گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
هۆزان عهلى ئيبراهيم
پەیڤا (وێنە) د فەرهەنگێن ئەورۆپی یێن هەڤچەرخ دا، گەلەك ڕامانان ددەت؛ ژ بەر کو ب گەلەك پەیڤان دهێتە گۆتن، وەكی (motif) كو د چارچووڤێن هەمەرەنگ دا زێدەتر ڕامانا گوهۆڕینا وێنەی ددەت. دیسا پەیڤا وێنە (image)، پەیڤا ئەندێشە (imagination) گرێدانەك یا پێكڤە هەی و هەر دو ژ ئێك بنیاتێ ئینگلیزی هاتینە وەرگرتن (imagination) ل دویڤ بۆچوونا (ستیفان ئەلمان)ی ب شێوەیهكێ گشتی وێنە ب دو جۆران هاتیيە نیاسین ئهو ژى: وێنەیێ ئێكێ؛ وێنەیێ بەرجەستەیە: ئەو وێنەیە یێ دیارە و ب چاڤان دهێتە دیتن. جۆرێ دویێ؛ وێنهیێ ئاشۆپییە: ئەڤ جۆرە یێ ئاشۆپییە، ب رێكا ئەندێشهیێ ژ یێن بەرجەستە دهێنە دروستكرن.
چەمك و پێناسە
د فەرهەنگێن عەرەبان ژی دا، بۆ پەیڤا وێنە (صورة) ڕامانێن جودا هەنە، مینا ((وێنەیێ تشتەكی، ئانكو سالوخەتێن وی)). هەر وەسا پەیڤا (وێنە) ڕامانا فۆرمێ دەرڤە یێ هەر تشتەكی ددەت، كانێ چاوا وێنهیێ دارێ فۆرمێ وێ دیار دكەت.
گەلەك پێناسە یێن جۆراوجۆر بۆ زاراڤێ وێنەیێ هۆزانێ هاتینەكرن، دانانا پێناسەكا تایبەت و هەڤگرتی بۆ زاراڤێ (وێنهیێ هۆنەری) كارەكێ ب زەحمەتە و ئەم نەشێن ب دەست خۆ ڤە بینین. سەرەرای ئالۆزیێن پێناسەكرنا ئەڤی زاراڤی، بەلێ زمانزانان هەول داینە هندەك پێناسەیان بۆ دیار بكەن، دی لویس د پێناسا پەیڤا وێنەی دا دبێژیت: «نیگارەكێ ژ هندەك پەیڤێن تژی رامانێن هەست و دلێنیێ پێكهاتییە».
دیسا احمد فوئاد ئەلشایب دبێژیت: «ئەو هۆیێن توڕەڤان هەول ددەت هزر و هەستێن خۆ پێكڤە بۆ خواندەڤانێ خۆ ڤەگوهێزیت، دبێژنێ وێنهیێ ئەدەبی یان وێنەیێ هۆنەری». كەواتە وێنهیێ هۆزانێ ب پلا ئێكێ بۆ هزرێ و ئاشۆپێ ڤەدگەریت و گرێدایی سۆز و ویژدانا هۆزانڤانییە، ئەو ژ كووراتییا سەربۆرا وی دزێت. ب ڤێ چەندێ وێنهیێ هۆزانێ ژ سنورێ خۆ دەرباز دبیت و دچیتە د ناڤ دەروونێ مرۆڤی دا، داكو راستیێن ڤەشارتی د ناڤ كووراتییا دەروونی دا بگریت.
ڕەگەزێن وێنەیێ هۆزانێ
وێنهیێ هۆزانێ كۆمەكا ڕەگەزان ب خۆڤە دگریت، هەر ڕەگەزەكی ژ ئەوان ڕەگەزان رۆلەكێ گرنگ و كاریگەر د بیاڤێ پێكهێنانا وێنەیێن هۆزانێ دا هەیە، ژ گرنگترین ئەوان ڕەگەزان، ئەڤە نە:-
1 – زمان:- ئێكە ژ ڕەگەزێن سەرەكی یێن وێنەیێ هۆزانێ، كو هەر تێكستەك ژ کۆمەكا پەیڤان پێك دهێت و ئەڤ پەیڤە ب ڕێكا ئامرازان پێكڤە دهێنە گرێدان. د هۆزانێ دا هۆزانڤان پەیڤێ دئینیت، دا بكەڤیتە د خزمەتا وێنەی دا و وێنەیەكێ جوان ژێ چێكەت، جوداهی ل گەل وی زمانێ رۆژانە د ناڤ بازاری و ژیانا رۆژانە دا دهێتە بكارئینان هەیە، ژ بەر کو زمانێ هۆزانێ یێ جیاواز و تایبەتە، ئەڤجا دبیتە ئەگەر؛ كو هەمی كەس نەشێن ببنە هۆزانڤان؛ چونكە هۆزانڤان ئەو كەسە، یێ دشێت زمانەكێ نوی ژ زمانێ ڕۆژانە ب ئافرینیت و كارێ هۆزانڤانی ئەڤەیە. واتە هۆزانڤانی د دەمێ ڤەهاندنا هۆزانا خۆ دا هند شیان هەبیت، بشێت پاش و پێشكرنێ د پەیڤان دا بكەت، داكو زمانەكێ بهێز و دەولەمەند د ناڤ تێكستێ هۆزانێ دا بكاربینیت.
2 – بیر (هزر):- هەر بەرهەمەكێ ئەدەبی ب كێمی د ناڤ خۆ دا هزرەكێ هەلدگریت. دڤێت ئەڤ هزرە یا بهێز بیت و بشێت خواندەڤانی ژ خۆ رازی بكەت. د گەل هندێ دا ئەڤ هزرە پێدڤی ب ڕەگەزێن دی یێن ئەدەبی یە، ئەو ژی (ئەندێشە و هەست و سۆز…)، تاكو ببیتە هزرەكا كاریگەر. هندەك جاران ئەڤ هزرە یا ئاشكەرایە و جارنا یا ڤەشارتی یە و دڤێت خواندەڤان خۆ ماندی بكەت، ب ڕێكا وان وێنە و هیمایێن د ناڤ هۆزانێ دا دهێن بەر ب ڤەدیتنا رامانا ڤەشارتی ڤە بچیت.
3 – ئەندێشە:- ئێكە ژ دیارترین رەگەزێن وێنەیێ هۆزانێ. وێنەیێ هۆزانێ ل سەر بنیاتێ ئەندێشهیێ دهێتە دانان، رەگەزەكێ سەرەكی یە بۆ هۆزانێ، ئەو هۆزانا ئەندیشە تێدا نەبیت، دێ یا نیزیكی ئاخفتنا ڕۆژانە بیت، ئانكو خەیال وەدكەت، كو بەرهەمێ ئەدەبی ژ بەرهەمی نەئەدەبی بهێتە جوداكرن. ئەندێشە بابەتان ڕەنگا و ڕەنگ دكەت، سیمایەكێ جوان ددەتێ و هندی پتر بهێتە بكارئینان دێ هۆزان یا كاریگەرتر و جوانتر بیت.
4- كەتوار:- بابەتێ هۆزانڤانی ڕەنگڤەدانا ژیانێیە چ یا خۆش بیت یان نەخۆش بیت ، لێ د گەل هندێ یا ڤالا نینە ژ ئەندێشێ، هەر وەكی دزانین، كو ئەدەب خۆدیكەكا ژیانێ یە زمانحالی مرۆڤییە، لەوما دەم و سەردەمان د ناڤ خۆ دا رەنگڤەدەت، واتە ل سەر نڤیسەری یا پێدڤییە هەر رویدانەكا ل دەوروبەرێن خۆ وەربگریت و ب شێوەیەكێ هۆنەری دارێژیت.
5 – نەست:- بێئاگەهی وەكی كوگەهـ یان ئەلبومێیە، چونكى خۆشی و نەخۆشی و كەیف و بیرهاتنێن كەسوكی تێدا تێنە کۆمكرن، ئەڤ بیرهاتنە زۆر جاران دبنە ئەگەرێ كارتێكرنێ ل سەر هۆزانڤانی، بێی كو هۆزانڤانی ئاگەهی ژێ هەبیت. د ناڤ بەرهەمێن خۆ دا بەرجەستە دكەت و دزڤڕیتە وێ ئەلبۆمێ یا وێنەیێن ژیانا خۆ یا كەسوكی تێدا بكار دئینیت. دزڤڕیتە ڤه بۆ دەمێ رابردوو و بەحسێ ژیانا خۆ یا زارۆكینێ تێدا دكەت و وان حەز و ئارەزویێن سەركوتكری یێن خۆ ب رێیا هۆزانا خۆ دەردبریت.
6 – سۆز:- ئێكە ژ رەگەزێن بنگەهين د وێنەیێ هۆزانێ دا. ئەو بارێ دەروونی یە، ئەوێ هۆزانڤان تێدا دەرباز دبیت، دبیتە ئەگەرەكێ سەرەكی ژ بو ئافراندنا وێنەیەكێ بلندێ هۆزانێ، جۆڕەک جوانی و چالاكییەكێ ددەتە وێنەی، سۆز ب خۆ بۆ وێنهیێ هۆزانێ وەكی ئاڤا ژیانێ یە، كەواتە، ئەو وێنەیێ سۆز تێدا نەهێتە دیتن، دێ وێنەیەكێ راوەستیای و هشك بیت.
هۆزانڤان عارف حيتو و پراكتیكرنا جۆڕێن وێنهیێ هۆزانێ د هۆزانێن وى دا:
هۆزانڤان عارف حیتو: ل سالا (1968)ێ ل باژێرێ دهۆكێ ژ دایك بوویە، دەرچوویێ كوليژا پزیشكی، زانكۆیا مووسلە ل ساڵا (1992). ناڤبری ل ساڵێن هەشتێیان دەست دایە هۆزاننڤیسیینێ، خودانێ (14) كۆمەڵە شیعرێن چاپكرییە هەر وەسا شارەزایەكا باش د وەرگێرانێ دا هەیە، تایبەت د بابەتێن دەروونی و كۆمەلایەتی دا ژ عەرەبی و ئینگلیزی بۆ كوردییێ. گەلەك ژ هۆزانێن وی بۆ سەر زمانێ عەرەبی و ئینگلیزییێ هاتینە وەرگێران.
جۆڕێن وێنهیێ هۆزانێ :
ژ بەر کو وێنهیێ هۆنەری گرنگییەكا مەزن د پرۆسێسا ئاڤاكرنا هۆزانێ و هەمی ژانڕێن دی یێن ئەدەبی، مینا رۆمان و چیرۆك و پەخشانێ دا هەیە، لەورا دویڤچوونەكا هویر نەخاسمە ژ ئالیێ جۆڕیڤە بۆ هاتیيەكرن، ب شیوەیەكێ گشتی ئەڤێن خوارێ جۆڕێن وێنەیێن هۆزانێ نە:
1ـ جۆڕێن وێنەیی ژ لایێ رەوانبێژیێ ڤە:
أ ـ وێنهیێ خوازەیی (مەجاز): واتە بكارئینانا ناڤەكی ل شوینا ناڤەكێ دیتر، ئانكو پەیڤ ب واتا خۆ یا دروست ناهێتە بكارئینان. ژ بەر گرنگییا مەجازێ د ناڤ هۆزانێ دا هاتیيە، كو (شعر بێ خوازە بانتایەكێ بێ گیانە). كەواتە مەجاز ڤەگوهاستنا واتایێیە ژ پەیڤەكێ بۆ پەیڤەكا دی یان ژی بكارئینانا وشەكێ یە بۆ واتایەكێ، كو د فەرهەنگێ دا بۆ وێ واتایێ ناهێتە بكارئینان.
وەكو نموونە:
رۆژێ گۆتی
چ ئەڤینە تو ژێ دبێژی لاوێ دەلال
ل هیڤا تەنە هەیڤ و ستێر و
ئاسمانێ دورێ ل سەلال
د ڤێ پارچه هۆزانێ دا هۆزانڤانی وێنەكێ مەجازی بكارئینایە؛ چونكی پەیڤا (رۆژ) د فەرهەنگێ دا ئەو كەوكەبە ب فۆرم و شێوەیێن خۆیێن جێگیر ل ئەسمانی دیار دبیت و ب رۆژێ روناهییا وێ دیار دبیت، لێ د ڤێ پارچە هۆزانێ دا پەیڤا رۆژ بۆ واتا خۆ یا دروست نەهاتیيە بكارئینان، بەلكو بۆ واتایەكا دی هاتیيە بكارئینان. (رۆژ) ل جهێ یارا وی یان وەك مرۆڤ رەفتارێ ل گەل دكەت. مەجاز بكارئینایە، داكو جۆڕە جوانییەكێ بدەتە هۆزانا وی.
مەجاز: رۆژێ
واتا فەرهەنگی: هەمان واتا، رۆژ
واتا مەجازی: یارا وی
پەیوەندی: دەربرینا ناڤەكێ مادی ب رێكا ناڤەكێ دی یێ مەعنەوی.
ب- وێنهیێ خاستنێ: ئەڤ جۆڕێ وێنەیی بریتییە ژ ڤەگوهاستنا ناڤەكی ژ تشتەكی بۆ تشتەكی دی یان ڤەگوهاستنا واتایێ یە ژ تشتەكێ بۆ ئێكێ دی. واتە خاستن هەر لێكچواندنە، بەلێ ئێك ژ رەگەزێن سەرەكی یێن وێ یان (لێچوو) یان (لەوچوو) تێدا ئامادە نابیت. وێنهیێ خواستنێ ژی ژ سێ رەگەزان پێكدهێت: (خواستن، ژێ خواستی، بۆ خواستی).
هەر وەكو عارف حیتو د ڤێ پارچە هۆزانێ دا دبێژیت:
هەمی عاشق دهێن و دبۆرن
تەڤ منافق دهێن و دبۆرن
ب تنێ ئەز و ژڤانێ من یێ ژبیركری
د گەل رووباری دكەینە گری.
د ڤێ پارچە هۆزانێ دا، هۆزانڤانى وێنەكێ خواستنێ دروستكریيە، كو تایبەتمەندییەك یا دایە (رووبار)ى. ئەو تایبەتمەندییە ژی گرێدایی رویباری و ژڤانێ وی نینە . ئەو ژی (گری)یە. نە رویبار و نە ژی ژڤان نەشێن بكەنە گری.
خواستن: دكەینە گری.
ژێ خواست: مرۆڤ.
بو خواست: رویبار-ژڤان.
بەلگە: دشیانێن رویباری و ژڤانی دا نینە بكەتە گری، بەلكو مرۆڤ دشێت بكەتە گری، تایبەتمەندیەكا مرۆڤان دایە وان.
ج- وێنهیێ لێكچواندنێ: بریتییە ژ لێكچواندنا تشتەكی ب تشتەكێ دیتر. ل دەمێ دروستبوونا وێنهیێ لێكچواندنێ نابیت، ئەو هەر دو تشت ژ هەمی لایان ڤە وەك هەڤ بن، پێدڤيیه د هندەك ساخلەتان دا وەكی ئێك بن و د هندەكان دا جوداهی د ناڤبەرا وان دا هەبیت. ئەگەر نە دێ بیتە ئێك تشت نەك دو تشتێن لێكچواندی.
لێكچواندن چار ڕەگەزان ب خۆ ڤە دگریت:
1- لێچوو
2- لەوچوو
3- ئامراز
4-روویێ لێكچواندنێ.
بۆ نموونە د ڤێ دێرا هۆزانێ دا هۆزانڤان عارف حیتو دبێژیت:
تو … ئەوا مینا ئاڤێ، زەلال
وەك نێرگزێ گەش و دەلال
ئەڤە چاڤێن من …
ژ كەنیگری یا خوە را بكە مال.
هۆزانڤانی یارا خۆ لێكچواندییە ب (ئاڤ، گول)ێ و تشتێ وەك هەڤ د ناڤبەرا یارا وی و ئاڤێ دا (زەلالی و گهشى)یە. واتە رویێ یارا وی وەكی ئاڤێ یێ زەلالە و وەكی گولێ ژی یێ گەش و جوانە. ب ڤێ چەندێ هۆزانڤان شیایە وێنەكێ لێكچواندنێ د هۆزانا خۆ دا دروست بكەت.
لێچوو: تو. لەوچوو: ئاڤێ، نێرگز ئامراز: مینا، وەك روویێ لێكچواندنێ: زەلال، گەش و دەلال.
د – وێنهیێ دڕكەی: بریتیيە ژ بكارئینانا واتایەكا ئاشكەرا ل شوینا واتایەكا ڤەشارتی و بەرزە. مەرەم پێ واتایا بەرزەیە. واتە جۆڕە دەربازبوونەكە ژ واتەیەكا سەرڤەیی و گەهشتن ب مەرەما سەرەكییا نڤیسەری، کو د ناخێ وێ رستێ دا هاتیيهڤەشارتن. تەنها هندەك كەسێن شارەزا دێ شێن وێ واتایا ڤەشارتی ئاشكەرا بكەن. ئانكو (دێ تشتەكێ بێژی و مەبەست تشتەكێ دی یە) واتە دڕكێ دو واتایێن هەین، ئێك یا دروست و ئێك یا خواستی یە و مەبەستا دڕكێ واتایا خواستییە.
ڤێ بوهارێ….
رەڤدا كەوان خوە فێركرە
خاپاندنا د گەل زۆزانا
ل شوینا پەڕێن خوەیێن بڕی
شویتك رەشێن ل ناڤكێ شدیایی
ل ڤێرە دا هۆزانڤان ب ئاوایەكێ نە راستەوخو و ب شێوەیەكی ڤەشارتی دەربرینێ ژ وان كەسێن فێلباز، ئەوێن مللەتی دا دژین و ب رێكێن نەدروست هەوڵا داگیركرنا ئاخا كوردستانێ دكەن. دەمێ هۆزانڤان دبێژیت: «رەڤدا كەوان خوە فێركرە – خاپاندنێ د گەل زۆزانا» كو مەرەم ژێ (رەڤدا كەوان) ئەو كەسن، یێن ب دزیڤە هەوڵا ژناڤبرنا كوردان ددەن. (زۆزان) ژی ئەو جهە، كو د شۆڕەشێ دا پێشمەرگە د ناڤ دا دژیت. ئەو ژی پارچەك ژ كوردستانا رزگاری، كو هندەك سەردەمان پێشمەرگەی هندەك دەڤەر كونترول دكرن، هەر وەسا هۆزانڤان ئاماژێ ددەتە زولم و ستەما وان، دەمێ دبێژیت: «شویتك رەشێن ل ناڤكێن شدیایی» كو مەرەما وی چەتەنە، ئەوێن دڤێن نەخۆشیێ و تاریێ بەڵاف بكەن.
2 – وێنە ژ لایێ هەستێ ڤە:
وێنهیێن هەستدار؛ ئەو وێنەنە، یێن ژ ساخلهتێن مرۆڤی دهێنە ڤەگوهاستن، ژ دیتن،گرتن، گوهلێبوون، تامێ و بێهنێ، بۆ مەژی. هۆزانڤان وێنهیێن ب چاڤ هزر لێ هاتیيەكرن د گەل وێنهیێ د مەژی دا هاتیيەچێكرن وەكهەڤیەكێ پەیدا دكەت. واتە ((هەست بە هێزترین ئامرازی شاعێرن بۆ چنینی وێنەیی شعر)). ژ بەر هندێ هۆزانڤان ب رێكا هەستێن جیاواز دشێت وێنەیی بۆ هۆزانێ بكێشیت، كو مرۆڤێ ئاسایی زوی ب زوی ب سەر وی وێنەیی هەلنەبیت ژ وان هەستان ژی:
أ – هەستێ دەستكرنێ: ئەوی وێنەیی دگریت، كو ساری یان گەرمی یان رەقی و نەرمی یان زڤری و نیسەكی یێ دیار دكەت. د ڤی جۆڕی دا هۆزانڤانى پتر دەرفەت ژ بۆ ڤەهاندن و ئافراندنا روویدانێن جۆڕاۆجۆڕ یێن هەین؛ چونكی پتر ژ هەستێن دیتر مفا ژ دەستلێدانێ دهێتە وەرگرتن.
ب – هەستێ دیتنێ: بریتییە ژ وان وێنەیێن خواندەڤان یان گوهدار ب رێكا چاڤی د وێنەی دگەهیت و ل دویڤ خەیالا خۆ راڤە دكەتن. واتە هۆزانڤان ب پەیڤ و دەربرینێن خۆ هەستا دیتنا خواندەڤانی د ورژینیت و كاریگەریێ د دەربرینا هزرا خواندەڤانی دا دكەتن.
ج – هەستێ تامكرنێ: ئەو هەستەیە، كو وێنەیی تام و سویر و شرینی و دیاردێن ژیانێ پێ دكێشیت.داكو خواندەڤان پتر نێزیكی هەستێ هۆزانڤانی ببیت، هەر وەسا ب رێكا هەستێ تامكرنێ، هۆزانڤان پتر ناڤەرۆكا تشتان تێدگەهیت و ب وێ رێكێ وێنەیێن جوان و نازك دئافرینیت، تا رادەكێ زۆر كاریگەرییا خۆ ل سەر خواندەڤانی دسەپینیت.
وەكو د ڤێ هۆزانێ دا دیار:
ژ شەرما لێڤێن سوور و شرین
(هەستێ تامكرنێ)
هنگڤین د شانان دا د رزن
(هەستێ تامكرنێ)
ژ گەرما لەشێ پاقژ و سپی
(هەستێ دەستكرنێ)
ئاگر د كوچكا دا د تەزن
(هەستێ دیتن و دەستكرنێ)
ل ڤێرە هۆزانڤان ب رێیا هەستێ تامكرنێ و دەستكرنێ شیایە وێنەكێ تژی هەست و سۆز دروست بكەت، كو یێ پێكهاتیيە ژ هەر دو هەستێن تامكرنێ و دەستكرنێ (شرین و هنگڤین) وێنەیێ تامكرنێ نە (گەرم و تەزاتی) وێنەیێن دەستكرنێ نە.
د – هەستێ بهێنكرنێ: ئەو وێنەیە، یێن كو ب رێكا بهێنكرنێ دهێنە نیاسین، زۆر جاران هۆزانڤان د ڤەهاندنا هۆزانا خۆ دا مفایی ژێ وەردگریت و ئەڤێ چەندێ پەیوەندیەكا ب هەستێ بهێنكرنێ ڤە هەی. ب زیرەكاتییا خۆ هەستێ خواندەڤانی سەبارەت وێ بێهنێ دلڤینیت و چێژەكا تایبەت ل دەڤ خواندەڤانی پەیدا دكەت.
بۆ نموونە وەك:
گەر تە دیت داچەمیامە نێرگزەكێ
ل دوورماندورێ وێ پر گیا
و من ڤیا بێن كەمێ (هەستێ بهێنكرنێ)
ل ڤێرە دبيت، مەرەما هۆزانڤانی یارا وی بیت، یارا خۆ ئاگەهدار دكەت، كو ئەو چ یارێن دی نا گریت. پشتی وى دڤیا یارا خۆ پشتراست بكەت، ب رێكا هەستێن بهێنكرنێ ئەڤێ پشتراستبوونێ بۆ دیار دكەت، وێنەكێ بهێنكرنێ دروستكرییە.
ت – هەستێ گوهلێبوونێ: هەر وێنەكێ ل سەر بنەمایێ دەنگ یان ئاواز یان موسیقا هاتبیتە بنیاتنان، ب رێكا هەستێ گوهلێبوونێ دهێتە وەرگرتن. پتر هەست ب جوانیێ و خۆشیێ دهێتە كرن.
وەكو د ڤێ هۆزانێ دا دیار:
هۆنەرمەندەكێ گۆتە من
(هەستێ گوهلێبوونێ)
بێزەحمەت داكەڤە سەر جاددێ
پیاسەكا تەنا بكە و نەنالە…
د ڤێ پارچە هۆزانێ دا هۆزانڤان ب رێكا هەستێ بیهيستنێ وێنەیێ هۆزانا خۆ دئافرینیت، ئاخفتنكەرێ دیارە، ئهو ژی (هۆنەرمەندەكە)، بەلێ نەیێ نیاسە، لێ ئەوی كەسی داخواز ژێ كرییە، ئەو ژی پیاسەكرنا ب تنێ یە و دبیت مەرەما هۆزانڤانى ب تنێبوونا مللەتێ كورد بیت.
ژێدەر:
1ـ د. ابو عبید عبداللە زیاب : وێنەی شیعری و جۆرەكانی ، بەشی یەكەم ، گۆڤارا مەتین ، ژمارە (119) . چاپخانا هاوار ، دهوك ، سالا 2001.
2ـ د عەزیز گەردی : ڕەوانبێژی لە ئەدەبی كوردی دا، بەرگێ ئێكێ ، چاپا ئێكێ ، رونبێژی ، چاپخانەی دار الجاحض ، بغداد ، 1972.
3ـ د. فەرهاد قادر كەریم : بنیاتێ وێنە لە شعرەكانی حەمدی ، یەكێتی نووسەرانی كورد ، مەڵبەندی گشتی ، چاپا ئێكێ ، سالا 2012.
4ـ شەعبان سلێمان : رێزانا هۆزانێ ، چاپا ئێكێ ، پهرتووكخانا جزیری ـ دهوك ، سالا 2010.
5ـ عارف حیتۆ : سترانێن پەلان (کۆمەلا شعر) چاپا ئێكێ، بەرگێ دووێ ، هەولێر سالا 2012.
6 ـ چنار صدیق غازی : ئاراستێن تەكنیكی د شعرا نوییا كوردی دا ، چاپا ئێكێ ، دەزگەهێ سپیرێز ، دهوك ، سالا 2008.
