گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
ئەلند مزوری
نڤیسین بۆ زارۆکی نەکارەک ئاسانە وەک هزر بۆ دهێتە کرن، بەلکۆ ئەڤ مژاره یا پێدڤی ب پاشخانەکا ئەدەبی یابەرفرهـ و کۆمکا زانیاریانە بڤێ جیهانێ ڤە، نەخاسمە ئەگەر دبابەتەک دەست نیشانکری دا بیت. جیهانا زارۆک تێدا دژیت جیهانەکا تایبەتە ب هەمی ڕەنگ و جورێن خۆڤە، دڤێ جیهانێدا نازکی و جوانی دیمەنێن بێ گۆنەهـ و ڤالا ژهەر کەرب و کین و تۆند و تیژییەکێ پێكدئينن، تێکەلی و سەرەدەریکرن دگەل ڤێ جیهانێ مرۆڤی بەرەڤ ئاسۆیێن پری هەست و هیڤی و پاشەرۆژەکا گەش دبەن، لەورا یاگرنگە برێکێن ساخلەم یێن زانستی و پەروەردەیی سەرەدەریکرن دگەلدا ببهێتە کرن، هەر دیسا وەک ئەرکەک نەتەوەیی و نشتیمانی دڤێت سەرەدەریێ دگەلدا بکەین، چەوا ئەم بشێین وی دگەل ژینگەها ئەو تێدا دژیت بگونجینین؟
ئەو چ رێکن دێ شێین بکاربینین بۆ بەختەوەرکرنا وان؟ دێ چەوا شێین هەستێن وان هشیارکەین و ب چ رێک مێشکێ وان لێ ڤەکەین؟، دا بۆ ئایندەکێ گەش بەرهەڤ بکەین، دا بزانیت دێ ب چ شێوە د دەرگەهێن وێدا دەرباز بیتن، دڤێت هەمی هەول و شیانێن خۆ بدەینە کاری تا بشێین ڤان خالان بکەینە فاکتەر بۆ گەهاندنا رەوشت و داب و نەریت و بهایێن مرۆڤاتیێ و چاندنا هەستێن نەتەوەیی و نیشتیمانی دبیردانک و ناخێ وی دا.
ژبەر کۆ ئەڤ بابەتە گەلەک یێ گرنگ و بەرفرەهـە لەورا دخازم کۆ دڤێ مژارێدا بتنێ بەحس ل هەستێن نەتەوەی و نشتیمانی بکەم، کا چەوا بشێین لدەڤ زارۆکی پەیدابکەین و دناخێ ویدا بچینین و چەوا ژیاتی یا ئاخێ و وەلاتی و ئالای و پێشمەرگەی لدەڤ پەیدا بکەین، ئەڤێ چەندێ ژی هەول و ماندیبوون بۆ دڤێتن دپلانەکا زانستی یا ساخلەم و درێژ خایەن دا، کۆ هەمی قووناغێن ژیێ زارۆکی ڤەگریت، هەتا بشێین ئارمانجەکا باش ب دەستڤە بینین.
ئەگەر بشێوەیەکێ گشتی ئاوریەکێ ل رەوشا ژیانێ بکەین ل هەموو جیهانێ دی بینین رۆژ بۆ رۆژێ رەوش هەستیارتر و بزەحمەتر لێدهێت، چۆنکە بارودۆخێن ژیانێ بەردەوام دگهورینێ دانە ژ گەلەک لایانڤە (سیاسی، ئابۆری، رەوشەنبیری، جڤاکی) و…هتد، زێدەباری پێشکەفتنا بەردەواما تەکنەلۆژیایی و بەرفرەهبوونا میدیایی ژهەمی ڕەنگ جۆران ڤە، ئەڤە هەمی بووینە هوکار کۆ نە بتنێ زارۆک یێ ڤەقەتیایی بیت ژ جیهانا خۆ یا تایبەت بەلکۆ ڤێ چەندێ کارتێکرنا خۆ لسەر هەمی تەخ و چینێن جڤاکان بگشتی ژی کرینە ژ هەر دوو رەگەزان، ڤێ پێشکەفتنێ هەمی بخۆڤە مژویلکرینە و ئاگەهـ ژ گەلەک بهایێن دی نەماینە بتایبەت یێن نشتیمانی و نەتەوەیی، لەورا یا گرنگە ئەم هەمی خۆ هشیاربکەین و زێدەتر لسەر ڤان مژاران کاربکەین، دا بشێین ڤان هەستا دناخێ هەمی تاکێن جڤاکی دا ڤەگەرینین و بتایبەت یێ زارۆکی.
دەما دخوازین لسەر ڤێ مژارێ کاربکەین، دڤێت ئەم ژ زارۆکی دەست پێبکەین، چۆنکە ئەو دێ بیتە شەنگسته بۆ سەر ئاڤاکرنا جڤاکەکێ ساخلەم، بیردانکا وی هێشتا یا نیمچە ڤالایە و بتنێ ئەو تشت تێدا دئێورن یێن ئەو دژینگەها خۆدا دبینیت و بەرجەستە دکەت و یێن رفتارێ دگەل دا دکەت وەک یاریکێن لبەر دەستێن وی و کەل و پەلێن دناڤ مالێ یێن باخچەی و قۆتابخانێ و ئەو گیانەوەرێن بچویک یێن دناڤ مالێ و یاریێن لڤین تێدا یێن برێکا هەڤژیێن وی یان ئەوێن برێکا ئەندامێن خێزانێ بۆ دهێنە پێشکێشکرن ئەنجامدان.
ڤەکۆلەر و زانایێن تاێبەتمەند ب زارۆکی ڤە وەسا دیارکریە کۆ ژیێ زارۆکی دچەندین قووناغان دا دەرباز دبیتن و هەر قووناغەکێ ژی تایبەتمەندیا خۆ هەیە ژیا دی:
– لایێ ئاڤابوونا جەستەیی ( بایولۆژی).
– لایێ هزری (ئایدولۆژی).
هەر قووناغەکێ خاستە و پێدڤیاتیێن خۆ هەنە جودا ژقووناغا دی و ژبەر وێ چەندێ ژی هەر ئێکێ شێوازێن خۆ هەنە بۆ گەهاندنا پەیامێ بۆ زارۆکی لگۆر ژیێ وی و وەرگرتنا مێشکێ وی بۆ هەر زانیاریەکێ، کۆ بشێین هەستێن وی پێ بلڤینین و دناخێ ویدا بچینن.
بۆ ڤێ ئێکێ ژی ئەم دشێین ژیێ زارۆکی لسەر چەند قووناغان دابەشبکەین هەر قووناغەکێ لدویف شیانێن وی یێن و وەرگرتنێ.
قووناغا ئێکێ ژ (3 – 5) سێ سالیێ هەتا پێنچ سالیێ:
لڤێ قووناغێ ئەرکێ سەرەکی دکەڤیتە سەر ملێن خێزانێ و تایبەت دایک و بابا، ئەگەر زارۆک یێ باخچەی ژی بیت، بەشەک ژ وی ئەرکی دکەڤیتە لسەر ملێن مامۆستایێن باخچەی ژی، چۆنکە ئەو ژینگەها دەستپێکێ و سەرەکیە کو زارۆک تێدا دهێتە پەروەردە و فێرکرن.
ئەڤ قووناغە گەلەک یا هەستیارە و دبیت دڤێ قووناغێدا زارۆک بشێت هندەک هزران وەربگریت، لەورا ئەم هزر د هندەک وان تشتان دا بکەین یێن نە دهزرا ویدا یان یێن وی چ پێزانین لسەر نە…!! بتایبەت هەستێن نەتەوەیی و نشتیمانی دا بزانیت وەلات چیە؟، ئالا چیە؟ پارێزڤانێت وەلاتی (پێشمەرگە)کینە؟ و ڤیان و ژییاتی و بهایێن وان بۆ دیار بکەت و هێدی هێدی بۆ شرۆڤەبکەین و …هتد، چۆنکە دڤێ قووناغێ دا گەلەک پرس ل دەڤ زارۆکی پەیدادبن و حەز دکەت هندەک راستی و پێزانینان بزانیت، دڤێ قووناغێ دا زارۆک گەلەک تشتان دبیردانکا خۆ دا دپارێزیت ودگەل دا دمینن هەتا دەمێن گەلەک درێژ، ژبەر وێ ئێکێ یا گرنگە هندەک تشت بۆ بهێنە پێناسەکرن و رۆهنکرن ئەگەر ئەو تشت بۆ زارۆکی دبچویک ژی بن.
بۆ ڤێ قووناغێ گەلەک یا فەرە وێنە و ڕەنگان بکار بینین، چۆنکە وێنەی و ڕەنگی کاریگەریەکا بلەزتر هەیە لسەر هەستێن زارۆکی و وی زویتر بەرەڤ خۆڤە رادکێشن، ژبەرکۆ زێدەتر وی حەز لسەر ڕەنگا و وێنێن لڤین تێدا هەی دکەتن بۆ هشیاکرن و لڤاندنا هەستێن وی.
بۆ نموونە: دڤێت وێنەیێ ئالای نیشا بدەت و ڕەنگێن وی بۆ شرۆڤە بکەت هەر ڕەنگەک چ رامان ددەت، نەخشێ وەلاتی ب ڕەنگەکێ بالکێش بۆ دورست بکەت و سنۆرێن وی دیاربکەت، هەر وەسا وێنێن سەرکردە و رێبەر و پێشمەرگێن قەهرەمان نیشابدەت و بۆ شرۆڤە بکەت زێدەباری وان کەسایەتیێن خزمەتا جڤاکی و مللەتی دکەن وەک (مامۆستا، نۆژدار، ئەندازیار، پۆلیس)…و گەلەکێن دی، دا بزانیت ئەو ژی ب ئەرکەکێ پیرۆز رابووینە و هەر ئێکی برێکا خۆ خزمەت کریە و ئەو ژی هەپشکن دپاراستنا ڤی وەلاتی وئاخا وێ و مافێن گەلێ وێ دا، دیسان وێنێن سرۆشتی یێن جوان و ڕەنگین نیشان بدەت کۆ برێکا وان ناسنامەیەکا نشتیمان لدەڤ دورست ببیت.
قووناغا دووێ ژ (5 – 9) پێنچ سالیێ هەتا نەهـ سالیێ:
دڤێ قووناغێدا زارۆک دکەفتە قووناغا دەستپێکێ یا خواندن و فێرکرنێ، دڤێت دڤێ قووناغێ دا هزر درێکێن فێرکرنێدا بهێتە کرن و چەوانیا گەهاندنا بابەتێن نەتەوەیی و نشتیمانی و هشیارکرن و خۆرتکرنا هەستێن وی لسەر هەردووکان، ئەڤ ئەرکە ژی لڤێ قووناغێ دکەڤیتە سەر ملێن سازیێن پەروەردەیی و فێرکاری وەک قۆتابخانە و بتایبەت مامۆستایان.
هەر دیسا بەشەک ژڤی ئەرکی دکەڤیتە لسەر ملێن نڤیسەرێن بۆ زارۆکان دنڤیسن و دەزگەهێن چاپ و بەلاڤکرنێ یین ب ئەرکێ بەلاڤکرنا بەرهەمێن بۆ زارۆکان دهێنە نڤیسین رادبن و زێدەباری هاریکاریا بەردەواما خێزانێ و بتایبەت دایک وبابان، چۆنکە ئەڤ قووناغە بۆ زارۆکی دبیتە ویستگەها دەسپێکی و سەرەکی بۆ فێربوونێ، لەورا دڤێت مامۆستا رۆلێ خۆ ببینیت بتایبەت مامۆستایێن زمانێ کوردی و هەر زمانەکێ دی یێت دناڤ پەیرەو و پرۆگرامێن خواندنێدا و یێن کارەمایی و کۆمەلاتیێ، دڤێت هەستێن نەتەوی و نشتیمان لدەڤ وان ژی گەلەک دبەرز و بلندبن دا کۆ بشێن ب هەمان هەست و سۆز ڤی ئەرکی بگەهینن، پێدڤیە لسەر هەر مامۆستایێ بابەتێن مە ئاماژە پێدای ل دەستپێکا هەر وانەکا خۆ ل هەفتیێ جارەکێ (٣-٥) خۆلەکێن ئێکێ تەرخان بکەت بۆ مەرەمان:
ژلایێ بابەتێن زمانی و یێن گشتی ڤە :
– پێدانا زانیاریان و شرۆڤەکرنا بهایێن نەتەوەیی و نشتیمانی و گرنگیا وان بۆ قۆتابیان دیاربکەت، کا ئەرکێ وان بەرامبەری وان دێ چ بیت؟
– خواندنا چیرۆکێن گرێدایی ب وەلاتی و دیرۆک و شارستانیا گەل و نەتەوێن لسەر ئاخا وێ ژیایین.
– دیارکرنا وێ ستەم و زۆرداریا دۆژمنێن کورد دگەل مللەتێ مە کری و نەهێلایە ب ئازادییا ئاخ و وەلاتێ خۆ شاد ببین و هەتا نها ژی بووینە هەرەشە لسەر ماف و پاشەرۆژا مە.
– خواندنا چیرۆک و داستانێن قارەمانیا پێشمەرگەی و وان هێزێن بەرەڤانی ژ ئاخ و ئاڤ و ماف و دەستکەفتێن گەلێ مە کرین.
– خواندنا هەلبەستێن نەتەوەیی و نشتیمانی و زێدەتر گرنگی ب سرۆدا نشتیمانی یا کوردستانێ بدەن، هەمی وان خالێن گرێدایی بڤی بابەتی ڤە بۆ وان شرۆڤە بکەن و بتایبەت سرۆدا نشتیمانی، ئەڤە ژلایەکی ڤە.
ژلایێ بابەتێن هونەریڤە :
– مامۆستایێ سرۆد و سترانان دڤێت ئەو ژی زێدەترگرنگیێ بدەتە سرۆد و سترانێن نشتیمانی و دیسا دبێژمەڤە دڤێت تایبەتمەندیێ بدەتە سرۆدا نشتیمانی یا کوردی(ئەی رەقیب)، لدەمێ سرۆدەکێ یان سترانەکا نشتیمانی یان هەر سترانەکێ دڤێت ڤێ خالا هونەری گەلەک بەرچاڤ وەربگریت دڤێت ئاوازا وێ یا سڤک بیت و بۆ قۆتابیێن کچ یێن ژیێ وان دناڤبەرا (٥-١٣) سالیێ دا،دڤێت میانا دەنگی وێ دناڤبەرا تۆنێن(می و دوو)دا بیت و قۆتابیێن کوڕ یێن دهەمان ژی دا دڤێت میانا دەنگی دناڤبەرا تۆنێن (دوو-لا) دا بیت، و دڤێت ئەو سرۆدا دهێتە هەلبژارتن یا گۆنجای بیت دگەل میانا دەنگێن قۆتابیان، زێدەباری بکارئینانا ڕەنگێن جودا یێن مۆزیکێ لدویڤ پەیڤێن سرۆدێ.
– پێدڤیە مامۆستایێ سرۆدێ بزانیت دێ چ رێک هەلبژێریت بۆ گۆتنا سرۆد و سترانان لدویڤ ژیێ قۆتابی و شيانێن وی يێن وەرگرتنێ و قووناغێن خواندنێ (رێکا پارچەیی، هەمیشەیی، شرۆڤەیی، یەکسانی).
– هەر دیسا مامۆستایێ وێنەکێشانێ دڤێت گرنگیێ ب دەتە هێما و پیرۆزیێن نەتەوی و نشتیمانی( ئالا و پێشمەرگە و جهێن شینواری و سرۆشتێ جوانێ کوردستانێ) و گرنگیپێدانا جهێن هەلاویستنا ئالا لدەما وێنەک بۆ دهێتە دورستکرن وەک قۆتابخانە و نەخۆشخانە یان هەر سازیەکا دی یا میری و جهێن دیار و بکار ئینانا ڕەنگان.
ژلایێ نڤیسینێ و چاپکرنێ ڤە ژی:
– پێدڤیە نڤیسەر گرنگیێ ب وان هەمی خالێن لسەری ئاماژە پێ هاتینەکرن بدەت و ئەو ژی ڤان خالان دنڤیسینێن خۆدا لسەر خۆ بسەپینیت.
– دڤێت بزانیت دێ چەوا سەرەدەریێ دگەل ڤێ قووناغێ کەت د دەمێ نڤیسینێدا.
– یا گرنگە مامۆستا دچوارجۆڤێ ژینگەها ئەو تێدا ژیت دەرنەکەڤیت و بابەتێ خۆ ب زمانێ وی بۆ بنڤیسیت وان کەرستێن بکار دئینیت بزمان بێخیت و بزمانێ وان دان و ستاندنێ دگەل زارۆکی بکەت.
– ئەگەر چیرۆک بیت دڤێت کاریکتەرێن وی دئاشۆپی نەبن و ئەو تشت و کەرستەبن یێ ئەو د ژینگەها خۆ دا دبینیت و بەرجەستەدکەتن یێن لدەڤ وی کەهی.
– بۆ نڤیسینا چیرۆکێ دڤێت پەیڤێن تێکستێ دزۆر نەبن (٣٠ -٤٠) پەیڤان بن، ئەگەر چیرۆک یا چاپکری بیت دڤێت هەر (٥-٨) پەیڤ دلاپەرەکی دابن دئێک رستەدا، هەولبدەت زێدەتر بیاڤی وی لاپەری بۆ وێنا تەرخان بکەت و هەر بوویەرەک یان لڤینەک دئێک بەرپەردا بهێتە وێنەکرن لدویڤ ئەو رستا هاتیە نڤیسین، چۆنکە وێنە رامانێ زێدەتر بۆ زارۆک یان قۆتابی ددەتە دیارکرن، چۆنکە قۆتابی یان زارۆک هێشتا وێنێ پەیڤان نانیاسیت و نەشێت ژبەر بکەت بۆ وی هند دکەهی نینن بۆ ژبەرکرنێ، بەلێ وێنە دێ رامانێ و مەرەمێ زویتر دگەهینتێ.
– ئەو وێنەیێن دهێنە هەلبژارتن ودورستکرن دڤێت دگۆنجای بن دگەل بابەتێ وێ تێکستێ یا دهێتە خواندن و وێنە دڕەنگین بن لدویڤ بوویەرێن تێکستی.
– هزر دوێ ئێکێدا بکەت ل دەمێ چیرۆک دهێتە چاپکرن، دڤێت لسەر کاغەزا ستویر و رەق بیت وقەبارە یێ چوار گۆشە یان لاکێشە (٢٠×٢٠) سانتیم بیت یان ژی (١٥-٢٠)بیت، دا زویکا نەهێتە دراندن و یا پاراستی بیت بۆ دەمەکێ درێژتر.
– ئەگەر هەلبەستەک ژی بیت پێدڤەیە (٨) دێران زێدەتر نەبیت و بشێوازێ جۆت سەروا بیت و برگێن وێ دناڤبەرا (٦-٨) دەنگان دا بیت، خواندنا وێ دڤێت ژلایێ زمانی و فونۆتیکێ ڤە یا خۆش و جوان و لێکدای بیت ب موزیک و ریتمەکا دلڤەکەر بهێتە خواندن دا بشێت قۆتابی دگەلدا بگۆنجینیت، بتایبەت ئەگەر ئەڤ تێکستە یا نەتەوی و نشتیمانی بیت دڤێت بشێواز و ریتمەکا گەرموگۆر(حماس) بهێتە خواندن دا بشێت هەستێن قۆتابی دگەلدا بلڤینیت و وی دگەل بگۆنجینیت و ورەیێن وی پێ بلندکەت.
بۆ چاپێ دڤێت ب هەمان دیزاین و شێوە لسەری مە دیارکری بیت.
قووناغا سیێ ژ (10 – 15) دەهـ سالیێ هەتا پازدە سالیێ (سنێلەیی):
ئەڤ قووناغە ژ هەر دوو قووناغێن دی هەستیارترە، دڤێ قووناغێ دا گهورینێن جەستەیی (بایولۆژی) لسەر لەشێ زارۆکی پەیدا دبن و ژلایێ هزری (ئایدولۆژی) ڤە ژی مێشکێ وی بەرفرەهتر لێدهێت هەست ب تشتێن مەزنتر و بەرفرەهتر دکەت، گەلەک جاران وەسا هزر دکەتن کۆ یێ ژ قووناغا زارۆکینێ دەرباز بووی لەورا هەولددەت ب رەفتارێن مەزنان کاربکەت و سەرەدەریێ بکەت و گەلەک حەز ل چاڤلێکرنێ دکەت.
ژلایێ خواندنێ ڤە ژی بابەتێن جوداجودا ل وانەیێن وی زێدە دبن وەک بابەتێن مێژۆیی و جوگرافی و زانستی، هەر دیسا دڤێ قووناغێدا دڤێت بهەمان شێوە و بابەتێن قووناغا دووێ بۆ وان دووبارە بکەن، لێ یا جوداتر ئەوە:
– گەلەک یافەرە مامۆستایێن هەر بابەتەکی قۆتابیان هانبدەن بۆ خواندنا (چیرۆک و هەلبەستێن) نەتەوەیی و زێدەباری ژبەرکرنا سرۆدا نشتیمانی، چۆنکە برێکا وان پێناسا وەلاتی و نەتەوەیی دهێتە کرن، هەر دیسا وەک ئەرکێ مال مامۆستا داخوازێ ژ قۆتابیا بکەت کۆ هەر ئێک ژلایێ خۆڤە چیرۆکەکێ یان هەلبەستەکا نەتەوەیی بینیت و دپۆلێ دا بخوینیت.
– مامۆستایێن زمانی ژی گرنگیێ ب دەنە بابەتێن نشتیمانی و قۆتابیان هانبدەن بۆ نڤیسینا بابەتان بشێوێ دارشتن و چیرۆک و هەلبەست و چێکرنا بەلاڤۆکێن دیواری.
– زێدەتر گرنگیێ ب بەهرەیێن وان یێن نڤیسینی و هونەری بدەن و بۆ ڤێ چەندێ ژی بەریکانەیێن نڤیسینێ بۆ رێکبێخن ب مەرجەکی ژ نڤیسین و ئیلهاما وان بن د وان بیاڤێن نڤیسینێ دا و خەلاتکرنا وان دناڤا پۆلێ دا و لسەر ئاستێ قۆتابخانێ ژی.
– سازیێن رەوشەنبیری و هونەری یێن پەیوەندیدار بەردەوام خۆل و بەریکانەیێن جوداجودا یێن هونەری و شێوەکاری ونڤیسینا هەلبەست و چیرۆکێن نەتەوەیی و نشتیمانی ڤەکەن، دا کۆ بشێن زێدەتر ڤان هەستان ل دەڤ قۆتابیێ زارۆک خۆرتبکەن.
– بۆ ڤێ قووناغێ مامۆستا شانۆگەریان لسەر بابەتێن نشتیمانی و نەتەوەیی ئامادەبکەن و برێکا قۆتابیان بهێنە پێشکێشکرن درۆژا بلندکرنا ئالای دا.
– هەر وەسان وان پشکدار بکەن دچالاکیێن قۆتابخانێدا و ژ دەرڤەی قۆتابخانێ ژی دڤێت دایک و باب ڤێ ئەرکی تمام بکەن و وی پشکدار بکەن د هەلکەفت و بیرەوەریێن نەتەوەی و نشتمانی دا وەک رۆژێن (ئازادیێ و رۆژا ئالای، رۆژا دامزراندنا کۆمارا مهاباد و رۆژێن نەورۆزێ و وان رۆژێن گەلەک ستەم ل گەلێ کورد هاتیەکرن ژ لایی دۆژمن و نەیاران ڤە وەک(کیمیا بارانا حەلەبچە و ئەنفالێن ڕەش و کۆچا ملیونی) و گەلەک بویەرێن دی یێن بسەرێ گەلێ کورد هاتین، دا ئەو ژی لسەر رەۆشا گەل و وەلاتێ خۆ ئاشناببن دقووناغێن بوریدا.
– گەشتێن زانستی بۆ رێکبێخن و تایبەتمەندیەکێ بدەنە جهـ و دەڤەرێن شینواری و موزەخانەیێن شینواری و کەلتۆری.
زانایان وەسا دیارکریە کۆ دایک و بابان کاریگەریەکا مەزن هەیە لسەر زارۆکێن خۆ وەک رفتارێن رۆژانە و دەربرینێن وان یێن جوداجودا و داب و نەریت و کار و کریارێن دناڤ خێزانێ دا دهێنە ئەنجامدان، ئەو هەمی کارڤەدان و ڕەنگڤەدانێ دکەنە سەر زارۆکی، بتایبەت دەما دایک و باب بۆ وان بوویەران ڤەدگێرن یێن بسەرێ وان هاتین یان ل دەمێ گوهداریا دەنگ و باس و کێشێن گرێدایی وەلاتی و نەتەوەیی یێن خۆش و نەخۆش دکەن هەستێن وان دهێنە ڤەگوهاستن بۆ زارۆکی و کاریگەریێ لێ دکەن، ئەڤ چەندە ژی دبیتە هوکار کۆ هەستێن وی ژی بلڤینن.
چیرۆک و سەرهاتیین وان کەسان بۆ زارۆکێن خۆ ڤەگێرن یێن ئاخ و وەلاتێ خۆ ژدەست داین و ئێش و ئازارێن ئەو ل وەلاتێن بیانیا دبەن، هەر وەسا هەولبدەن برێکا پەیوەندیێن راستە و خۆ نێزیکی وان کەسان بکەن یێن دوری وەلات و ئاخا خوو، دابزانن ژانێن کەلا خەریبیا وان بۆ ئاخ و وەلاتێ وان چەندە کۆ بەراوەرد بکەن دگەل وێ خۆشی و ئارامی و ئازادیا ئەو لسەر ئاخا وەلاتێ خۆ دەرباس دکەن، دا ئەو ژی هەست ب وان ئێش و ئازان بکەن ڤیان و ژیاتیا وەلاتی لدەڤ وان شرینتر لێ بهێت.لێ گۆمان نینە کۆ مللەتێ ژ هەر مللەتەکێ دی ئەڤ نەخۆشی نهامەتیە دیتینە.
رۆلێ میدیایێ و بتایبەت تەلەفزیۆنێ لسەر هشیارکرنا هەستێن نشتیمانی و نەتەوەیی لدەڤ زارۆکی:
میدیا بگشتی ئێک ژستوینێن سەرەکیە بۆ گەهاندنا پەیامێ و بتایبەت لڤی سەردەمی یا کۆ تەکنەلۆژیا شیای جیهانێ وەکی گوندەکێ بچویک بکەتە دناڤ دەستێن مرۆڤان دا، بتایبەت میدیایا بیسەر و بینەر کۆ شیایە هەر بویەرەکێ بشێوەیەکێ زیندی و بلەزتر و بێ سانسۆر بڤەگۆهێزیت کۆ سنۆرەک براوەستینیت، هەتا دگەهینتە هەر جهـ و دەڤەرەکێ و دناڤا مالاندا.
میدیایێ ب هەمی تایێن خۆڤە [نڤیسکی، دەنگ، دەنگ ڕەنک (تیڤی)] رۆلەکێ مەزن و کاریگەر هەیە لسەر هەمی تەخێن چڤاکان بتایبەت تەخا زارۆکان، زێدەباری رۆلێ تۆرێن جڤاکی ئەو ژی شیاینە نەکێمتر ژ وان ب وی ئەرکی راببن بۆ گەهاندنا پەیامێ.
میدیایا زارۆکان یان ئەم دشێین بێژین ئەوا دهێتە بکارئینان بۆ گەهاندنا پەیامێ بۆ زارۆکان ب رێکا وان سازیێن مە ئاماژە پێکری، دڤێت پەیاما وان دچوارچۆڤێ بەرنامەیێن دارێژتی دا بن و ژلایێ کەسێن بسپۆر و خودان سەربۆر دڤی بیاڤیدا بهێنە ئامادەکرن، براوێژا تایبەتمەندێن دەرۆنی و جڤاکی ب زارۆکانڤە، بۆ وێ ئێکێ برگە و گۆشەیێن ڤان جۆرە بەرنامان برێکێن زانستی یێن ساخلەم بهێنە دارشتن و بەرهەڤکرن، دا ژ ئاراستەیا خۆ یا دورست دەرنەکەڤن، دا کۆ زێدەتربکەڤنە دخزمەتا ڤێ تەخا نازک و جوان دا هەر ژ ژیێ (٣-١٨) سالیێ.
ئەم کورد ب درێژاهییا دیرۆکێ چ جاران درەوشەکا سەقامگیردا دەرباز نەبووینە کۆ بشێین بشێوەکێ ئارام حەز و ئارەزویێن خۆ بجهـ بینین، هەتا بشێین ب دورستی خزمەتا هەر تەخەکا دی یا جڤاکی بکەین، چ لسەر ئاستێ مەزنان بێت یان یێ زارۆکان، چۆنکە ئەم هێشتا مللەتەک بێ دەستهەلاتین بتنێ خودان قەوارەکێ بچویکین و بەردەوام هەرەشە لسەر هەمی لایەنێن ژیانا مە هەیە، ژ لایێ چاندی و هزری، کەلتۆری، و سەپاندنا هێزێ بۆ داگێرکرنا ئاڤ و ئاخێن وەلاتێ مە، هەر دەم کارکریە بۆ شێواندنا هزر و هەستێن مە لهەمبەری نەتەوە و نشتیمانی و دۆزا مە یا رەوا، چ جارا ئەو زەمینە بومە خۆش نەکریە کۆ بشێین تاکێ خۆ یێ کورد برێکێن ساخلەم ئاڤا بکەین، هەر دەم ل ۆێ ئێکێ رێگر بووینە کۆ بشێین تاکەکێ خۆدان شیان دجڤاکێ خودا ئاڤابکەین و بتایبەت تەخا زارۆکان و هەردەم وەلاتیێن پلە دووێ و سیێ دهاتینە هژمارتن، لەورا پێدڤیە ئەم زێدەتر لسەر ڤان مژاران کار بکەین بۆ لڤاندن و هشیارکرنا هەستێن زارۆکی برێکا سازیێن میدیایی و وان بەرنامەیێن تایبەت ب زارۆکان ڤە، ئەڤجا چ ئەڤ چەندە ل کەنالێن تایبەتێن تەلەفزیۆنی یێن زارۆکان بن یان یێن لوکال بن یێن دەمەک تەرخان کری بۆ بەرنامێن زارۆکان، ئەگەر ئەم شیاین زارۆکێ خۆ وەک نڤشەکێ پێگەهشتی و خودان شیان هەلگرێن هەستێن نەتەوەیی و نشتیمانی ئاڤابکەین لسەر شەنگستێن ساخلەم، واتە ئەڤە ئەم شیاین بەرەبابەکێ خودان شیان ئاڤاکەین بۆ پاشەرۆژا گەل و وەلاتی.
پشتی سەرهلدانا پیرۆزا باشۆرێ کوردستانێ لسالا ١٩٩١و ئازادیا ڤێ پارچێ، بوینە خۆدان هەرێمەکا ئازاد و خودان حکومەت و سازیێن میری، زەمینە خۆش بوو کۆ چەندەکێ بکەڤینە دخزمەتا تاکێن جڤاکێ خودا و بتایبەت زارۆکان، هەر دڤی چارچۆڤەیدا چەندین سازیێن چاپ و وەشانێ و کەنالێن تایبەت ب زارۆکان ڤە هاتنە دامەزراندن زێدەباری دەرکەفتنا ب دەهان کۆڤار و رۆژنامێن جوداجودا بزارۆکان ڤە، هەر ئێک ژلایێ خۆڤە کەتە دخزمەتا زارۆکان دا، لێ نە لدویڤ پێدڤیا تێرکرنا حەز و ڤیانا وان، لێ گەر بنێرین زۆربەیا وان ژی نەشیاینە بەردەوامیێ ب دەنە کارێ خۆ بۆ بگەهاندنا پەیامەکا بەردەوام دگەل قووناغێن ژیێ زارۆکی دخزمەتکرنا ویدا و هاتنە راوەستاندن، لێ ب مخابنیڤە دبێژم کۆ جهێ داخێ یە هەتا ئەڤرۆکە پشتی قووناغەکا درێژا حوکمرانیێ و سەردەمێن جیهانیبوونێ و بەرفرەهبوونا رێکێن گەهاندنێ و پەروەدەیی ئەم نەشیاینە ببینە خودانێن کەنالێ تیڤیەکا تایبەت ب زارۆکان ڤە لسەر ئاستێ هەرێما کوردستانێ کۆ بشێین ئارەستەیا زارۆکێن خۆ ژ کەنالێن بیانی و تۆرێن جڤاکی ب ڤەگوهێزین، کۆ برێکا وێ بەرەبابەکێ هشیار و خودان کەسایەتیەکا ئازا ئاڤا بکەین، ئەڤ ئەرکە ژی زێدەتر دکەڤتیتە لسەر ملێن حکومەتێ کۆ برێکا سازیێن خۆ یێن پەروەردەیی و رەوشەنبیری بکەن.
دسەر وێ ئێکێ را دڤێت ئەوێن ماین و یێن کۆ بەشەک ژ دەمێ وەشانا خۆ ئێخستینە دڤێ خزمەتێ دا ملبملێ ئێزگێن رادیویی یێن دەمەک تەرخانکری بۆ بەرنامێن زارۆکان و ئەوژی گرنگیێ بدەنە بابەتێن نەتەوەیی و نشتمانی دناڤ برگە و گوشەیێن خودا بسەرپەرشتیا کەسێن بسپۆر، وەک سرۆد و سترانێن نەتەوەیێ و بتایبەت سرۆدا نشتیمانی و وەلات پارێزی و ڤیانا وەلاتی و بهایێن مرۆڤاتی، دا کۆ هەستەکا نەتەوەیی نشتیمان پەروەردەیی ل دەڤ وان و خێزانێن وان ژی پەیدا ببیت، زێدباری گۆشەیێن چیرۆک و سەرپێهاتیێن پێشمەرگەی و ژیانناما سەرکردە قارەمانێن جانێ خۆ کرینە قۆربان بۆ دۆزا گەلێ مە یا پیرۆز، و ژیانناما زانا و بلیمەت و نڤیسکار و هەلبەستڤان و داهینەرێن کورد و دیرۆکا کەڤنا مللەتێ مە و هەر بابەتەکێ دی یێ گرێدایی بچاندن و بلندکرنا هەستێن نەتەوەیی و نشتیمانی لدەڤ زارۆکان.
هەر دیسان ڤێ چەندێ ژی بهەمان بەرنامە د (کۆڤار، رۆژنامە)یێن تایبەت ب زارۆکان ڤە بکار بینین، دیسا برێکێن کەنالێن تایبەت یێن یوتیوبی و زێدەباری تۆرێن جڤاکی.
لەورا دبینم پەوەردەکرنا زارۆکی لسەر ڤیان و هەستێن نەتەوی و نشتیمانی دێ بیتە ئەرکێ مە هەموویا هەر ژ خێزانێ بگرە هەتا دگەهیتە مەزنترین سازیا حکومی، دا کۆ ئەم هەمی ببینە فاکتەر بۆ هشیارکرنا تاکێن خۆ یێن جڤاکی و ڤیان و هەستا وەلاتی و نەتەوایەتی لدەڤ وان پەیدا بکەین بتایبەت ل دەڤ تەخا زارۆکێن خۆشتڤی.
ب مخابنی ڤە لڤان سالێن داویێ دبینم رۆژ بۆ رۆژێ ئەڤ هەستە ل دەڤ تاکێ مە لاواز دبیت، ڤیان و ژییاتی بۆ نەتەوە و زمان و ئاخا خۆ هێدی هێدی ئەم یێ ژ دەست ددەین، من باوەرە ئەگەر ئەڤ هەستە لدەڤ مە نەمان هێدی هێدی هەر تشتەکێ دی دێ ژمە هێتە وەرگرتن و ئەم هەمی دێ بینە قۆربانیێن وێ کێمتر خەمیێ، لەورا یا گرنگە دۆبارە هزر دپاشەرۆژا خودا بکەین و هەر ئێک ژمە ل جهێ خۆهەست بڤێ بەرپرسایەتیێ بکەت و بزانین هەر ئەمین خۆدانێن ڤی وەلاتی و ب چ بەهانەیان خۆ کێمترخەم نەکەین و هەول بدەین ڤی هەستێ ل دەڤ مەزن و بچویکێن خۆ پەیدا بکەین ، دا کۆ ژیانەکا بەختەوەر یا تژی هەستێن جاران یێن نەتەوەیی و نشتیمانی و مرۆڤاتی …هتد پێکڤە دەرباز بکەین، خالا سەرەکی ژی ئەوە دڤێت مرۆڤی دلسۆزی بۆ کارێ خۆ هەبیت دا بشێت وی كاری ب دورستی ئاڤا بکەت و بگەهینتە ئارمانجا وێ یا پێدڤی.
تێبینی :
هزر و ڤەرێژا ڤێ بابەتی ژ وێ ئێکێ هاتیە، ل دەما من ل تاخەکێ باژێرێ دهۆکێ دیتی کۆمەکا قۆتابیێن زارۆک یێن (رەگەز عەرەب) درێیا قۆتابخانێ دا سرۆدا نشتیمانی یا وەلاتێ خۆ پێکڤە دگۆت و ڤەدگێرا.
ژێدەر:
– تربیة الاطفال الموسیقیة – د. حسام یعقوب/۱۹۸۷ بغداد.
– التربیة الموسیقیة للاطفال- حسین قدوري/۱۹۹۹بغداد.
– ادب الاطفال واسالیب تربیتهم وتعلیمهم وتثقیفهم – د.عبدالفتاح ٲبو العال/۲۰۰٥ دارالشروق للطبع والتوزیع.
– حب الوطن يولّد الحس بالإنتماء لطفلكِ، افانيسا الهبر/ جريدة الجمهورية
– ندوة الانتماء الوطني في قسم رياض الأطفال بكلية العلوم والدراسات الإنسانية بحريملاء.
– مركز الاتحاد للأخبار/ غرس الهوية الوطنية في أبنائنا يبدأ من الأسرة.
– مرايا/ كيف نغرس في أبنائنا حب الوطن؟
– برامج عین التعلیم ، الموسم السادس، الحلقة الثانیة، تعزیز الهویة الوطنیة لدی الاطفال.
– چالاکیێن قۆتابخانا – قووناغا چارێ پشکا موزیکێ، م. بێکەس نوری عەبدال.
