتییە كرنێ و ئەوان دیدەڤانی ل سەر ڤێ كۆمكوژیێ دایە. رزگاربوویێن وێ كۆمكوژیێ نوکە ئاكنجییێن گوندەكینە ل نێزیك باژێرێ دھۆكێ و ناڤێ گوندی (كەلەبەدرێ)یە و ژ بۆ ڤێ چەندێ ژی، ئەم پێدڤی زێدەتر بەلگە و دیدەڤانان بووین، ھەر تشتێ گرێدان ب كۆمكوژیێ ڤە ھەی ئەم خڕڤەكەین و مە دیت (رۆمان) باشترین پێگوھوڕە داکو ئەم بشێین ڤێ روودانێ یان جينۆسايدێ بەلگە بكەین و ل بەراھیێ مە ئەڤ رێكارێن ل خوارێ گرتنەبەر و ھەر چ پێزانینەكا ب دەست مە كەفتی مە خڕڤە كر، وەك:
1ـ ڤەكۆلین و گۆتارێن ل سەر روودانێ ھاتینە نڤیسین.
2ـ پەرتووكێن ل سەر روودانێ ھاتینە نڤیسین.
3ـ دیدارێن راستەوخۆ، چ د گەل نەڤییێن رزگاربوویان ئەوێن روودان ژ باب و باپیرێن خوە وەرگرتین یان ئەوێن روودان ب دەنگ و رەنگ تۆماركرین كو مە شییا ئەرشیفێ وان ب دەست خوە بێخین.
4ـ دیدارێن نەراستەخۆ، ب رێكا پەیوەندییێن تەلەفۆنێ یان ئیمەیل ڤرێكرنێ.
5ـ پێشاندان و پێداچوونا رۆمانێ ژ لایێ كەسەكێ پەیوەندی ب روودانێ ڤە ھەی.
مێژوو و خەیال و رۆمان:
بەری بچینە سەر بەلگەكرنا جينۆسايدێ د ھەر كارەكێ ئەدەبی دا، فەرە جوداھییا د ناڤبەرا (مێژوونڤیسی و رۆماننڤیسی) دا بزانین و رەنگە بەرچاڤترین تشتێ ھەردووان ل ئێك نێزیك دكەت، ڤەگێڕان بیت. ژ گرنگترین ساخلەتێن ڤەگێڕانێ ژی د ناڤ ھەر رۆمانەكێ دا، بەرچاڤكرنا كەسایەتییێن ناڤ رۆمانێ ب خوەیە، د كردار و دویڤچوونا ڤان كەسایەتییان بۆ روودانێن وێ ڤەگێڕانێ و كا ئەو چ بەرچاڤ دكەن و رەنگە بەرچاڤترین جوداھییێن ھەنێ ژی، خوە د رۆلگێڕانا ڤان كەساتییان دا ببینن، لێ ل ڤێرە پرسیارەك دمینیت، ئایا ئەم دشێین بێژین رۆمان ژێدەرەكێ بەلگەكری یێ پێزانینێن مێژوویێ یە؟ بەرسڤا ڤێ ژی دیتنێن جودا ژ بۆ ھەنە. «ھندەك رەخنەگر دبێژن ل سەر نڤیسەری پێدڤییە تا دووماھی تشت، ل راستگۆیی یا پێزانینان بگەڕیت ئەڤێن وی پشتبەستن ل سەر كری و ھندەك رەخنەگر ژی دبێژن، نڤیسەری ئازادییا خوە ھەیە د وی تشتێ وی دڤێت بێژیت، رۆمان دەرگەھەكە بۆ خوە بەردان د ناڤ دەمەكێ مێژوویی یێ دیاریكری دا». ((الشمالي، 2021 : 122)).
رۆمانا مێژوویی بەلگەیی:
مە گۆت باشترین ھەلبژاردەیێ ل بەر دەستێ مە، بۆ مەزراندنا جينۆسايدەكێ د كارەكێ ئەدەبی دا، دێ رۆمانەكا مێژوویی بەلگەیی بیت، ئەو ژی ژ بەر ڤان خالان:
أـ رۆمانا بەلگەیی: رۆمانا بەلگەیی ئێك ژ جۆرێن گرنگێن رۆمانێ یە كو ژ نیڤا چەرخێ بۆری وەرە ھاتییە پێش. دبیت دو ھۆكار ئەگەرێ ڤێ ئینانە پێشێ بن، ئەو ژی پەیدابوونا وێ پشتی شەڕێ جیھانییێ دووێ و پشتبەستنا وێ ل سەر روودان و كارەساتێن كۆمەلایەتی، ئەڤێن شەڕی، وەك ماددەیەكێ ڤەگێڕانێ د گەل خوە ئیناین و نڤیسەری ژ سەیر و سەمەرییا روودانێن وێ یێن پشتی شەڕێ جیھانییێ دووێ تێبینی كرین، ئەڤێن ژ خەیالا ھەر رۆماننڤیسیەكێ مەزنتر. ل دۆر رۆمانا نوی كو ئەڤ جۆرە خوە د رۆمانا بەلگەیی-ژیواری دا دبینیت، نڤیسەرەك دبێژیت: «ئەم ل بەرسینگێ لادانێن مەزنین بۆ تێگەھێ (مێژوویێ)، بۆ بینینەكا ھونەری یا ڤالا ژ دەستھەلاتا راستیێ و پیرۆزكرنا زەمەنی و ئەڤ چەندا ھەنێ ژی، دێ مێژوویێ بەرەڤ كارێ ئەدەبی بەت ب تێگەھێ راستییا بابەتی كو ئەو ژی خەیالدانەكا ھونەرییە»، (عمر، 2022، الإطاحة بالوثائقية في الواية الجديدة/ iraqpalm.com/ar/a377).
ب ـ رۆمانا مێژوویی: رۆمانا مێژوویی ڤەگێڕانا چیرۆكەكێ یە ل سەردەمەكی ھاتییە روودان و د ڤی جۆرێ رۆمانێ دا، نڤیسەر خوە ژ ھەر پێگیربوونەكێ ئازاد دكەت و خەیالا خوە و داھێنانا خوە ب كار دئینیت بۆ دوبارە نڤیسینا چیرۆكێ، نڤیسەرەك دبێژیت: «زانستێ مێژوویێ و رۆمانێ ل سەر دو بابەتێن جودا دابەش دبن، یێ ئێكێ رابردووی ددەتە ئاخفتنێ و یێ دووێ نوکە بەرپرسیار دكەت و پێكڤە دگەھنە سەربۆرەكێ و چیرۆكەكێ»، (دراج، 2004 :9).
د ناڤبەرا رۆمانا خەیالی و ژیواری دا:
پرسیارا گریمانەیی ل دۆر خواندەڤانێ رۆمانێ دروست دبيت، ئایا خواندەڤانێ رۆمانێ ل سەردەمێ سوشیالێ و بەری سوشیالێ، ھەمان خواندەڤانە؟ پێنەڤێت نەخێر؛ ژ بەر كو شۆرەشا سوشیال میدیایێ ئەگەر ب شۆرەش ب ناڤ بكەین، د ھەر چركەیەكێ دا ب دەھان چیرۆكێن ژیواری بەرچاڤ دكەت و خواندەڤان نەچار نینە ل چیرۆكێن خەیالی بگەریت، نڤیسەرەك دبێژیت: «د ڤان سالێن بۆری دا، گرنگییەكا زۆر ب ئەدەبێ بەلگەیی دھێتەدان، چ ل دەڤ ناڤەندێن رەوشەنبیری بیت یان ژی ل دەڤ خواندەڤانان، ئەڤە ژی بۆ رەواجا رۆمانا بەلگەیی یا نە خەیالی دزڤڕیت، دیسان بیرەوەرییێن كەسایەتی، شرۆڤەكرنا ڤێ ژی رەنگە خواندەڤانێ سەردەم ژ خەمێن ژیانێ یێ وەستیایی و تێھنیێ ئەدەبێ ژیوارییە»، (هوشيار، 2021، الرواية بين الخيال و الواقع/ alzawraapaper.com). لەورا رۆمانێ د گەلەك بوارن دا گوھۆڕین و پێشڤەچوون ب خوە ڤە دیتینە، ھەم ژ روویێ تەكنیكی ڤە و هەم ژ روویێ خواندنێ ڤە ژی.. خواندەڤان ژ رۆمانا ل سەر خەیالا نڤیسەری دھێتە ئاڤاكرن، وەستییا و ئەو ل رۆمانەكا ژیواری دگەڕیت و ئەڤ گوھۆڕینێن ھەنێ، بۆ كومەلگەھا مە یا كوردی و مێژوویا مە یا كوردی گەلەك دگرنگن، ئەم چاوان بشێین پشکەکێ ژ مێژوویا خوە بكەینە بابەتەكێ ئەدەبی، ئەڤ مێژوویا ب دەھان كارەسات تێدا، ب دەھان جينۆسايد، ب دەھان چیرۆك و سەرھاتیێن كارەساتبار كو ب تنێ سەرەداڤێن روودانان د بیردانكا ھندەكان دا ماینە و ئەڤ جۆرێ رۆمانێ، ب دو رەنگان بۆ مە وەك كورد گرنگن، ئێك: خواندەڤانێ رۆمانێ ژ شێتاتییا ژیانێ وەستییا و ئەوی پێدڤی ب ئەدەبەكێ ژیواری یێ راست ھەیە و ئەوی پێدڤی ب رێكارێن نڤیسینێ یێن نوی ھەنە، ئەڤ رێكار و تەكنیكێن ھەنێ یێن نڤیسینێ بشێن سەردەمەكی نوی بكەن. دوو: نڤیسەرێ مە دێ شێت ب دەھان چیرۆك و روودان و كارەساتێن ب سەرێ كوردان ھاتین، بکەتە بابەتەكێ ئەدەبی و ب رێكا رۆمانا مێژوویی-بەلگەیی، ئەو دێ شێت خەیالا خوە تێكەلی روودانێن راست كەت و بەرھەمەكی ل سەر وێ رۆژگارێ و وان روودانان ئافرینیت، چ ببیتە بابەتەكێ خام بۆ مێژوونڤیسەكێ لێگەڕیانێ ل دویڤ بكەت و چ روودانەکا مێژوویی یا كارەساتبار د ناڤ خەلكی دا زیندی بمینیت.
پشكا دووێ: دەستنیشانكرنا جينۆسايدەكێ
دەم و جھێن جينۆسايدێ:
چیرۆكا جينۆسايدێ، پەیوەندی ب ھەلویستەكێ مرۆڤانە یێ ئێزدییێن (گوندێ باسا)*ڤە ھەیە. چیرۆك ب كورتی: «جينۆسايد بۆ سەردەمێ شەڕێ جیھانی یێ ئێكێ دزڤڕیت و دەستپێكرنا روودانێن جينۆسايدێ، ل سەر داخوازییا سەرۆكێ عەشیرەتێ كو حەفت گوندێن ئەرمەنان و چەند گوندێن كوردێن موسلمان و ئێزدی ل بن دەستھەلاتا وی دا ھەنە، ئێزدییێن باسا، گوندێ خوە بۆ حەواندنا ئەرمەنییان دھێلن و ئەو قەستا ناڤ رەزێن خوە دكەن و ئۆسمانی ب ڤێ چەندێ دزانن، دھێن ئەرمەنیێن ل ناڤ گوندی ھەمییان دكوژن و گوندی دسۆژن و ئێدی ئێزدییێن باسا نەوێرن قەستا گوندێ خوە بكەن و بەرەڤ مەرگەھێ درەڤن. د رێ دا و ل نێزیكی (گوندێ فندكێ) راستی قەرەقۆلەكێ دبن، ژاندرمە وان ژ چەك دكەن ب بەھانا دەولەت ناھێلیت كەس چەكی ھەلبگریت و ب ھەڤكارییا چەتە و كرێگرتیێن خوە، ئۆسمانی كۆمكوژیێ ب سەرێ وان دئینن و تێدا 380 كەس ب رەنگەكێ ھۆڤانە دھێنە كوشتنێ و ژوان (زارۆك و ژن و پیر) د ناڤدا بوون و چەندین كچ و ژن و زارۆكێن ئێزدی دھێنە رەڤاندن»، (ختاری، 2022 :27و29).. ل دۆر ئەڤێن دەست د ڤێ جينۆسايدێ دا ھەی، نڤیسەرەكێ ئێزدی دبێژیت: «ل 14/5/1916 و ب بڕیارەكا حوكمەتا ئۆسمانی و ب جێبەجێكرنا سوپایی(ژاندرمە) و ب ھەڤكارییا هۆزێن كوردێن موسلمان، ئەڤ كۆمكوژییە ھاتە ئەنجامدان»، (ھورمی، 2022 :8).
خالێن بالكێشێن جينۆسايدێ:
نڤیسینا رۆمانێ ل سەر روودانەكا ژ ڤی رەنگی، دێ مە پێدڤی ب چەند بابەتێن لاوەكی د ناڤ ڤێ روودانێ ب خوە دا ھەبن، رەنگە ئەڤ بابەتێن ھەنێ ژی بابەتێن پەراوێزخستی بن یان بابەتێن ڤەقەتیایی بن، لێ ئەڤە دێ بنە لبنێن رۆمان ل سەر دھێتە ئاڤاكرنێ و رەنگە ھەر جينۆسايدەكا ھەبیت، ئەگەر نڤیسەرێ رۆمانێ ل ڤان بابەتان نەگەڕیت، نڤیسینا رۆمانێ یا سەركەفتی نەبیت و د ڤێ جينۆسايدێ دا چەند بابەتەك ھەبوون، ھەر ئێك ژ وان ب خوە دبیتە چیرۆكەكا درێژ و ئەم دشێین ڤەكۆلینێ ل سەر دروست بكەین، ژ بەر گرنگییا وان، ئەڤ بابەتێن مە د ڤێ رۆمانێ ژی دا وەرگرتین، ئەڤەنە: (پێكڤەژیان – فەرمانا كەزیان – قەبویلكرنا رەڤاندییان).
1 – پێكڤەژیان:
ھەلویستێ ئێزدییان یێ مرۆڤایەتیێ بوو ئەگەر ئەڤ جينۆسايدە ب سەرێ وان بھێت، دەما خەلكێ حەفت گوندێن ئەرمەنییان بۆ پاراستنا وان ئیناینە سەر گوندێ خوە، نڤیسەرەكێ ئێزدی ل دۆر ڤی ھەلویستی دبێژیت: «شاشییا ئستراتیجییا ئێزدییان كری كو گران ل سەر وان راوەستای، ئەو ژی دەما گوندێ خوە بجهـ ھێلاین و بۆ ئەرمەنان ڤالا كری كو ئۆسمانییان بڕیارا دەرئێخستنا وان دابوو و سەرەرایی ئەڤ ھەلویستێ باسییان، دەربڕین ژ دوستانییا ئێزدییان و مەسیحییێن ئەرمەن دكر، لێ بۆ ئێزدییێن باسا ب خوە كارەسات ژێ دروست بوو»، (محو، 2022: 19).
2 – فەرمانا كەزییان:
د بوویەرەكا كێم وێنە دا، چەند ژنێن ئێزدی كەزیێن خوە پێكڤە گرێددەن و خوە پێكڤە دھاڤێژنە ناڤ رووباری، دا روومەتا وان یا پاراستی بیت (كامل، 2017: 3)، رەنگە د مێژوویێ دا حالەتێن ھۆسا ھەبن، لێ حالەتێن تاكانە بوون نە ب كۆم و ئەڤە ب خوە بابەتەكێ گرنگە بۆ ئاڤاكرنا رۆمانێ، جينۆسايد ھاتەكرنێ، كۆشتار ھاتە ئەنجامدان و ھندەكان دەستێ خوە بۆ كچ و ژنان درێژ كرن و دا روومەتا خوە بپارێزن، ھندەك ژن كەزیێن خوە پێكڤە گرێددەن و خوە دھاڤێژنە ئاڤێ، دا سەنگا وان نەھێلیت ب سەر ئاڤ بكەڤن و نەكەڤنە دەستێ دوژمنێن مرۆڤایەتیێ. نڤیسەر دبێژیت: «حەفت كەلەخێن ژنان ژ لایێ (رەشۆ مراد خالتی) ڤە ل جھەكی كویر د ناڤ رووبارێ دیجلەی ل نێزیك گوندێ جگانە دھێنە دیتن. كەلەخ یێن دو كومێن ژنان بوون، ل كۆمەكێ چار ژنان و ل كۆما دی سێ ژنان كەزیێن خوە پێكڤە گرێدابوون و ب خەندقی ب ئاڤێ دا ھاتبوون»، (ختاری، 2022: 51).
3 – قهبویلكرنا رەڤاندییان:
ئێك ژ بابەتێن ھەرە گرنگ و كاریگەر د ناڤ ڤێ جينۆسايدێ دا، قەبویلكرنا رەڤاندییان بوویە. «دەما كۆمكوژی ھاتییە روودان، ھندەكان دەستێ خوە بۆ كچ و ژنێن جوان برن و د گەل خوە برن»، (حازم، 2023: 70ـ81). ژ ناڤ ئەڤێن رزگار بووی، كەسەك ل دویڤ ڤان كچ و ژنێن رەڤاندی دگەڕیت و چەندان ژ وان رزگار دكەت. لێ پرسگرێكا دكەڤیتە بەرسینگێ وی، ئایا ئەگەر ئەڤ ژنێن ھەنێ ھاتنە رزگاركرن كو رەنگە ھندەك ببنە خودان ھەڤژین، ھندەكان زارۆك ھەبن و ئایا دێ جڤاكێ ئێزدی وان قەبویل كەت؟ بۆ ناڤ رۆمانا خوە من سێ بابەتێن گرنگ ژ ڤێ قەبویلكرنێ دەرئێخستینە، ئێك: چەند نموونەیەك ژ داب و نەریتێن كوردان، دەما ژنەك بھێتە رەڤاندن خەلك چاوان لێ دنێریت و بابەتەكێ دی كو د ناڤ جڤاكێ ئێزدییان دا بوویە كەلتور، كچ و ژنێن ئێزدی ئەڤێن كەتینە ناڤ دەستێ داعشێ، ئەو وێرەكی ددانە خوە، بشێن خوە ژ ناڤ دەستێ وان رزگار بكەن و ئەوان دزانی دێ جڤاكێ ئێزدی وان قەبویل كەت، ئەڤ قەبویلكرنا ھەنێ ژی بۆ ڤێ جينۆسايدێ دزڤڕیت ئەڤا بوویە بابەتێ ڤێ رۆمانێ، دەما ئەڤ كەسە كو د ھەمان دەم دا ئەو كاراكتەرە یێ ل كچ و ژنێن ئێزدی دگەڕیت، قەستا بابە شێخی دكەت و دبێژیتێ: «فەرمان یا ب سەرێ مە ھاتی و كچ و ژنێن مە یێن ھاتینە رەڤاندن، مە دڤێت بچین ئەم وان رزگار بكەین. بابە شێخ دبێژیتێ: ئەگەر ب زۆری نەبیت و وان ڤییا بھێن، جڤاكێ ئێزدی دێ وان قەبویل كەت و ئەو ژ مە ئێزدیترن))، (Xetari, 2022 :18).
ئاڤاكرنا رۆمانێ ل سەر ڤان كەرەستان:
پشتی ئەڤ كەرەستێن رۆمان ل سەر دھێتە ئاڤاكرنێ مە ب دەست خوە ئێخستین، وەك (راستییا روودانێ، جھـ و دەمێن روودانێ، پەیداكرنا ژێدەران)، ئێدی كارێ مە وەك نڤیسەرێ رۆمانێ ل سەر ڤێ جينۆسايدێ دەستپێدكەت و ل دویڤ وێ پلانا مە بۆ خوە دانای، ئەم جينۆسايدێ بكەینە كارەكێ ئەدەبی، مە پێدڤی ب ھەبوونا كەسایەتییەكی ھەبوو ببیتە كاراكتەرێ پلانا مە و ئەو كەسێ ل دویڤ رەڤاندییان دگەڕییا مە دەستنیشانكر كو ئەو ب خوە كەسەكێ راستە و ل رەڤاندییان دگەڕییا و جار خوە دكرە عەتار و جار سۆفی و جار خوازۆك و جار بازرگان و ناڤێ وی (سمۆیێ باپیر) بوو و گرێدانا وی ب رۆمانێ ڤە، بەلگەكرنا جينۆسايدێ ب ھویردەكاریێن وێ ڤە، پاشماوێن جينۆسايدێ، وەك رەڤاندی، ئەڤ ژنێن كەزیێن خوە پێكڤە گرێداین و خوە ھاڤێتینە ئاڤێ، تێكەلی و گەڕیانێن كاراكتەرێ رۆمانێ، ئەوی دڤێت چ جۆرە كەسایەتی بیت، پێنەڤێت رۆلگێڕانا وی دڤێت پەیوەندییەك د گەل ھەلویستێ باسییان یێ مرۆڤایەتیێ ھەبیت و ئەو ل سەر بابەتێ نەزانینا كوردان، ل سەر ھشیارییا كوردان ژی كاری دكەت و ھندی كورد خوە پێش نەئێخن، دێ ئەڤ جۆرێن كۆمكوژییا ب سەرێ وان ھێن و دێ ئەردێ وان ژ وان ھێتە ستاندن و دێ بن دەست مینن.
تەكنیكا رۆمان ل سەر ھاتییە نڤیسین:
د نڤیسینا رۆمانا خوە دا مە ھەول دایە مفای ژ تەكنیكێن نوی یێن رۆمان ل سەر دھێتە نڤیسین وەربگرین كو رەخنەگر گەلەك ل سەر رادوەستن و مە ب گونجایتر دیت، ئەم بشێین ل سەر ڤێ جينۆسايدێ كار بكەین و ل دۆر ڤان تەكنیكان، ڤەكۆلەرەك چەند میناكێن میتا رۆمانێ بەرچاڤ دكەت و ژوان «پەیوەندییا راستەوخۆ یا نڤیسەری د گەل خواندەڤانی، چیرۆك د ناڤ چیرۆكێ دا، كەسایەتییێن دزانن ئەو ب خوە كەسایەتییێن رۆمانێ نە كومێنت و رەخنە ل سەر چیرۆكێ، د پەراوێزان دا یان د ناڤ تێكستی ب خوە دا، ئاشكەرابوونا ڤەگێڕی وەك كەسایەتی و وەك ڤەگێڕ»، (موستەفا، 2024 :80 تا 83).
ئهنجام:
ڤەكۆلین دێ بۆ گەلەك نڤیسەران بیتە ھاندەر كو بچن ل سەر (جينۆسايد، چیرۆكێن ئەنفالان، كارەساتا شنگالێ) كار بكەن و بشێن ب رێكا ڤەگێڕانێ، وان چیرۆك و روودانان د كارەكێ ئەدەبی دا بمەزرینن. مە گەلەك جينۆسايد یێن ھەین، ژێدەر دروست نەگەھشتینە و ڤالاھی د بەلگەكرنا وان دا ھەیە و ڤەكۆلینا من دێ ھاری وان نڤیسەران كەت، ئەڤێن بڤێن ل سەر ڤان جينۆسايدا كار بكەن و دێ چاوان شێن ب رێكا خەیالێ وان ڤالاھییان پڕ كەن.
پەراوێز و ژێدەر:
پهراوێز:
(*) گوندێ باسا ژ (180) خێزانان پێكدھات و ب تنێ كوردێن ئێزدی لێ دژییان، دكەڤیتە دەڤەرا سێرتێ ل باكورێ كوردستانێ و گوند دكەڤیتە د ناڤبەرا دو چیایان دا، د بەر دا چیایێ كەڤەرە، ل باشوورێ وێ دەشتا بۆتانە، ل رۆژھەلاتێ وێ ھەر ئێك ژ گوندێن (دێوك، ئەینك و چلتۆك)ن و ل رۆژئاڤایێ وێ ژی ئەڤ گوندەنە (ڤالا، سوسكێ، تانزێ و سەركێ) و باكورێ وێ ژی چیایە.
لیستا ژێدهران:
ژێدەێن كوردی:
1ـ كامل، ساكار، (1916)، فەرمانا ئێزدییێن باسا سالا (14/5/1916)، رۆژناما (دەنگێ لالش)، ژمارە 438، لاپەرە 3.
2ـ ھۆگر، مەزن رێبوار، (2018)، خوێندنەوەیەک بۆ چەمکی جینۆساید https://www.historyofkurd.com). زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی: سەرەدان، پێنجشەمبی، 22/ 8/ 2024، (10:00).
3ـ حازم، جەمیلە، (2023)، گوندێ كەلەبەدرێ، چەند بەرپەرەك ل سەر ژیانا گوندێ كەلێ بەدرا كەڤن، گوڤارا (لالش)، ژمارە 50، لاپەرە 70 تا 81.
4ـ موستهفا، شهڤین (2024)، میتا ڤهگێڕان د رۆمانا رهشكۆی یا (عبدالرحمن بامهرنی)دا، گۆڤارا (پهیڤ)، ژماره (97)، بهرپهرێن (80 تا 83).
5ـ XETARÎ, DAWID MURAD,(2022), QIRKIRINA QEBÎLEYA BASÎYAN, laper 27 ya 30, Çapa Yekem, Weşanên Na, Îzmîr.
ژێدەرێن عەرەبی:
1ـ (www.un.org)، ما هي اتفاقية منع جريمة الإبادة الجماعية: 7 نقاط أساسية. سهرهدان: سهرهدان، پێنجشەمبی، 22/ 8/ 2024، (10:30).
- الشمالي، نضال، 2021، الرواية والتاريخ، صفحة 122.
2ـ المحساني، عزيز، (2022)، التعالق السردي بين السرد الروائي والسرد التاريخي: ليون الإفريقي وربيع قرطبة نموذجا، العدد الثاني/ https://allugah.com/?p=829)، مجلة اللغة/ علمية محكمة، مصنفة: سهرهدان، سێشەمبی، 10/ 9/ 2024، (12:05).
3ـ الحياري، إيمان، 2018، مفهوم علم التاريخ ومهمة المؤرخ / https://mawdoo3.com/)، سهرهدان: دووشهمبی، 16/ 9/ 2024، (10:45).
4ـ قادری، عبدالكریم، (2022)، الرواية التاريخية بين التخييل والتوثيق، ضفة ثالثة منبر ثقافي عربي، https://diffah.alaraby.co.uk/diffah: سەرەدان، دووشهمبی، 16/ 9/ 2024، (11:20).
5ـ عبدلي، خديجة؛ و علاق، شيما (2023)، التاريخي والمتخيل في رواية أسير الشمس لحميد عبد القادر/ https://theses-algerie.com/، مدونة (الأطروحات-الجزائر): سهرهدان، سێشەمبی، 17/ 9/ 2024، (11:00).
6ـ عمر، د. قيس(2022)، عمر، 2022: الاطاحة بالوثائقية في الرواية الجديدة /https://iraqpalm.com/ar/a377: سهرهدان، سێشەمبی، 17/ 9/ 2024، (11:30).
7ـ دراج، د. فيصل، (2004)، الرواية و تاويل التاريخ، الطبعة الأولى، صفحة 9.
8ـ هوشيار، جودت، (2021)، الرواية بين الخيال و الواقع/ alzawraapaper.com)، جريدة الزوراء، نقابة الصحافيين العراقيين. سهرهدان، ئێكشەمبی، 1/ 9/ 2024، (2:00).
9ـ ختاری، داود مراد (2022)، إبادة قرية باسان – 14 أيار 1916، الطبعة الأولى، نا – ازمير/تركيا.
10ـ هورمي، حسو(2022)، جينوسايد الباسيون من سرديات الذاكرة الي التوثيق، داود مراد ختاری، إبادة قرية باسان – 14 أيار 1916، الطبعة الأولى، نا – ازمير/تركيا.
11ـ محو، ارشد حمد (2022)، إبادة قبيلة باسان، حلقة مجهولة من تاريخ الفرمانات الايزدية، داود مراد ختاری، إبادة قرية باسان – 14 أيار 1916، الطبعة الأولى، نا – ازمير/تركيا.
