جیهانا ئەڤرۆکە گەلەک پێشکەفتییە و ب تایبەتی ژی ئینتێرنێتێ ب رەنگەکێ بەرچاڤ ژیانا مە یا گوهۆڕی، ئەڤرۆکە کەس نەشێت ڤێ یەکێ رەت بکەت، چونکی ئەم رۆژانە ب رێیا تۆرێن جڤاکی پەیوەندییێ ل گەل کەسوکارێن خۆ دروست دکەین، ب رێیا مالپەرێن ئینتێرنێتێ مە ئاگەه ژ دەنگوباسان دبیت، ئانکو هەکە ب رەنگەکێ دی ئەم بێژین، کو تۆرێن جڤاکی بووینە پشکەک ژ ژیانا مە دێ د جهێ خۆ دا بیت، لێ یا گرنگ ئەوە کا ئەم چاوا سەرەدەرییێ ل گەل سۆسیال میدیایێ دکەین و ئەو یەک چ مفا و هەروەسا زیانێن خۆ بۆ مە و ب تایبەتی ژی گەنجان هەیە.

بەری ئینتێرنێت دەرکەڤیت پەیوەندییێن جڤاکی بهێزتر بوون، چونکی خێزان گەلەک جاران ل دۆر هەڤدو کۆم دبوون، بەحسێ ژیانا خۆ دکرن، بەحسێ ئاریشەیێن خۆ دکرن، کەسێن ب تەمەن و خۆدان سەربۆر بەحسێ سەربۆرێن خۆ دکرن، وەسا ژی گەنجان گۆهداری دکرن دا بشێن مفایێ ژ سەربۆرێن وان کەسان وەربگرن، لێ نها رەوش ب تەمامی هاتییە گوهۆڕین، خێزان وەکو جاران سەرەدانا هەڤدو ناکەن، خزم و کەسوکار دەمێ دچنە مالێن هەڤدو ژی گەلەک جاران هەر ئێک یێ ب رێیا مۆبایلێ ل گەل هەڤالەکێ خۆ یان کەسەکێ دی دئاخڤیت، ئانکو مرۆڤ دشێت بێژیت ئەو گەرماتییا جاران یا د ناڤبەرا خێزانێ و جڤاکێ ب گشتی نەمایە.

جڤاکناس وەسا دیار دکەن، کو خێزان جهێ هەری گرنگە ژ  بۆ تاکەکێ، کو تێدا هەست ب ئارامییێ دکەت، دەمێ گەنج ل گەل خێزانا خۆ بیت و ل گەل دایک و باب یان ژی خویشک و برایێن خۆ دانوستاندنان دکەت، یان ژی دەمێ ئاریشەیەک هەبیت بۆ وان بەحس دکەت هەست ب ڤێ یەکێ دکەت، کو ب تنێ نینە و هندەک کەس هەنە د خۆشی و نەخۆشییان د ل گەل وی نە، رەنگە تۆرێن جڤاکی وەسا کربن ژ بلی خێزانێ هەر تاکەکێ گەلەک هەڤالێن دی ژی هەبن، لێ ئایا ئەو کەسە دشێن جهێ خێزانێ بۆ بگرن؟ دشێن ببنە شریکێ خۆشی و نەخۆشییان؟ بێگومان ئەو یەک رامانا هندێ نادەت ئەم تۆرێن جڤاکی ب تەمامی بدەینە رەخەکێ و دیسان بێژین دڤێت ڤەگەریننە ڤە پەیوەندیێن بەرێ، لێ نابیت ئەم هەموو دەمێن خۆ ژ بۆ سۆسیال میدیایێ ژی تەرخان بکەین، ئانکو دڤێت ئەم هەڤسەنگییێ د ناڤبەرا هەر دویان دا دروست بکەین.

د ئەنجامێ چەندین ڤەکۆلینان دا، کو ژ ئالییێ هندەک ناڤەندێن گرنگ یێن راپرسی و ڤەکۆلینان ڤە ل گەلەک وەلاتێن جیهانێ هاتییە کرن، دیار دبیت تۆرێن جڤاکی نها بووینە بازارەک باش و گەلەک کەس ب رێیا وان بۆ خۆ کار دکەن و ژیانا خۆ برێڤە دبەن، لێ د هەمان دەمی دا زێدەبکارئینانا وان ب تایبەتی ژی ژ ئالیێ کەسێن، کو چو کارێن خۆ یێن تایبەت نینن، ب تایبەتی ژی گەنجان وەسا کرییە، کو ئەو تووشی رەنگێ نەخۆشییەکێ بووینە ئانکو زێدە گرێدانەک هاتییە دروستکرن و ئەو یەک ژی وەسا کرییە گەنج ژ راستییا ژیانێ دویر کەڤن و ئەو ل گۆر تشتێ د ئینتێرنێتێ دا دبینن و وەسا دژین، ئانکو وان ژیانەک جوداتر هەیە و وەسا هزر دکەن، ژ بەر ڤێ یەکێ ژی گەلەک جاران ل گەل کەسوکارێن خۆ تووشی ئاریشەیان دبن و هەروەسا ل هەمبەر خێزانا خۆ و کەسوکارێن خۆ هەست ب بەرپرسیارییێ ژی ناکەن.

کاریگەرییا سوسیالیێ میدیایێ و نەرازیبوونا خێزانێ

گەلەک ژ گەنجێن، کو سۆسیال میدیایێ زێدە بکار دئین و هندەک ژ وان تا رادەیەکێ ژی بەرنیاس بووینە، کەفتینە ژێر کاریگەرییا ژیانەکا گەلەک جودا ژ وێ ژیانا ئەو تێدا دژین، راستە شیاینە گەلەک هەڤالان ناس بکەن، لێ ئەو هەڤالێن ب راستی نینن، نابنە هەڤالێن وی و نەشێن چ بۆ بکەن، چونکی گەلەک ژێک دویرن و پەیوەندییا وان تنێ ب رێیا ئینتێرنێتێ هەیە، ئەو پەیوەندییا هەی وەسا کرییە هەڤژین ژێک دویر کەڤن، وەکو پێدڤی دەمی بۆ هەڤدو تەرخان ناکەن، گەلەک جاران زارۆیێن مالێ ژ باب و دایکێن خۆ توورە دبن، چونکی وەکو پێدڤی گرنگییێ نادەنە وان، هەر ئێکێ ژ وان ب دەهان هەڤال بۆ خۆ پەیدا کرینە و دەمێن خۆ ب رێیا تۆرێن جڤاکی ل گەل وان دەرباز دکەن، ئەو یەک ژی بوویە ئەگەر ساربوونەک د پەیوەندییێن جڤاکی دا دروست ببن.

د ئەنجامێ ڤەکۆلینەکێ دا، کو ل چەندین وەلاتێن رۆژهەلاتا ناڤین و ئەمریکا دا هاتینە کرن دیار بوویە رێژەیا جودابوونێ ئانکو تەلاق د ناڤبەرا هەڤژینان دا ل گۆر بەری نها ئانکو بەری سەردەمێ سۆسیال میدیایێ زێدەتر بوویە، ژن یان ژی زەلامی چەندین هەڤال هەنە، گەلەک جاران ل گەل وان دئاخڤیت و وەکو پێدڤی دەمێ خۆ بۆ هەڤژینا خۆ یان ژی هەڤژینێ خۆ تەرخان ناکەت ب دەمی ئەو ژێک دویر دکەڤن و وان ئاگەه ژ ئێکتر نامینیت و نەشێن وەکو جاران گرنگییێ بدەنە هەڤدو و هاریکاریا هەڤدو بکەت، ژ ئەنجامێ ساربوونا د پەیوەندییان دا ئێدی ئەو ژێک دویر دکەڤن و هەتا دبیتە ئەگەرێ جودابوونێ.

ب تایبەتی ژی ل جڤاکێن رۆژهەلاتا ناڤین و هندەک وەلاتێن ئەفریقیا، کو تێدا جڤاک ژ قووناغەکێ بەر ب قووناغەکا دی دچیت، ئانکو بەر ب مودێرنبوونێ ڤە دچیت، ژ ئەنجاما زێدەبکارئینانا تۆرێن جڤاکی ئاریشەیێن گەلەک مەزن پەیدا دبن و ئەو یەک کاریگەرییا خۆ ل سەر تێگەهێن جڤاکی و کەلتورێ وێ جڤاکێ دکەت، هێشتا ژی ل جڤاکێن رۆژهەلاتا ناڤین گەلەک تشت هەنە بۆ وان گرنگن، ئانکو رێ ناهێتە دان تو هەر جلکەکێ بکەیە بەرخۆ، رێ ناهێتە دان گەنج ب سەرێ خۆ گەلەک کاران بکەن، ب تایبەتی ژی شێوەیێ ژیانا، کو ل سۆسیال میدیایێ گەلەک گەنج دبین و دخوازن وەسا بژین ل جڤاکێن رۆژهەلاتا ناڤین و هندەک وەلاتێن دی ناهێنە قەبویل کرن، ب کورتی مرۆڤ دشێت بێژیت هەکە وەکو پێدڤی کۆنترۆلکرن ل سەر سۆسیال میدیایێ و چاوانیا بکارئینانا وێ نەبیت دێ ئەو یەک بیتە ئەگەرێ تێکدانا شیرازا جڤاکی.

سۆسیال میدیا و پەروەردەیا خێزانی

باب و دایک هەردەم د خەما زارۆیێن خوە دانە، زارۆ هەتا دبیتە گەنج ژی د هەر قووناغەکێ دا ئاریشەیێن خۆ هەنە،  بەری نها شێوەیێ ژیانێ گەلەک سادە بوو، زارۆ دەمێ ژ قۆتابخانێ دهاتنە مالێ هەردەم ل گەل دایک و بابێن خۆ بوون، زێدەتر ل بەر چاڤێ وان بوون و ئەو یەک ژی دەلیڤەیەکا گرنگ بوو دا باب و دایک پتر چاڤدێریا زارۆیێن خۆ بکەن، گرنگییێ بدەنە پەروەردەیا وان و رێ نەدەن ئەو کارێن شاش بکەن، لێ نها رەوش گەلەک هاتییە گوهۆڕین، باب و دایک هەکە کێمەکێ ژی دەمێ خۆ ب سۆسیال میدیایێ دەرباز بکەن و زارۆ ژی ب یاریێن ئەلێکترۆنی ڤە مژویل بن یان ژی هەکە گەنج بن و سۆسیال میدیایێ بکار بینن دکەڤنە ژێر کاریگەریا وێ کەلتورێ، کو ل سۆسیال میدیایێ دبینن و فێر دبن، ئانکو ب کورتی مرۆڤ دشێت بێژیت نها ل هەر خێزانەکێ دا دو جیهانێن جودا هەنە، جیهانا کو گەنج و زارۆ ب رێیا سۆسیال میدیایێ فێر بووینە و جیهانا دی ژی ئەو راستییە یا، کو تێدا دژین و هەر دو جیهان ژی بێگومان گەلەک ژێک دویرن و ئەو یەک ژی بوویە ئەگەرێ ناکۆکییێن گەلەک مەزن یێن خێزانی، د دەمەکێ وەسا دا پەروەردەیا خێزانی ژی وەکو جاران نامینیت و ئەو یەک ژی دشێت بیتە ئەگەرێ رویدانا گەلەک ئاریشەیان د ناڤبەرا زارۆیان دا ل گەل دایک و بابێن خۆ.

ئاریشەیێن جەستەیی و تێکچوونا رەوشا دەروونی

سالا بۆری ل وەلاتێ سوید د ئەنجاما ڤەکۆلینەکێ دا ل ئێک ژ ناڤەندێن ئاریشەیێن جڤاکی دیار بوویە، کو زێدەبارئینانا سۆسیال میدیایێ، ئانکو روینشتنا زێدە ل بەر شاشەیی وەسا کرییە، شیانێن جەستەیی یێ گەنجان گەلەک لاواز بن، دەمێ تو رۆژێ چەند دەمژمێران وەسا چاڤێ تە ل شاشەکی بیت و ستویێ تە ژی چ لڤینان نەکەت دێ تووشی فەقەراتا بی، نها گەلەک گەنج ژ بەر ڤێ یەکێ تووشی فەقەراتا بووینە، گەلەک گەنج نها ل سوید ژ بەر زێدەبکارئینانا ئایپاد و شاشەیێن دی رێژەیا بینایا وان گەلەک کێم بوویە، ئانکو باش نابینن، ئەو یەک ژی زیانەکا دی یا گەلەک مەزنە، کو تووشی گەنجان دبیت، هەروەسا دەمێ چەند دەمژمێران گەنجەک ل پێش شاشەیی بیت و ژ خوارن و ڤەخوارنان ژی دویر کەڤیت بێگومان جەستەیی وی وەکو پێدڤی گەشە ناکەت و ب دەربازبوونا دەمی تووشی گەلەک نەخۆشیان ژی دبیت.

هەروەسا زێدەبکارئینانا شاشەیی وەسا کرییە، گەنج و هەتا زارۆیێن ژیێ وان کێمتر ژ ١٤ سالییێ تووشی نەخۆشییێن دەروونی ببن، ڤەکۆلینێن ڤێ دویماهییێ ل گەلەک وەلاتێن جیهانێ نیشا ددەن، کو دویرکەفتن ژ باب دایک و ئەندامێن خێزانێ ژ ئەنجاما بکارئینانا زێدە یا تۆرێن جڤاکی وەسا کرییە، گەنج نەزانن کا د خێزانێ دا چ هەیە، گەلەک ژ گەنجێن نها وەکو پێدڤی کەسایەتییا باب و دایکا خوە نانیاسن، گوهداریا وان ناکەن، هەکە داخوازییەکێ ژێ بکەن زوی توورە دبن و هاریکارییا خێزانێ ناکەن.

سۆسیال میدیا و خواندن

زێدەبکارئینانا سۆسیال میدیایێ بوویە ئەگەر زارۆ و گەنج ئێدی وەکو جاران گرنگییێ نادەنە خواندنێ ژی، ئاستێ زانستی یێ گەلەک زارۆیان وەکو بەرێ نینە، د دەمەکێ دا هەکە بکارئینانا سۆسیال میدیایێ و ئینتێرنتێتێ یا کۆنترۆلکری بیت و رۆژانە دەمەک دیارکری بۆ وان بهێتە تەرخان کرن دێ ئەو یەک بیتە هاریکار ژی دا ئاستێ خواندن و فێربوونا زارۆیان باشتر ژی ببیت، چونکی زارۆ و گەنج دشێن ب رێیا سۆسیال میدیایێ گەلەک تشتان فێر ببن و وەسا ئاستێ تێگەهشتنا وان دێ باشتر بیت، ئانکۆ تشتێ مە د سەری دا بەحس ژێ کری زیانێن زێدە بکارئینانا سۆسیال میدیایێ نە، لێ هەکە ب رەنگەکێ باش بهێتە بکارئینان و ب تایبەتی ژی ژ ئالیێ دایک و بابان ڤە کۆنترۆل ل سەر هەبیت و زارۆ و گەنج کێمتر بکار بینن ئەو یەک دشێت ببیتە ژێدەرەکێ باش ژ بۆ پێشڤەبرنا ئاستێ زانستی یێ گەنجان ژی.

ئالودەبوونا ب سۆسیال میدیایێ و رێکێن چارەسەرییێ

دەروونناس نها گەلەک بەحسێ نەخۆشییەکا نوی د ناڤ جڤاکێ مە دا دکەن، ئەو ژی ئالودەبوونا ب تۆرێن جڤاکی یە، کەسێ کو رۆژانە پتر ژ شەش دەمژمێران یان ژی زێدەتر ل سەر شاشەیی بیت، ڤێجا چ گەنج بیت یان ژی کەسەکێ مەزنتر بێگومان دێ ژ گەلەک تشتان دویر کەڤیت، وی ئاگەه ژ خێزانێ نامینیت، هەکە باب بیت وی ئاگەه ژ زارۆیێن خۆ و هەڤژینا خۆ نامینیت، نزانیت کا ئەو پێدڤی چنە و دڤێت چ کەت، ب کورتی ژ ئەنجامدانا ئەرکێن خۆ دویر دکەڤیت، رێز و ڤیان د ناڤ خێزانێ دا وەکو جاران نامینیت و ئەو یەک ژی بێگومان دبیتە ئەگەرێ رویدانا ئاریشەیێن مەزن د ناڤ جڤاکێ دا، کەسێ ئالودە نەشێت ئاریشەیێن خۆ و یێن خێزانا خۆ ژی چارەسەر بکەت، ژ بەر ڤێ یەکێ ژی نها دەروونناس ب توندی هوشدارییێ ددەنە هەڤژینان، کو رێژەیا بکارئینانا تۆرێن جڤاکی گەلەک کێم بکەن و پتر دەمێن خۆ پێکڤە ببورینن، ل گۆر شیانان گەشتان بکەن، بزاڤێ بکەن هەموو ئەندامێن خێزانێ پێکڤە خوارنێ بخوون، زێدەتر دەمێن خۆ پێکڤە دەرباز بکەن و چالاکیێن خێزانی یێن ب کۆم زێدەتر بکەن.

 ئەنجام

د ئەنجاما ڤێ ڤەکۆلینێ دا دیسان هەر گۆتنەکا مەزنان دهێتە بیرا مە دەمێ دبێژیت هەر تشت خوێ و خوێ ژی ب مەعنە، ئانکۆ هەکە هەر تشتەکێ مرۆڤ زێدە بکارئینا دێ ئاریشەیان بۆ مرۆڤی دروست کەت، چاوا کەسەک زێدە خوارنێ بخووت دێ تووشی گەلەک نەخۆشیان بیت وەسا ژی هەکە مرۆڤ زێدە تۆرێن جڤاکی بکار بینیت ئەو یەک دێ بیتە ئەگەرێ رویدانا گەلەک نەخۆشییان، لێ د هەمان دەمی دا بکارئینانا دەمەکێ دیارکری یا تۆرێن جڤاکی دشێت کاریگەرییەکا گەلەک باش ل سەر ژیانا مرۆڤی بکەت، مرۆڤ دشێت ب رێیا تۆرێن جڤاکی گەلەک ئەندامێن خێزانا خۆ یێن ل وەلاتەکێ دی پەیدا بکەت و رۆژانە پەیوەندییان ل گەل وی دروست بکەت، ئاریشەیەک هەبیت دشێت داخوازا هاریکارییێ ژ کەسەکێ بسپۆر بکەت، دشێت گەلەک تشتان ژ تۆرێن جڤاکێ فێر ببیت، نها ب رێیا تۆرێن جڤاکی مرۆڤ دشێت گەلەک ئاریشەیێن خۆ ژی چارەسەر بکەت و هەروەسا نها گەلەک ژ تۆرێن جڤاکی وەکو فەیسووک و ئینستگرام بووینە بازارەک و گەلەک کەس ب رێیا وان تۆران بازرگانییێ دکەن و ژیانا خۆ برێڤە دبەن.

لێ مخابن دەمێ کۆنترۆل ل سەر تۆرێن جڤاکی نەبیت دێ گەلەک نەخۆشی و ئاریشە ژی بۆ مرۆڤی دروست بن، کو مە ل سەری گەلەک ژ وان بەحس کرن.

 

ژێدەرێن مفا ژێ هاتینە وەرگرتن:

 1-معین، محمد؛ فرهنگ فارسی معین، 1376، تهران: انتشارات امیرکبیر، ص 584.

[2]- خانیکی، هادی، بابایی، محمود، فضای سایبری و شبکه های اجتماعی مفهوم و کارکردها، 1390، فصلنامه انجمن ایرانی مطالعات جامعه اطلاعاتی، ص 76.

[3]- شاه محمدی، غلامرضا، راهبردهایی برای پیشگیری وضعی از آسیب های فضای مجازی، 1395، فصلنامه ی مطالعات راهبردی ناجا، ص 106.

[4] – https://www.pishkhan.com/news/248742

[5]-https://zehnemovafagh.com/damages-of-cyberspace-on-the-family/