گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
ئیسماعیل بادى
خواندن پێدڤییەكا رۆژانەیە د ژیانا هەر كەسەكی دا، بەلێ مخابن د ناڤ جڤاكێ مە یێ كوردەواری دا، هەتا نوكە نەبوویە كەلتۆرەك، كو ڤێ پێدڤیاتییێ بجهـ بینن و چەوان هەر رۆژ دڤێت چەند دانێن خوارنێ بخۆین، هند ژی بخوینین..! چنكو دبێژن خواندن بۆ گەلەكان؛ نەخاسمە كەسێن نەخۆش دەرمانەكێ بێ زیانە و د ناڤا ڤەكولینێ دا مە ئاماژە دایە گرنگییا ڤێ خالێ دەما بەحسێ پەرتووكخانان دكەین. هەروەسا دەمێ مرۆڤ بەردەوام بخوینیت، ل دووماهییێ نەچار دبیت وان پەرتووكێن حەز ژێ دكەت و دخوینیت د جهەكی دا بپارێزیت، داكو جارەكادی دەما پێدڤی دبیتێ ب ساناهی بێنە دەست، ژبەر هندێ دێ پێدڤی ب پەرتووكخانەیەكا بچویك بین د مال دا ڤەكەین و د پاشەرۆژێ دا دێ هند بینی بوو پەرتووكخانەیەكا مەزن، چنكو دبێژن: پەرتووكخانەیەكا مەزن ژ پەرتووكەكێ دەست پێ دكەت.
– خواندن، چەمك و پێناسە:
هەر د كەڤن دا و هەتا نوكە كۆمەكا پێناسەیان بۆ خواندنێ و پێداچوونێ (المطالعة) هاتینە نڤیسین، هندەك ژ وان د نێزیكی ئێكن و هەر ڤەكۆلەرەك و نڤیسەرەكی ل پەی بۆچوونا خۆ شرۆڤەك دایێ، ئهڤه هندەك ژ وان پێناسەیان:
– پیتەر شیفەرد دبێژیت: خواندن وەرگێرانا كۆمەكا جەڤەنگانە، هەڤبەندییا د ناڤبەرا وان دا هەی و دگرێداینە ب هندەك هێما و پێزانینێن دەستنیشانكریڤە، هەروەسا كریارەكا پەیوەندیكرنێ یە پێدڤی ب زنجیرەیەكا شەهرەزایانە، ئانكو خواندن كریارا هزركرنەكا تەمامە؛ نەكو تەنێ راهێنانەكا لڤینا چاڤانە(1).
– ئەلبێرتۆ مانگویل دبێژیت: خواندن ئەو چالاكییا داهێنەرانەیە ئەوا هەر كەسەكی ژ هەمی روییانڤە دكەتە دو كەس. ئەزێ ل وێ باوەرێ، كو د جەوهەرێ خۆ دا ئەم گیانەوەرێن خواندەڤاینە و هونەرێ خواندنێ د واتایا خۆ یا بەرفرەهـ دا بۆ پەیڤێ، ئەم نفشێ خۆ پێ دنیاسین، مە دڤێت ئەم هەمی تشتان بزانین و ل دویڤ دگەریێین، ئەم ژیانا خۆ و ژیانا كەسێن دیتر ژی دخوینین(2).
– دانیال بیناك – زانایەكێ تایبەتمەندە د بوارێ خواندنێ دا- دبێژیت: «هەر خواندنەك كریارەكا بەرگریكرنێ یە، بەلێ بەرگری ژ چ؟ بەرگری ژ هەمی ئاریشەیان ئەوێن ل هەڤبەری مە پەیدا دبن، وەك یێن: ئابۆری، پیشەیی، دەروونی، هەست و سۆزان، كێشەیێن خێزانی و یێن سروشتی، لەورا خواندنا دروست مرۆڤی ژ هەر تشتی رزگار دكەت هەتا ژ دەروونێ خۆ بخۆ ژی»(3).
– شاعرێ ناڤدارێ داغستانێ، ڕەسوول هەمزەتۆڤ ل دۆر گرنگییا پەرتووكان دبێژیت: مرۆڤ پێدڤی ب پەرتووكانە هەتا خۆ ب نیاسیت، هەروەسا پێدڤی ب پەرتووكانە هەتا خەلكی ب نیاسیت. پاشی دبێژیت: مللەتێ بێ پەرتووك وەكو وی زەلامییە ئەوێ چاڤێن وی دگرێدایی دونیایێ نابینیت، وەكو زەلامییە بێ خودیكە ڕوییێ خۆ پێ نابینیت(4).
– عزیز التمیمي تایبەتمەند د بوارێ خواندنێ دا دبێژیت: خواندن د تێكستەكێ نڤیسی دا بەری هزركرن و لێڕامان بیت، كریارەكا ڤەدیتنانە، ئانكو ژ هەر خواندنەكێ مرۆڤ چەند تشتێن نوی فێر دبیت(5).
د پێناسەكا دیتر دا هاتییە، كو كەسێ دخوینیت و كار پێنەكەت؛ وەكو وی جوتیاری یه یێ زەڤییا خۆ دكێلیت و تۆڤی نەهاڤێتێ. چونكی پەرتووكا باش دلسۆزترین دۆستێ مرۆڤی یە، هەروەسا رۆمانڤیسێ ناڤدار (ڤیكتۆر هۆگۆ) دبێژیت: «پێدڤییە دەرگەهێن زانینێ بۆ هەمیان بهێنە ڤەكرن، ل كیرێ باغەك هەبیت، ل كیرێ مرۆڤ لێ بژیت، دڤێت پەرتۆك ژی لێ هەبن»(6).
– تێگەهێ خواندنێ:
خواندن ئانكو بەرجەستەكرنا واتایا لێگەریان و ب سەرهەلبوونێ یە، خواندن وەكو كریارەكا هزری و ب دەستڤەئینان و بەرهەمئینانا مێشكی، دهێتە نیاسین، كو كۆمەكا دەمانە بۆ سەروبەرێ دیتن و ب سەرهەلبوونا دەستپێكی یا پێزانینایە، خواندن وەك كریارەكا ئامیرەیی بۆ تۆماركرنا كۆمەكا دیتنێن هزری یێن كارتێكرنا تێكستی كار دكەت(7).
خواندن كریارەكا مێشكی یە و خواندەڤان سەرەدەریێ ل گەل ژینگەها خواندنێ دكەت، داكو ئەو تشتێ دخوینیت تێبگەهیت و بكار بینیت بۆ شرۆڤەكرنا وان رویدان و پێشهاتێن دكەڤنە بەر سینگێ وی و مفای ژێ وەربگریت د هەلویستێن ژێكجودا دا، ل ڤێرە ئەم دشێین چەند رەهەندێن تێگەهێ نوی یێ خواندنێ دەستنیشان بكەین، ئەوژی:
1- نیاسینا پیتا و پەیڤا و پێكڤە گرێدانا ڕستە و هەڤۆكان و پێ ئاخفتن.
2- تێگەهشتن و وەرگرتنا وی بابەتێ دهێتە خواندن.
3- رەخنەگرتن ل سەر وی بابەتێ هاتییە خواندن(8).
4- شیانا هلگرتنا وان پێزانینان د بیردانكێ دا بۆ دەمێن خواندەڤان پێدڤی دبیتێ.
5- گەهاندن، ئانكو بكار ئینانا وان پێزانینان یێن ژ خواندنێ هاتینە بدەستڤەئینان بۆ شیكاركرن و شرۆڤەكرنا ئارێشەیان ل دەمێن پێدڤی(9).
– مێژوویا خواندنێ:
گرنگییا نڤیسینێ ئەوە ئاخفتن ژ جیهانا گوهلێبوونێ ڤەگوهاستە جیهانا هەستی یا نوی ئەو ژی جیهانا دیتنێ یە، كو بۆ ئەگەرێ گوهۆڕینەكا مەزن د بیاڤێ كریارا هزركرن و ئاخفتن و گونجاندنا مرۆڤی دا، ژ هێما زاردەڤی – سروشتی- هاتە ڤەگوهاستن ب رێیا نڤیسینێ بۆ هێمایێ هەستپێكەر. ڤەرێژا ڤێ چەندێ كارتێكرن ل سەر كویراتییا سەرەدەری و تێگەهشتنێ د ناڤبەرا مرۆڤان دا كر. گرنگییا مێژووا نڤیسینێ ب رەنگەک بەربەلاڤ دزڤڕیتەڤە بۆ هزارا ئێكێ بەری زایینێ.
دهێتە ڤەگوهاستن، كو مێژوونڤیس (هیرۆدوت)(10) بەحسێ رویدانەكێ دكەت د ناڤبەرا شاهێ فارسی (داریوس)ی و هێرشا لەشكرێ وی بۆ سەر وەلاتێ ئەسقوسیان، ژ بەركو خەلكێ وی وەلاتی خواندن و نڤیسین نەدزانین، ئەڤجا وان پشتبەستن ل سەر سروشتی كر و ب تێگەها خۆ هندەك هێما وەك باڵندەك و مشكەك و بەقەك و پێنج ستێر كێشان بۆ شاهێ فارسان فرێكرن. ناڤبری ژی ب رێیا شههرەزا و خێڤزانكێن خۆ دا زانین، كو مەرەما ئەسقوسیان جەنگە، ئانكو نامەیا وان دبێیت: «ئەگەر هوین وەكی باڵندا ل ئەسمانی بەرزە نەبن، یان وەكو مشكان د ناڤ عەردی دا بەرزە نەبن، یان ژی وەكی بەقان خۆ د بن ئاڤێ دا نەڤەشێرن، مرن چاڤەرێی وە دكەت»(11).
هێما و وێنەیان ڕەهەندەكێ مەزن و دویر وەرگرت ل سەرۆكانییا سیستەمێ وەلاتێ د ناڤبەرا دو رویباران (میزۆپۆتامیا) دا، ل پەی بۆچوونا ڤەكولەر (ستیفن رۆجەر فیشەر) هەر وەكو ژێ هاتییە ڤەگوهاستن، ددەتە زانین، كو هزرا كێشانا وێنەیان دزڤڕیتە بەری 6000 هەتا 5700 سالان دا و زوی ل رۆژئاڤایێ نیلی و دوڵا رۆژهەلاتێ ئیرانێ هەتا گەهشتییە وەلاتێ سەند بەلاڤبوو، زمان و پێدڤی یێن جڤاكی یێن ژێكجودا هندەك دەربڕینێن وێنەكری دخواستن، وێنەكرنێ (وەكو نڤیسین) ل هەمی جهان بەرچاڤكر، كو ئامرازەكە دەست ژێ ناهێتە بەردان داكو بگەهنە پێزانینان و ژ بەرزەبوونێ بهێنە پاراستن(12). هەتا نهۆ کەڤنترین بەلگەیێن نڤیسارێن وێنە بۆ بەری ١٢ هزار سالان بەری زایینێ ڤەدگەڕن، ئەو ژی ئەو ڤەکۆلانێن ئەرکولۆژی ێین رهایێ (حەرانێ) نە.
– مفایێن خواندنێ:
كریارا پەیداكرنا شەهرەزاییێ ل نك مرۆڤان ل چەرخێ پێزانینان، ژ سەردەمێ بەرێ گەلەك جودایە، ئەو ژی د چەند تشتێن سەرەكی دا: دێ چەوا زانین، نەكو ئەم چ دزانین، د بەرێ دا گەلەك ژ زانا و ڤەكۆلەرێن زانستێن جڤاكی، ل دۆر مفا و سودێ خواندنێ چەند خالەك بەرچاڤ كرینە، وەك:
1- خواندن ل گەل نڤیسینێ، كلیلكێن زانستێ نە.
2- ب رێكا خواندنێ مرۆڤ ب سەر راستیان هەلدبیت و خۆ ب باشترین شێوازێن زانینێ چەكدار دكەت.
3- خواندن ژ رێكێن گەلەك بهێزە بۆ ب دەستڤەئینانا پێشكەفتن و وەرارێ د هەمی بواران دا.
4- خواندن مرۆڤی ب سەر ڕابردوویێ مللەتان هەلدكەت، داكو وانە و مفایان ژ پەیام و سەربۆڕێن وان وەربگریت.
5- خواندن ئەگەرێ وەرگرتنا رەوشت و نەریتێن باشە، ئاویزەكە بۆ ڕامالین و نەهێلانا داب و نەریت و تیتالێن پاشڤەرۆ و نەگونجای دگەل رەوشا سەردەمانە.
6- خواندن ئەگەرێ زانینا مرۆڤی یە ژ بۆ ڤاڤارتنا زانست و هونەران.
7- خواندن رێكەكە بۆ وەرگرتنا چێژ و خۆشیێ و خۆ ژبیركرنێ ژ ئاریشە و گرفتاریێن رۆژانە و دەربازكرنا دەمێن ڤالاتیا مرۆڤی.
ئەڤجا ئەگەر خواندنێ ئەڤ خالێن گرنگێن ل سەری و گەلەكێن دیتر ژی هەبن، بۆچی ئەم ناخوینین؟ چما ئەم خواندنێ ناكەین ئارمانج و خالەكا سەرەكی بیت د ژیانا مە هەمیان دا؟ پێدڤییە هەر كەسەك ژ مە پرسیارێ ژ خۆ بكەت: ئەرێ رۆژێ ئەم چەند رێزان دخوینیت وەكو رەوشەنبیرییەكا گشتی ژبلی وێ خواندنا رۆژانە یا مە كار پێ هەی؟!!(13).
– هۆكارێن خواندنێ:
- خواندنا ژێگرتنێ (الانتقائیة): ئەڤ هۆكارە دبیتە ئەگەرێ ژێگرتنا وان پەرتووكان ئەوێن خواندەڤان حەز ژێ دكەت، چنكو هندەك خواندەڤان هەنە تنێ جۆرەكێ پەرتووكان دخوینن چ زانستی، ئایینی، ئەدەبیات، یان ژی رۆژنامە و گۆڤار.
- خواندنا شرۆڤەكاری (التحلیلیة): مەرەم ژ ڤی هۆكاری ئەوە دەمێ بابەتێ هەلبژارتی خواندەڤان دخوینیت، ئەوە داكو ل دووماهیێ شرۆڤەكێ بدەتە سەر بابەتی، چنكو هندەك جۆرێن بابەتان هەنە پێدڤی شرۆڤەكرن و زێدەتر ل دویڤچوونێ نه وەكو بەرهەمێن ئەدەبێ كلاسیكان و بابەتێن ئایینی و گەلەك جۆرێن دیتر.
- خواندنا پرسیاركرنێ: ئەو خواندنە یا گەلەك پرسیاران ل نك خواندەڤانی پەیدا دكەت ب تایبەت ژ خواندنا تێكستێن هزری و رەوشەنبیری و ئەدەبی، پتر كو بەرسڤ بهێنە دەست، چنكو خواندن خواندەڤانی پال ددەتە هزركرن و لێڕامان و لێگەریان و ڤەكۆلینا مەعریفی، خواندنا پرسیاركرنێ ئەو خواندنە یا نڤیسەر و خواندەڤان پێدڤی د بنێ دا، كو پتر مێشكی وی بكەفتە كاری و ل بەرسڤێن پرسیاران بگەریێت(14).
– شێوازێن خواندنێ:
1- خواندنا د دل دا (بێ دەنگ): خواندنا د دل دا، ئەو خواندنە بۆ دەروونێ كەسێ خواندەڤان ئارامیێ پەیدا دكەتن و یا ب ئابۆرە بۆ دەمی و زویتر خواندن ب دووماهی دهێت و باشتر مرۆڤ بابەتی تێدگەهیت و د بیردانكا خۆ دا وەردگریت(15).
2- خواندنا ب دەنگێ بلند: ئەو خواندنە ب دەنگەكێ بلند دهێتە خواندن، كو كەسێن دیتر گوهـ لێ ببن. پێدڤی ب وەستیانێ هەیە، دڤێت چاڤ و ئەزمان و لێڤ و هندەك تشتێن دیتر بكار بینیت، مفایێ وێ بۆ زارۆكان باشە، داكو فێری ئاخفتن و پێشكێشكرنەكا باش ببن(16).
3- خواندنا بلەز: خواندنا بلەز ئەوە، كو خواندەڤان ل گەل خواندنێ وەكو وێنەكرنێ پەیڤ و رستەیان ل هزرا خۆ بینیت و هویربین و بلەز بخوینیت، داكو بمینتە ل سەر هزرا وی و گەلەك دەمێ خۆ ب دووبارەكرنا خواندنێ ڤە نەبەت، ئەڤە دبیتە ئەگەرێ كێمتر وەستیان و ئێشانێن دەملدەست و یێن سەری و گەهێن ستۆیی(17).
– جۆرێن خواندنێ:
1- خواندنا ب تنێ: ئەو جۆرێ خواندنێ یە خواندەڤان ب تنێ دخوینیت بێی كەسەك یان دەنگەك نەخۆشی و نەئارامیێ بۆ پەیدا بكەت.
2- خواندنا ب كۆم: د ڤی جۆرهی دا خواندەڤان ل گەل كۆمەكا كەسان پێكڤە دخوینن و هندەك بابەت ل دەمێ خواندنێ پێدڤی ب پرسیاركرن و شرۆڤەكرنێ نە، ب ڤی رەنگی خواندەڤان دشێن هاریكارییا ئێكدو بكەن.
3- خواندنا فێركرنێ: خواندنا گرێدایە ب بابەت و پرۆگرامێن خواندنێ ڤە، پتر كەسێن قوتابی ب ڤی جۆرێ خواندنێ ڤە دگرێداینە، كو رۆژانە ل سەر كریارا خواندنێ دبەردەوامن.
4- خواندنا خۆ رەوشەنبیركرنێ: ئەڤ جۆرێ خواندنێ، هاریكارە بۆ خواندەڤانی كو خۆ پێ بگەهینیت و خۆ رەوشەنبیر بكەت د بیاڤێن هزری و جڤاكی و ئەدەبی و ئەو بابەتێن دخوینیت د ژیانا خۆ دا مفای ژێ وەربگریت.
5- خواندنا دەمبووراندنێ: ئەو جۆرێ خواندنێ یه دەمێ خواندەڤانی دڤێت دەمێ خۆ ببوورینیت و تنێ هندەك جارا پێدڤی دبیتە ڤی جۆرێ خواندنێ وەك دەمی گەڕیانەكێ ب هۆكارێن ڤەگوهاستنێ رادبیت یان د چاڤەرێكرنەكێ ل خالێن راوەستیانێ و گەراجان یان ژی ل نڤیسینگەهـ و كلینیكێن نوژداران(18).
– گرنگییا خواندنێ:
ل دور گرنگییا خواندنێ، هۆزانڤان (فلوبیر)(19) دبێژتە هەڤالا خۆ (لویز كولی): «بخوینە داكو بژی..!!». ئەڤ گۆتنە ببوو جهێ دان و ستاندنێ د ناڤبەرا چەند كەسان دا، ئێك ژ وان دگۆتە هەڤالێن خۆ: (فلوبیر)ی ڕاست دگۆت..!، خواندن ئەركەكە پێدڤییە ئەم هەمی بخوینین دا بژین، كو ئەڤ كریارا خواندنێ، مە ژ گیانەوەران ، ژ كەسێن خەشیم و نەزان جودا دكەت (20).
ب دیتنەكا دی، خواندن كلیلا زانینێ یە، گرۆڤێ ژ هەمیان پێشچاڤتر ئەوە دەما خودایێ مەزن فەرمان كرییە سەر پێغەمبەرێ خۆ (س) كو [بخوینیت] هەر وەك د سۆرەتا (العلق) دا هاتییە خوارێ: [اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ﴿١﴾ خَلَقَ الْإِنسَانَ مِنْ عَلَقٍ﴿٢﴾ اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ﴿٣﴾ الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ﴿٤﴾ عَلَّمَ الْإِنسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ ﴿٥﴾(21). هەر ل سەر ڤێ چەندێ، پێغەمبەری (س) وی ژی فەرمان كرییە، كو داخوازكرنا زانینێ فەرزە ل سەر هەر موسلمانەكی(22).
(سامۆیل جونسۆن/1884) دبێژیت: «باراپتر ژ دەمێ نڤیسەری ب خواندنێ ڤە دچیت، داكو بنڤیسیت، نڤیسەر نیڤا پەرتووكخانا خۆ تێكڤە ددەت هەتا بشێت پەرتووكەكێ بنڤیسیت»(23). خواندن باشترین رێكە بۆ ب دەستڤەئینانا زانینێ، ئەو دشێت مرۆڤی ئێكسەر بگەهینتە هەمی بیاڤێن پێزانینان ل دور مرۆڤایەتیێ، خواندن دێ مینیت گرنگترین ئامرازێ پەیوەندیێ ب مێشك و هزرێن كەسانێن دیتر ڤە، زێدەباری كارتێكرنا وێ یا كاریگەر ل پێكئینانا كەسایەتییا مرۆڤی د هەمی رەهەندێن ژێكجودا دا(24).
گرنگییا خواندنێ د وێ چەندێ دایە، كو خواندەڤان دشێن ئاستێ خۆ یێ رەوشەنبیری بلند بكەت و كەسینییا خۆ پێك بینیت و باوەری ب خۆ هەبیت، وەكو گرنگی و پویتەدان ب خواندنێ، وەلاتێ رۆسیا ل جەنگا جیهانی یا دویێ دەرگەهێ گەلەك دام و دەزگەهان گرت، بەلێ دەرگەهێ پەرتووكخانا ل لینینگرادێ هێلا ڤەكری، كو دژوارترین رۆژێن شەڕی بوون سەخمەراتی هندێ داكو خەلك ژ خواندنێ بێبەهر نەبیت(25).
– ئەگەرێن نەخواندنێ:
د بەرێ دا هەڤبەری ڤى سهردهمى رێژەیا خواندەڤانان گەلەك پتر بوویە و ئەو پەرتووك و رۆژنامە و گۆڤارێن بەرێ بەلاڤ دبوون، پتر تێهنا خواندەڤانی دشكاند ل هەڤبەری نوكە، كو رێژەیا دەركەفتنا چاپەمەنییا و چاپكرنا پەرتووكان گەلەك پترترە ژ بەرێ، بەلێ نەشیاینە خواندەڤانی تێر بكەن و بەرێ وی بدەنە خواندنێ.
نەخواندن د هەر جڤاكەكی دا چەند ئەگەر ژێرا پەیدا دبن، ل دویڤ وی جڤاكی دمینیت كا رێژەیا رەوشەنبیران و ئاستێ ئابۆری د چ ئاست دایە، هەروەسا هاندانا خواندنێ نەخاسمە ل قووناغێن خواندنا فێركرنێ هەتا چ ڕادە دهێتە كرن و پەرتووك و ژێدەرێن خواندەڤان حەز ژێ دكەت چەند ل بەر دەست هەنە.
- قەیرانا ئابۆری ب هەمی پێشهاتێن خۆڤە یێن كاریگەر ل سەر ژیانا خەلكی، دبیتە رێگر، كو خواندەڤان زوی نەشێت پەرتووكان بكڕیت، نەخاسمە تەخا ناڤنجی و یێن ئاستێ ژیارا وان لاواز، كو پترییا دەلیڤەیان ئەو پتر پەرتووكان دكڕن و دخوینن.
- كێمی و نەبوونا پەرتووكخانێن گشتی ل پترییا باژێران و ئەوێن هەین ژی هەمی جۆرێن پەرتووكان لێ ب دەست ناكەڤن. دیسان جهێ بێهنڤەدان و خۆشیێ ل وان جهان نینن، كو خواندەڤانی هانبدەن پتر قەست بكەتە وان پەرتووكخانان، ژبلی نەبوونا تەكنۆلۆژیا نوی ژ كۆپیكرن و ئەنتەرنێت و تشتێن دیتر.
- كاركرنا بەردەوام و رۆژانە هەتا دەمێن درەنگ و ڤەگەڕیان بۆ مالێ ب شەڤ، ژ ماندیبوونێ نەشێن بخوینن و وەستیانا وان دبیتە ئەگەرێ زوی نڤستنێ، كو هەتا نەشێن رۆژنامە و گۆڤاران بخوینن.
- گەلەك جاران هندەك ژێدەر ژ پەرتووكخانان دهێنە ڤەكێشان، كو ل گەل سیستەمێ حوكمی ناگونجن، یان ژی نە ل دویڤ رەوشت و تیتالێن وی جڤاكی نە، ئەڤە ب تایبەت ل چەرخێ بووری دهاتە ئەنجامدان. هەروەسا ئەڤ چەندە دبوو ئەگەر، كو ئەو جۆرە پەرتووك ژ هەمی پەرتووكخانا بهێنە ڤەكێشان و قەدەغەكرن هەتا ل پەرتووكخانێن ئەهلی ژی.
- هندەك دەزگەهـ و جهێن چاپ و بەلاڤكرنێ هندەك پەرتووكێن ئاست نزم یان ژی یێن ئاراستەكری و تاییفی و تێكدانا راستیێن بەرچاڤ زێدەباری چاپكرنا هندەك پەرتووكێن كەڤن ئەو ژی پشتی دەستكاری و گوهۆڕین تێدا دهێتەكرن.
- بلندبوونا نرخ و بهایێ پەرتووكان ب تایبەت ئەڤێن ژ دەرڤەی وەلاتی دهێن بەرامبەر دولاری، دیسان كێمییا ئینانا دانەیێن وان، كو زوی ب دەست ناكەڤن و چەند دانە دكێم بن، بهایێ وان گرانتر لێ دهێت.
- نەبوونا ئێمناهیێ ژ ئەگەرێ كاودانێن سیاسی و نەبوونا ئارامیێ ل هندەك جهێن ئاكنجیكرنێ و كێمییا هەبوونا پەرتووكخانان، ژبلی نەبوونا پێدڤیێن گەهاندنێ بۆ پەرتووكخانێن دویر.
- كێمبوونا یانە و رێكخراو و سەنتەرێن ئەدەبی و رەوشەنبیری و نەبوونا سمینار و خرڤەبوونێن رەوشەنبیری و هەڤدیتنێن ب كۆم بۆ لێكگوهارتنا هزر و بۆچوونان.
- نزمبوونا ئاستێ خواندنێ و هەر ل قووناغێن بنەڕەتی قوتابی ناهێنە هاندان بۆ خواندنێ، كو كەسینی و حەزا وی بهێتە بەرهەڤكرن دا ببیتە خواندەڤانەكێ باش و بەردەوام(26).
- هەبوونا هۆیێن راگەهاندنێ یێن جۆراوجۆر یێن دیتن و گوهلێبوونێ وەك: رادیو، تێلەفزیۆن، زێدەباری توڕا ئەنترنێتێ، بووینە ئەگەرێ كێمبوونا خواندەڤانێ پەرتووكان، بێی كو زەحمەتەكێ ل لێگەریانا پەرتووكان ڤە ببەت.
- هندەك ل خواندنێ دنێڕن، كو وەك ئارەزوویەكێ یە و نە ژ كارێن فەرە، ئەگەرێ ڤێ ژی دزڤڕیت كو د ژینگەها تاكە كەس تێدا مەزن بوویە فێری خواندنێ و لێگەریانا پێزانینان نەكرییە.
- تێنەگەهشتنا هندەك جۆرە بابەتان، كو پێدڤی ب هزركرن و لێڕامانێ نە، هەر ل دەستپێكێ بەرێ خواندەڤانی ژ خواندنێ دویر دئێخن و نەڤیانەك ژێرا پەیدا دبیت.
- ژ بیر كرن، هندەك وێ بەهانێ دگرن، كو هەر تشتێ خواندی زوی ژ بیر دكەت، لەورا دەست ژ خواندنێ بەرددەن. ئەڤە ژی هزرەكا شاشە، چونكی ئەو تشتێ مرۆڤ دخوینیت، ل دەمێ پێدڤی دبیتێ و دان و ستاندن ل سەر وی بابەتی، دبیت ئێكسەر بهێتە سەر هزرا مرۆڤی، دیسان رێیا خۆ رەوشەنبیركرنێ یا دروست بەردەوام پێدڤی ب خواندن و زێدەكرنا وێ یە.
- هندەك ل وێ باوەرێ نە، كو خواندن و لێگەریان ل ژێدەران بۆ دەمەكێ وەك نوكە، نەكارەكێ فەرە چونكی ل ڤێ پێشكەڤتنا تەكنۆلۆژی ب ساناهی و د جهـ دا هەمی تشت دهێنە دەست(27).
- لاوازییا وەرگێرانێ و نەبوونا ژێدەرێن پێدڤی ب زمانێ كوردی ب تایبەت د ب دیالێكتا كرمانجییا ژوورى دا ل گەلەك بیاڤێن رەوشەنبیری.
- هەبوونا گەلەك رێنڤیسا و ئەلفابێیان (وەك: پیتێن ئارامى (عەرەبی)، پیتێن لاتینی، پیتێن سلاڤی (رۆسی) زێدەباری هەبوونا هندەك پیتێن دیتر، كو پەرتووكێن ئایینی پێ هاتینە نڤیسین وەك پەرتووكێن ئایینێ (ئێزدییان) و دهڤۆكان د زمانێ كوردی دا و نەبوونا زمانەكی ستاندارد، كو هەمی كورد پێ بنڤیسن و بخوینن ل هەر جهێ لێ هەبن.
– پێدڤییە بخوینین:
أ – مشەكرنا پەرتووكان:
ژ بۆ كو كریارا خواندنێ ل هەر جهەكی یا بەردەوام بیت و خواندەڤان ژ خواندنا بابەتێن هەمەجۆر بێبار نەبیت، پێدڤییە ل هەر جهەكی پەرتووك و چاپەمەنی بهێنە مشەكرن و ب ساناهی بكەڤنە دەستێ خواندەڤانی، ژ بەر كو هەمی كەسان شیانێن لێگەریانێ و دویڤچوونێ نینن.
ب – پەیداكرنا دەمەكی بۆ خواندنێ:
گرنگترین هۆكارێن حەز ژێكرنا خواندنێ و مفا ژێ وەرگرتن ئەوە خواندەڤان دەمەكێ دەستنیشانكری بۆ دانیت، وەكو پلانەك د هەر مەهەكێ دا یان د سالەكێ دا چەند پەرتووكان بخوینیت، چ جۆرە پەرتووك بن، دەمێ خواندنێ كەنگی گونجایترە بۆ خواندنێ و بیردانكێ، داكو ئەو تشتێ دهێتە خواندن؛ مفا ژێ بهێتە وەرگرتن و نە تنێ دەمبووراندن بیت(28).
ج – پەیداكرنا ژینگەهەكێ بۆ خواندنێ
جهێ خواندن لێ دهێتەكرن و ئەنجامدان، دڤێت جهەكێ ئارام و دویر ژ قەرەبالغێ بیت، چ د مال دا یان ژی جهێن گشتی وەكو پەرتووكخانان، هەروەسا دەرڤە د ناڤ سروشتی دا، ئەوژی باشترین جهە بۆ خواندنێ، كو دمینتە ل سەر هزر و بیردانكا كەسێ دخوینیت، هەروەسا روناهی و جهێ روینشتنێ كارتێكرنەكا مەزن هەیە بۆ كەسێ خواندەڤان.
– هاندانا مرۆڤان بەر ب خواندنێ:
ئاشكرایە كو دەستكەفتیێن شارستانی و باژێرڤانی ب حوبرێ پێنڤیسان هاتینە دارێژتن و ب رێكا پێنڤیسان زانین و زانست و بەرهەم ڤەرێژا عەقل و هزرا مرۆڤێن بەهرەدار و داهێنەر هاتینە ڤەگوهاستن و مرۆڤی نەدكاری داهێنانی ب ئافرینیت و باژێرڤانیێ ئاڤا بكەت هەكە بەرهەم و پاشمایێ بەری خۆ نەخواند با، چونكی باژێرڤانی ژ ئەنجامێ كۆمبوون و كەفتنە سەر رێكا رۆژانەیا زانین و زانست و ب دەستڤەئینانێن مرۆڤایەتیێ نە.
ب درێژاهییا دیرۆكی ئەگەر خواندن نەبا، باژێرڤانی و دیموكراسی نەدبوون، ئەگەر خواندن نەبا، تەكنۆلۆژی یا ئەڤرۆ نە دگەهشتە ڤی ئاستێ نوكە، خواندن بەرفرەهترین دەرگەهێن زانست و زانینێ یە، چونكی زانست و زانین هێزا رەوشەنبیرییێ ددەتە مرۆڤی، لەورا ئەم باوەر دكەین كەس نینە نەخاسمە كەسێن خودان شیان بزاڤێ نەكەن بۆ خۆ جهـ و پلەیەكێ ژ رەوشەنبیریێ پەیدا نەكەن، بەلێ مخابن هەر كەسێ ئەڤرۆ ب هویری ل كەتوارێ جڤاكێ كوردستانێ بنێریت، دێ دیاردەیەكا مەترسیدار بینیت، ئەوژی دیاردەیا پویتهنەدانێ یە ب خواندنا پەرتووكان. بێگۆمان خواندن نیشانا باژێرڤانی و پێشكەفتنێ یە، سیمایەكێ بەرچاڤە بۆ هەر جڤاكەكێ هەڤچەرخ(29).
د ڤەكۆلینەكا نوی دا ل ئەمریكا هاتە دیاركرن، كو خواندن و نڤیسین یان رابوون ب چالاكییێن مێشكی ئەوێن مەژی هانددەن كار بكەت و پێدڤی ب هزركرن و شرۆڤەكرنێ دبیت، ئەڤە دبیتە پاراستن ل سەر بیردانكێ، كو زوی تشت نەهێتە ژبیركرن نەخاسمە ل دەڤ كەسێن دانعەمر(30). ڤەكۆلەران د وێ ڤەكولینێ دا پرۆڤە ل سەر (294) كەسان ئەنجام دا بۆ هەلسەنگاندنا بیردانكێ و رێیا هزركرنێ ل نك وان، پرسیار ژ وان كەسان هاتەكرن، كا كێ چالاكییەك ئەنجام دایە بەرامبەر كەسێن چ چالاكی ئەنجام نەداین، ڤەرێژا وێ دیار بوو، كو یێن چالاكی ئەنجام نەداین 48% ژ سەدێ بیردانكا وان ، هەڤبەری ئەوێن چالاكی ئەنجام داین، بۆ پاشڤە زڤڕییە (31).
هۆكارێن دبنە ئەگەرێن هاندانا خواندنێ:
گەلەك هۆكارێن سەرەكی هەنە، كو پتریا جڤاكی ببنە كەسێن خواندەڤان و شەهرازا و خودان پێزانین، ئەوژی هەكە ئەڤ هۆكارە ب دروستی بكەڤنە كاری و شیانێن گوهۆڕینا جڤاكان هەبن، وەك:
أ- خێزان (مال):
ژینگەهێ و چاڤلێكرنێ رۆلەكێ گرنگ هەیە د خواندنێ دا، هەكە بەرێخۆ بدەینە وان خێزانێن، كو خواندن د مالا وان دا كریارەكا رۆژانە بیت و پەرتووكخانەكا بچویك لێ هەبیت، زارۆكێن وان ژی چاڤ لێدكەن و دخوینن، دیسان دان و ستاندنێن رۆژانە د ناڤبەرا خێزانێ كارتێكرنێ ل ئەندامێن خێزانێ دكەت، كو بەر ب خواندنێ بچن و چاڤ ل ئێكودو بكەن(32).
ب- قوتابخانە:
قوتابخانێ رۆلەكێ سەرەكی هەیە د پێگەهاندنا قوتابیان دا، كو بەر ب خواندنێ بچن، ئەوژی مامۆستایێن زیرەك و شههرەزا ب رێكێن جودا بەرێ قوتابی بدەنە خواندنێ، نە تنێ پەرتووكێن پرۆگرامان، بەلكو یێن پەرتووكێن ژ دەرڤەی پرۆگرامێن خواندنێ ب چەند رێیان وەكو بەرهەڤكرنا راپورتان، شرینكرنا جۆرێن پەرتووكان ئەوێن وان حەز ل سەر هەی وەكو چیرۆكێن زارۆكان و گۆڤارێن تایبەت ب وانڤە. ئەڤە دێ بیتە رێخۆشكرنەك د پاشەرۆژێ دا ژی ل سەر خواندنێ یێ بەردەوام بیت(33).
ت – جڤاك:
هاندانا كریارا خواندنێ ل نك ئەندامێن هەر جڤاكەكی، وەكو بارەك دكەڤیتە سەر ملێن كەسێن رەوشەنبیر و زانا و نڤیسەران، كو خەلكی هانبدەن ب ریێا گۆتنا سمیناران و گرێدانا مێزگەردان و رێكخستنا بەریكانان د بیاڤێن ژێكجودا دا، هەروەسا پەرتووكان بدەنەڤ وان كەسێن حەز ل سەر خواندنێ هەی.
دیسان پێدڤییە د هاریكار بن بۆ بەرفرەهكرن و زەنگینكرنا پەرتووكخانێن گشتی دا، دا زێدەتر بەرێ خواندەڤانی بكەفتە پەرتووكخانان(34).
پ – راگەهاندن:
فەرە رۆژنامە و گۆڤار، ئەو پەرتووكێن نوی دەردكەڤن بۆ خواندەڤانان بدەنە نیاسین و ناڤەرۆكا وان ب كورتی ئاشكرا بكەن و رێكێن بدەستڤەئینانێ بەرچاڤ بكەن. زێدەباری رادیۆ و تێلەفزیونان بەرنامە یێن تایبەت ل دور پەرتووك و نڤیسەرێن وان تێدا بهێنە پەخشكرن.
ج – حكومەت:
ژبەركو شیانێن حكومەتێ د مەزنن و دشێت پەرتووكخانا ل باژێرێن مەزن و جهێن گشتی بدانیت و پڕی پەرتووكێن جۆراوجۆر بكەت، هەروەسا ئینانا پەرتووكان ژ دەرڤەی وەلاتی و فرۆتنا وان ب نرخ و بهایەكێ گونجایی، كو هەمی تەخێن جڤاكی بشێن بدەستخۆڤە بینن و دانەیێن وان نە دكێم بن(35).
– رێژەیا بەلاڤكرن و خواندنێ:
رێكخراوا یۆنسكۆ یا سەر ب نەتەوەیێن ئێكگرتی ڤە د راپورتەكا خۆ دا یا سالا 2007ێدا ددەتە ئاشكراكرن، كو هژمارا پەرتووكێن بەلاڤبوویی ل وەلاتێن عەرەبی دگەهتە (27809) پەرتووكان و رێژەیا پەرتووكێن ئەدەبی و ئایینی و مرۆڤایەتی تێدا دبیتە 65% ژ سەدێ. ئانكو هەر پەرتووكەك بۆ (12) هزار وەلاتیێن عەرەب دەردكەڤیت، بەلێ هەر پەرتووكەك بۆ (500) وەلاتیێن ئنگلیز و یێن ئەلمان ژی هەر پەرتووكەك بۆ (900) وەلاتیان دهێتە چاپكرن. رێژەیا خواندنێ ل وەلاتێن عەرەبی 4% ژ سەدێ نابوریت(36).
دیسان د راپورتا رێكخراوا عەرەبی بۆ پەروەردە و فێركرن و زانستى (المنظمة العربیة للتربیة والثقافی والعلوم/ الألسكو) یا سالا 2008ێدا هاتییە، كو ل رۆژهەلاتا ناڤین (كو كوردستانێ ژی ڤەدگریت) هەر كەسەك ب تنێ (6) دەقیقا ل سالێ دخوینیت، ل هەمی وەلاتێن عەرەبان ب تێكرایی پەرتووكەك بۆ (250,000) دو سەد و پێنجی هزار كەسان دهێتە چاپكرن. هەروەسا ئەڤ ئاماره؛ ئاماژێ ددەن، كو د جیهانا عەرەبی دا دو پەرتووك بەرامبەر (10) پەرتووكان ل وەلاتێن ئەورۆپی دهێنە چاپكرن، كو ئەڤا دووماهیێ سالێ پەرتووكەكێ بۆ (5000) پێنج هزار كەسان چاپ دكەت، هەروەسا رێژەیا خواندنێ د سالێ دا دگەهتە 36% ژ سەدێ ل رۆژئاڤایی(37).
د لایەكێ دی یێ راپورتێ دا هاتییە، كو رێژەیا خواندنێ گەلەكا كێمە، نەخاسمە ل وەلاتێن رۆژهەلاتا ناڤین و ب تایبەت وەلاتێن عەرەبی ل هەڤبەری وەلاتێن رۆژئاڤایی، بۆ نموونە هژمارا دانەیێن چاپكری ژ هەر پەرتووكەكێ ل وەلاتێن عەرەبی د ناڤبەرا (1000) هەتا (3000) دانەیان دا یە، بەلێ ل ئەورۆپا و ئەمریكا ب دەهان هزار دانە ژێ دهێنە چاپكرن، كو ئەڤە ژی ئاست نزمییا چێكرنا پەرتووكان د جیهانا عەرەبی دا بەرچاڤ دكەت(38).
لایەكێ دی یێ راپورتا ناڤبری ئاشكرا دكەت، كو ئەڤ دەزگەهێن چاپ و بەلاڤكرنێ یێن هەر (22) وەلاتێن عەرەبى تەمەت ئێك دەزگەهێ بەلاڤكرنێ، پەرتووكان چاپ و بەلاڤ ناكەن، چونكی هەر (20) عەرەب د سالەكێ دا تنێ ئێك پەرتووك دخوینن، بەلێ هەر بەریتانیەك (7) پەرتووكان و هەر ئەمریكییەك ژی (11) پەرتووكان دخوینن(39).
ل دور ڤێ ئارێشەیێ، هەر ژ مێژە نڤیسەرێ ناڤدارێ عەرەب (محمود عباس العقاد) دبێژیت: «بۆچی نڤیسەر دنڤیسیت و ئەو تشتێ دنڤیسیت چاپ دكەت؟ داكو یا ئەو حەز دكەت ددەروونێ خۆ دا دەربێخیت، یان بۆ ژیارێ و ناڤ و دەنگیێ یە؟ هەكە ئەو بیت یا د دەروونێ خۆ دا دەربێخیت، بۆ هندەكانە كو ناخوینن و بەرسڤێ ل سەر نادەن و چ ناڤ و دەنگیێ پەیدا ناكەت، چونكی حەزا خواندنێ د ناڤ مە دا هەتا نوكە بەلاڤ نەبوویە و نڤیسەر نەشێت پشتبەستنێ ل سەر نڤیسینێ بكەت كو پێ بژیت. دڤێت كارەكێ دیتر بكەت دا پێ بژیتن و پێدڤیێن ژیانێ پێ دابین بكەت، ناڤ و دەنگیا نڤیسەرێ رۆژهەلاتی هەكە زێدە بێژین، خواندەڤانێ بەرهەمێ وی ژ (10,000) هزار كەسان نابووریت بەرامبەر خواندەڤانێ رۆژئاڤایی، كو ب هزار هزاران زێدەترن(40).
ئەرێ هەكە جیرانێن مە یێن عەرەب د ڤێ رەوشێ دابن، بۆچی ئەم كورد پشتی (33) سالێن ئازادیێ ئەڤێ چەندێ ل سەر خۆ دپەژرینین؟ بۆچی ئەم ناخوینین؟
د بەرسڤێ دا ئەم گەهشتینە ڤێ باوەرییێ:
ب رەنگەكێ گشتی پەرتووكێن وەرگێرایی دكێمن، دیسان خواندەڤان باراپتر قوتابینە ل دەمێ چێكرنا راپورت و ڤەكۆلینان، بابەتێن دهێنە خواندن، پتر ژێ رۆمان و قانوون و مێژوو نە. لێ هەمی ل وێ باوەریێنە، كو تێهنا خواندەڤانی ناشكێنن. رۆژنامە و گۆڤار گەلەك دزێدەنە، وەكو ئاستێ پێشكەفتنێ ژ لایێ تەكنیكی ڤە، نە ل ئاستێ پێدڤی نە.
ل دور كێماسییا پەرتووكان، خودانێ پهرتووكخانهكێ گۆته مه: كێماسییا سەرەكی ئەوە پەرتووكێن زانستی یێن فیزیا، كیمیا، زیندەوەری، بیركاری و ئەندازیاری و ساخلەمی گەلەك دكێمن، پترتر ژی هەر ئەدەبیات و مێژوو و بیرهاتنن، ئانكو د دەراڤێ وەكو هونەر ب گشتی و وەرزش و چاندن و ئالیێن دی وەكو وەرگێران د كێمن، بەلكو هندەك دەگمەن هەبن.
ل دور شكاندنا تێهنا خواندەڤانی ژی، هێژایى گۆت: من نەباوەرە جارێ تێهنا من بخو وەكو خواندەڤان و نڤیسەر و خەلكێ دی پێ بشكێت، بەلكو گەلەك پەرتووكێن نوو دووبارەنە ژ پەرتووكێن كەڤن، بەری سالا 1991ێ پترتر جهێ ل دویڤچوونێ و پرس لێكرنێ نە، مە پێدڤی ب پەرتووكێن دی هەنە نەخاسمە د بوارێ وەرگێرانا ساخلەم دا ب دەڤۆكا كرمانجی (بەهدینی).
پترییا را و بۆچوونێن خودانێن پهرتووكخانهیان، دووپاتیێ ل سەر كێمییا ژێدەران د هەمی بوارێن زانستی و ئەدەبی دا دكەن، هەروەسا رژدیێ ل سەر وەرگێرانێ دكەن و دبێژن ئەڤ پەرتووكێن هەین، نوكە تێهنا خواندەڤانی ناشكێنن، هەر چەندە خوادەڤان ژی یێ كێمە و ئەڤێ هەی ژی پترییا وان قوتابینە سەخمەراتی چێكرنا راپورتان پەرتووكان دكرن و نە ل وێ باوەرێنە هەمی بهێنە خواندن.
سەبارەت پەرتووكخانەیێن زانكۆیان ژی، ئەوان ژی كێماسی هەنە، خواندەڤانێ وان پتر ئەوە یێن بۆ بەرهەڤكرنا راپورتان پەرتووكان داخواز دكەن، دبێژن: رۆژانە نێزیكی 20-50 پەرتووكان دهێنە داخوازكرن، لێ ل هندەك كولیژان 5- 15 پەرتووكن، دیسان ئاستێ هەبوونا پەرتووكان نە ل ئاستێ پێدڤییە، ژبلی نامەیێن ماستەر و دكتورایێ.
ژ ئامارێن وان ئاشكرا دبیت، كو هژمارا پەرتووكێن ب زمانێن بیانی پترن ژ یێن ب زمانێ كوردی هاتینە نڤیسین و وەرگێران، بۆ نموونە: ل فاكولتیا پەروەردا بنیات/ زانكۆیا دهۆكێ، ب زمانێ عەرەبی 4871 پەرتووك هەنە، لێ ب زمانێ كوردی 1411 پەرتووكن. ل كولیژا ئادابێ – پشكا زمانی ل زانكۆیا زاخۆ، یێن ب زمانێ عەرەبی 2062 پەرتووكن، لێ ب زمانێ كوردی 1970 پەرتووكن. زانكۆیا (نەورۆز) ژی چ ئامار نەدانە دەستێ مە.
ژێدەر:
- بیتر شیفرد و جریجوري میتشن: القراءة السریعة، ترجمة: احمد هوشان، ط1، ؟-2006، ص11.
- البرتو مانغویل: فن القراءة، ط1، دمشق – 2015.
- دانیال بناك: متعة القراءة، نقله عن الفرنسیة: یوسف الحمادة، ط1، بیروت-2015، ص74.
- ڕەسووڵ هەمزەتۆڤ: داغستانی من – كتێبی دووەم، وەرگێرانی: عەزیز گەردی، بەغدا – 1985، ل248.
- عزیز التمیمي: منظومة القراءة – دراسات وقراءات نقدیة، نشر ألكترونیاً، 2003، ص4.
- جگەرسۆز پێندرۆیی: (2000) پەند ژ جیهانێ، دهۆك- 2005، ل63.
- عزیز التمیمي: منظومة القراءة/ دراسات وقراءات نقدیة، نشر ألكترونیاً، 2003، ص4.
- محمود محمد الشافعي وآخرون، القراءة جوهر المعرفة وأهمیتها للانسان، موقع مدرسة میت الكتانة الاعدادیة.
- بیتر شیفرد: القراءة السریعة، ژێدەرێ بەرێ، ل12.
- هیرۆدۆت: ئێكە ژ مێژوونڤیسێن گریكی، كو ب بابێ دیرۆكێ دهێتە نیاسین، سالا 484-426 پێش زانیینێ ژیایە.
- بشار محمد خلیف، حكایة الخط العربي: من الكتابة المسماریة إلی الكتابة الرمزیة، دوریە (كان) التاریخیة، العدد الخامس عشر، مارس 2012، ص62.
- (؟)، مقال: كتاب عن تاریخ القراءة لـ(ستیفن روجر فیشر – التاریخ فجر الرموز حتی النصوص الالكترونیة)، موقع HYPERSTAGE الالكترونی.
- شەمال ئاكرەیی: گازیەك ژ بۆ خواندنێ، (گوتار)، رۆژناما (ئەڤرۆ)، هژمار 204 رۆژا چوارشەمبی رێكەفتی 29/8/2007، ل5.
- حسن آل حمادة: تجارب الكتاب من القراءة إلی الكتابة، ط1، بیروت- ؟، ص407.
- محمود محمد الشافعي ومحمود جمال النهر: القراءة جوهر المعرفة وأهمیتها لإنسان، موقع مدرسة میت كنانة الاعدادیة، بنین 1.
- هەر ئەو ژێدەر.
- بیتر شیفرد و جریجوري میتشن: القراءة السریعة، ژێدەرێ بەرێ، ص22.
- محمود محمد الشافعی و محمود جمال النهر: القراوە جوهر المعرفە وأهمیتها لإنسان، ژێدەرێ بەرێ.
- گۆستاف فلۆبیر: هۆزانڤانەكێ فەرەنسییە، ل سالا 1821ێ ژ دایك بوویە،گەلەك گەریایە و چەندین كتێب نڤیسینە، یا ژ هەمیان ب ناودەنگتر (مەدام بۆڤاری) بوو، ل سالا 1880ێ وەغەر كرییە. ب درێژیتر بەرێخۆ بدە: رشیدة احمد التركي: فلوبیر نظرة في اسلوبه الفني، بغداد-1983.
- هەر ئەو ژێدەر، ص 64.
- القرآن الكریم، سورە (العلق)، الآیات (1-5).
- عبدالله بن جارالله بن ابراهیم آل جال الله: أهمیة القراءة وفوائدها، (؟ -؟)، ص 5، ب رێیا ئەنتەرنێتێ بەلاڤبوویە.
- الدكتور كامل العسلي: مقتطفات في الكتب والقراءةوالمكتبات، عمان -1997، ص156.
- عزت فرح: أهمیة المطالعة (مقال)، موقع الجهة الدیمقراطیة للسلام والمساواة/ حیفا، 20/2/2014.
- (؟)، أسباب العزوف عن القراءة وكیفیة غرس حبها لدی الاشخاص، موقع منتدیات مهارتي.
- عمر علی آمیدی: لماذا تدنی الاهتمام بالمطالعة والقراءة لدی الشباب، موقع (جریدة الاتحاد).
- (؟)، أسباب العزوف عن القراءة وكیفیة غرس حبها لدی الاشخاص، موقع منتدیات مهارتي.
- د. أماني الرمادي: القراءة ودورها في تنمیة الشخصیە الإبداعیة والفكریة والأخلاقیة، المدونة الرسمیة لقسم المكتبات والمعلومات – جامعة الاسكندریة.
- شەمال ئاكرەیی: گازیەك ژ بۆ خواندنێ، (گوتار)، رۆژناما (ئەڤرۆ)، هژمار 204 رۆژا چوارشەمبی رێكەفتی 29/8/2007، ل5.
- یسری أبو أحمد، المطالعة والكتابة تحمي من ضعف الذاكرة عند الكبر، موقع العربیة نت.
- هەر ئەو ژێدەر.
- د. عبدالكریم بكار: طفل یقرأ – أفكار علمیة لتشجیع الاطفال علی القراءة، القاهرة- 2010، ص37 و69.
- (؟)، أسباب العزوف عن القراءة وكیفیة غرس حبها لدی الاشخاص، موقع منتدیات مهارتي.
- (؟)، أسباب العزوف عن القراءة وكیفیة غرس حبها لدی الاشخاص، موقع منتدیات مهارتي.
- هەر ئەو ژێدەر.
- عماد الخطیب: نسبة القراءة في الوطن العربي، موقع مركز الحدث الألكتروني.
- جریدة النهار الجدید: رۆژا 23/4/2008. راپورتا ئامارێن یونسكۆ.
- (؟)، أسباب العزوف عن القراءة وكیفیة غرس حبها لدی الاشخاص، موقع منتدیات مهارتي.
- المدیریة العامة للمناهج والمطبوعات في وزارة التربیة للأقلیم: كتاب اللغة العربیة للصف الثامن الأساس، دلیل المعلم/ الدراسة الكردیة، ط2، بیروت- 2014، ل35.
- عباس محمود العقاد: ساعات بین الكتب، الجزء الأول، القاهرة – 1929، ص39.
