دەق یان تاتۆ هونەرەکە، کو هزاران سالان ل گەڵ مرۆڤی بوویە. لێ د ناڤ کوردان دا، ئەڤ نەخشەیێن لەشی چ جاران ب تنێ نهێنیێن سادە نەبوون. هەر هێڵەک، هەر خالەک و هەر نەخشەیەک چیرۆکا ناسنامە، جوانی، پاراستن، ئیمان و بەرەنگاری د خۆ دا هەمبێز دکەن. دەمێ ئەم بەرێ خۆ ددەینە دەمێن بۆری، ل چیایێن زاگرۆس، ل چادر و کوینێن  هۆز  و ئێل و عەشیرەتان و خانییێن ژ تەقنێ ل کوردستانێ، ئەڤ هونەرە بەرچاڤ دکەڤیت، کو چەرمێ مرۆڤی ل دەف  کوردان تشتەکێ پتر ژ لەشەکی بوویە؛ کانڤاسا کەلتۆر و ژیانێ بوویە.

د زمانێ کوردی دا، دبێژنێ «دەق» یان «دەک». ل هندەک دەڤەران ژی  دبێژنێ «وەشم» کو ژ پەیڤا عەرەبی «وشم» هاتیە. هێشتا ژی ل گوندان دەمێ ئەڤ پەیڤە دهێنە گۆتن، بیرا خەلکی بۆ ژنێن پیر دچیت ئەوێن، کو خالێن شین و رەش ل سەر ڕوویێن وان  بوون، هەر ئێک ژ وان ئافرەتان پەرتووکەکا زیندی ژ نەریتێ کەڤنەشۆپی بوو.

دەقا د ناڤ کوردان دا دیرۆکەکا چەند هزار سالی هەیە

د دیرۆکا د جیهانێ دا، دەق یان تاتۆ ئێکە ژ کەڤنترین هونەرێن مرۆڤایەتی.  گرۆڤ و نیشانێن ناسنامێ دیار دکەن،  کو تاتۆ ب کێمی ڤە ٥٠٠٠ سالێن بەرێ د ناڤا مرۆڤان دا بڵاڤبوویە. کەڤنترین دەق هاتییە دیتن ل سەر لەشێ مۆمیایا ئۆتزی (Ötzi) ل چیایێن ئەلپ بوویە، کو بۆ ٣٣٠٠ سالان بەری زایینێ دزڤڕیت.  ئەوی لەشێ ئۆتسی پتر ژ ٦٠ دەقا  هەبوون، وەکو خالێن سادە بوون ل سەر ستوونا پشتێ و گەهان.

دەربارەی کوردان بەڵگەیێن ئەتنۆگرافی یانکو گەلناسی دیار دکەن، کو ئەڤ نەریتە بۆ سەردەمێ شارستانیەتا میزۆپۆتامیا ڤەدگەڕێت، ئانکو سومەر، ئاشوور و بابل. د ئەڤان شارستانیەتان دا، دەق نیشانا هێز، ئایین و پاراستنێ بوو وهەر ل گەل کۆچکرنا هۆز و ئێلان بۆ چیایێن زاگرۆس، د ناڤا کوردان دا بەردەوام هەبوونا خۆ هەبوویە. هەرچەندە ژیان د زنجیرە چیایێن زاگرۆس دا، ژیانەکا ب زحمەت بوو، لێ یا دەوڵەمەند بوو ژ جوانیێن خۆزایی و کەلتۆری. نەخشەیێن دەقا ڕەنگدانەڤەیا ئەوێ ژیانێ بوون. ستێر، هەیڤ، گوڵ، خالێن ئەندازەیی و گیانەوەر؛  یا هەر کەسەکی ڕامانەکا تایبەت هەبوو و دیار دکر، کو خودانێ  ئەوی نەخشەی، کی یە و ژ چ ئێل وعەشیرە و بیرو باوەری یە.

ئێک ژ گرنگترین ئەگەرێن دەقێ د ناڤا ژنێن کوردان دا، جوانی و خانمایەتی بوو خالێن ڕاست لسەر ئەرزینکێ یان ئەنیێ، نیشانا ژنێن تەکوز و تمام و کوبار بوو ژ بۆ هەڤژینیێ نیشان ددا. د وی سەردەمی دا، پتریا خەلکی د وێ باوەرێ دا بوون، کو ئەگەر دەق ل سەر دێمێ وان نەبیت تشتەک ژ جوانیا وان ژنان یێ کێمە. بەلێ دەق ب تنێ ژ بۆ جوانیێ نەبوو، بەلکو بەشەک ژ وان د وی باوەریێ دا بوون، کو ئەو نەخش و نیگار  ئەوان ژ چاڤێن خراب و نەخۆشیان و هێزێن ئەهریمەنی د پارێزن، ب تایبەتی نیشانێن وەکو خالێن بچووک یان خاچێن سادە، کو ل سەر دەست یان ڕوویێن وان دهاتنە نەخشاندن وەکو هێزا پارێزەر هاتبوونە نیاسین.

دەق د هەمان دەم دا نیشانا ناسنامەیا نەتەوەیی و عەشیرەتی بوون. هەر دەڤەرەک و ئێل و عەشیرەتەکێ نەخشەیێن تایبەت ب خۆ هەبوون و خەلک ب دیتنا شێوەیێ ل سەر ڕوو یان دەستا، ڕەگەز و عەشیرەتا کەسی دیتر دزانی. هندەک ژ ئەڤان نەخشەیان ژ باوەڕیێن کەڤن هاتبوون وەکو میهرپەرستنێ و زەردەشتیێ. نموونە نیشانا رۆژی یان ستێرێ وەکو هێزا پیرۆزا پارێزەر ل دژی خرابیان دهاتە بکارئینان. پاشی لگەل هاتنا ئیسلامێ، ئەڤ نەخش سادەتر بوون یان هاتنە گوهۆڕین، بەڵێ رامانا خۆ یا پیرۆز پاراست.

هێشتا ژی ل گوندان و دەڤەرێن دوورەدەست ژنێن پیر هەنە، کو ئەڤ نەخشە ل سەر ڕوویێن وان  هەیە و هەر ئێک ژ وان بەشەکە ژساخکرنا دیرۆک و ناسنامەیا کوردان.

رێکا نەریتی یا  دروستکرنا دەق (تاتۆ) یا تایبەت:

مادەیێن بنەرەتی پێکدهات ژ هویرکێ رەژیێ و شیرێ دایکێ یان شیرێ ئاژەلان و هندەک جاران ژی کاریا زەر. ل دەستپێکی دەرزیەکا تیژ و گەلەک نازک ب چەرمی ڤە دخاشاندن، د دویڤ دا تێکەلەیا هویرکێ رەژیێ و شیری ل سەر برینی دماڵین. ئەڤ کارە گەلەک یێ ب ئازار بوو، بەلێ خۆلبەرگرتنا وێ نیشانا گەشەکرن، گاڤەک بو ژیانەکا نوی رێکا دەربازبوونێ بۆ قووناغەکا نوی یا ژیانی بوو؛ ڕێکەک بەرەڤ خانمایەتیێ بوو د چاڤێن جڤاکی دا.

ئەڤرۆ ل دەمی ئەم سەبارەت سیاسەتا لەشی د ئاخڤین، مەبەستا مە ئەوەیە، کو لەشێ مرۆڤی نە ب تنێ لەشەکە بەلکو ئامرازەکە بۆ دەربڕینا هێز، بەرەنگاری یان قەبویلکرنا پیرۆزیێن جڤاکی. د کەلتورێ کوردی دا، دەقان رۆلەکێ ب ڤێ شێوەی هەبوو. بۆ گەلەکی، کو ب سەدان سالان رووی ب رووی سەرکوتکرنا زمان و ناسنامە و فەرهەنگا خۆ بوونە. تاتۆ ئێکە ژ رێکێن ئاشکەرا یێن دیارکرنا ناسنامەیێ. لەشێ وان ببوو مەیدانا کەلتور و بەرهنگاریێ، ب تایبەتی بۆ ژنان، کو نەخشەیێن وان دیار دکر، کو کوردن و ژ چ ئێل و عەشیرێ نە. هەتا ئەگەر ل دەمێ ئاخفتنا ب زمانا کوردی قەدەغە یان سنووردار بووبیت، دەق زمانێ بێدەنگا و ناسنامەیا نەتەوەیی یێ وان بوو. د دەمەکی دا ئەگەر زمانەک بێدەنگیێ هاتبا کزکرن، نەخشەیێن لەشی گازی  دکرن: «ئەز کی مە.» ژنێن کورد لگەل تاتۆیێ دژیان و ئەڤ نەریتە بەرەباب و بەرەبابی گەهاندنە کچێن خۆ.

دەق د کەلتۆرێ کوردی دا بابەتەکە مەزنترە ژ هونەرێ لەشی

 ئەڤ نەخش، چیرۆکێن بێدەنگ یێن خەلکێ چیایان، ژنێن ئازار کێشاین و ئێل و عەشیرێن کەڤنن. هەر خالەکێ، خیچ و هێلەکێ یان گولەکێ، چیرۆکەک هەیە: چیرۆکەک ژ جوانی، ناسنامە، بەرهنگاریێ و ئیمانێ. ئەڤرۆ ل گەل کێم رەنگبوونا ئەڤێ ڤی نەریتێ، تاتۆیێن ژنێن پیر یێن کورد بوونە میراتەک کو دڤێت ب هویری بهێنە تۆمارکرن و بهێنە پاراستن. چونکی ئەڤ نەخشە هەروەکو زمانێ کوردی، موزیکا هۆڕێنا چیایان و کراسێن ڕەنگینێن کوردی و پشکەکا گرنگا ناسنامەیا ئەڤی ملەتی یە.

ڤەرێژ

د گوتن ئەڤ خالێن کەسک و ڕەش و شین د کرێتن و دنەشازن، بەلێ نەدزانین هەر خالەک، هەر نەخشەک، سومبولە ژ بۆ چیرۆکەکێ. چیرۆکا ژنەکێ، کو ل دەمێ ئێکەم دەق ل سەر ئەرزینکا خۆ کێشای، ب ئازارا وێ نەگریا تا هەمی بزانن گەهەشتییە هێزێ. چیرۆکا پیرە دایکەکێ، کو هەیڤ و رۆژ ل سەر چەرمی خۆ نەخشاند داکو شەڤان ژ ڕوحێن خراپ یا دویر بیت و د ئارامیێ دا بیت. چیرۆکا کچەکێ یە، کو گولەکا بچووک ل سەر دەستێ خۆ، نیشانا خێل و ئەشیرا خۆ، ڕەگەزێن خۆ، چیایێن پشت سەرێ وێ بوون. بۆ کوردان، دەق ب تنێ هونەر نەبوو، ناسنامە بوو، باوەڕی بوو، جوانی بوو، و گرنگتر ژ هەمیێ بەرهنگاری بوو.دەمێ زمانێ وان قەدەغە دکرن، دەمێ جلکێن وان قەدەغە کرن، دەمێ ناڤێن وان قەدەغە کرن، نەخشێن ل سەر لەشێ  وان هێشتا گازی دکرن: « ئەم کوردین».

دەق بۆ وان زمانەکێ بێدەنگ بوو، کو هیچ هێزەک نەشیا براوستینیت. هەر نەخشەک ل سەر لەشێ وان، پەیمانەک بوو د ناڤبەرا وان و چیایێن زاگرۆس دا؛ پەیمانەک بوو بۆ مانێ، بۆ بوونێ، بۆ وێ چەندێ، کو ئەگەر هەر تشت ژ وان هاتباستاندن تەماشەی هەمان خالێن کەسک و رەش ل سەر ڕوویێن پیرژنەکا گوندی بکەن، ب بیا خو بینن ژ کیڤە هاتینە و چ خوینەک د ڕەهێن وان دا دهێت  و دچیت.

ئەڤە چیرۆکا تاتۆیێن کوردانە؛ چیرۆکەک، کو هزار سالێن بەرێ دەست پێکر و هێشتا د دلێ دیرۆکێ دا و ل بن چەرمێن کچ و دایکێن وان زیندی نە. چیرۆکەک ژ ناسنامە، جوانی، ئازار، باوەڕی و بەرهنگاریەک کو چ جاران نامرت.

 

ژێدەر‌:

 1- Mokri, Mohammad. (1967). La femme kurde. Paris: Maisonneuve et Larose.

2- Edmonds, C. J. (1957). Kurds, Turks and Arabs: Politics, Travel and Research in North-Eastern Iraq, 1919–1925. Oxford University Press.

3- Bruinessen, Martin van. (1992). Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. Zed Books.

4- Randal, Jonathan. (1997). After Such Knowledge, What Forgiveness?: My Encounters with Kurdistan. Farrar, Straus and Giroux.