گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
بهرههڤكرن: رێدیر موحهمهد
ئەدەب وەك خۆدیكا رەنگڤەدانا ژیان و كەتوارێ مروڤایەتیێيه، بەردەوام خۆ گۆنجاندنێ گەشەسەندنێ ب خۆڤە دبینیت، ب تايبهتى ل سەردەمێ نوكە یێ ڕوشنگەری و تەكنولۆژیايێ ب هەڤگەهشتن و ئاراستهيێ تەڤ بیاڤان زەڵالتر دهێتە دیتن. هەلبەت ئامراز و ئاڵاڤێن پەیوەندیكرنێ دەستپێشخەریەكا باش ژ پێخەمەت دروستكرنا پێلەكا نویكاریێ د بیر و ئەندیشەیا هزرمەند و نڤیسەر و ڕهوشەنبیران دا كرییە، ب تايبهتى ل رۆژگارا ئەم نوكە تێدا دژین. ئەدەبێ ئەلكترۆنی ژ دایكبوویا ئهوێ هزرێ بوو یا هەول هاتییە دان ل جهێ وەرگەراندنا لاپەرێن پەرتووكان ل ناڤ دەستی، شاشا كومپیوتەری یان هەر شاشەیەكا دی یا دیجیتالی ببیتە ژێدهرێ وەرگرتن و خواندن و بەڵاڤكرنا تێكستی ئەدەبی. پرسیارا هزر هەلگر و ب راوەستیان ئەوە، ئەرێ ئەڤێ هەوڵدانا جهێ خۆ ڤەگرتی تێگەهێ ئەدەبیاتێ وەك ئەو هەی هێلایە یانژی تێگەهـ و تێرامانەكا بەرفرەهتر و باڵاتر ب ئەدەبیاتێ بەخشییە؟
ئەو شۆڕەشا مەزن ئەوا هێلا ئەنترنیتێ ل سەرجەم بیاڤێن جودا جودا یێن ژیانێ بەرپاكری، ژیانا مرۆڤى ڤەگۆهاستە ناڤ سیستەم و جیهانا ئەلكترۆنی یا روناهیدار، یوتیوب و تویتەر و گۆگل و هەڤتۆخمێن وێ يێن دیتر بوونە جێگوركێن پەرتووخانە و جڤات و ئێڤارییێن هەلبەستخواندنێ. خۆیایە ئەڤان ئەپلیكەیشن و پێگەهێن ئەلكترۆنی ژیانا مە یا ڕۆژانە ياداگيركرى، د ئهڤێ سەرمەشقیێ دا ئەدەبیاتى نەڤیایە خۆ بهرزه بكەت، بەلكۆ بەروڤاژی مفاى ژ دەرفەتێ وەردگريت، ب هەمبێزەكا ڤەكری خۆ ل سیبەرا جیهانا هەژمار و مەلتیمەدیایێ ڤەخواند. ڕاستیەكا دی ئەوا نەهێتە ڤەشارتن ئەوە ئەدەبیات وەك ئێك ژ بیاڤێن مرۆڤایەتیێ نەشێت خۆسەر و ڤەدەر ژ جێهانا ئەلكترۆنی یا نوكە بژیت، چونكە بەرهەمێ هەمی گورانكاریێن زانستی و رهوشەنبیرییان د ئەدەبیاتێ دا دهێتەديتن. پەیڤەكا ب حبرەكێ هشك ئەڤرۆ یا دبیتە پهيڤهكا لڤۆك و تامدار ب رێتما مۆزیكەكا جیهانی یا دبیتە بالكێشەكا بلەز و دكەڤیتە ل بەر دیدا بكارهێنەری. وێڤەی سنورێ وەلاتێ نڤیسەرى لێ نڤێسای دبیتە پرەكا ل هەڤگەهشتنێ ل لایێ دی یێ جیهانێ. ئەڤەیە دبیتە كارلێك و ئەگەرا زێدەكرن و زەنگینیكرنا بەرێخودان و ماهیەتا ئەدەبیاتێ، نەخاسم بۆ ڤهكۆلهرهكێ هەلگرێ گیانێ مرۆڤیایەتیێ بیت. كەواتە ئەم یێ خۆ ل هەمبەری دیاردەیەكا نوی یا تورەڤانیێ دبینین، یا كو دگەل ئاراستا سەردەمیانە كاروانێ خۆ یێ مرۆڤایەتی و جوانی و داهێنانێ بەردەوام دكەت. سەردەمێ خوشتڤیكرن و بەربەڵاڤبوونا تێكستی ئەدەبیيە، تێدا تێكستێ ئەدەبی تێكەل ب هونەرێن دی یێن دیتنێ دبيت. نامە و ئەركێ خۆ بگەهینیت. د ئهڤێ ناڤبەرێ دا ئەنترنێت ئامرازا دلخواز و دابینكرییە، بۆ بەڵاڤكرنا تێكستێ ئەدەبی دبیتە پەیامەكا زۆی گەهين و سەرنجراكێش ل هەڤبەر خواندەڤانی(بكارهێنەرێن ئەنترنیتێ)،ل شوینا زۆر برنا دەمى ب لێگەریانێ ڤه و مهزاختنا بڕە پارەیەكی، ب تنێ ب ئێك دەستلێدانا شاشێن ئەلكترۆنی دشێت، بلەز سەرهەلی پەیڤ و پەرتووك و یانە و پەرتۆكخانە و گۆڤارێن ئەلكترۆنی ببیت.
وەك دهێتە زانین ئەدەبێ ئەلكترۆنی تەكەزێ ل فۆرم و ڕوكەشا تێكستی ئەدەبی دكەت و ب دیاردەیەكا تەكنولۆژی نیشابدەت. بلەز گەهاندن و بلەز ڕەنگڤەدانا تێكستی ئەدەبی دگەل خواندەڤانی ژ ئارمانجێن هەرە دیارێن ڤێ مژارێنە، بەلێ ڕەخنەگرێن ئەدەبی دێ چەوا ب تێگەهـ و بنەمایێن خۆ یێن ڕەخنە ئامێز شێن بەڵانسێ د ناڤبەر بەرزی و نزمیا ئاستێ تێكستی و رەنگڤەدانا ئهوێ ل سهر خواندەڤایەكێ بێ ناسنامە ڕاگریت؟ دانانا ناسنامە و پێناسەكا چوارچوڤەكری بۆ ئەدەبێ ئەلكترۆنی ژبلی زەنگینی و بەرفرەهكرنا دورهێلا ئەدەبیاتێ ب گشتی چ دی فەراهەم ناكەت، بەلێ د شیاندایە ب ئهوی ئەدەبی بهێتەگۆتن(ئەدەبێ ئەلكترۆنی). ئەڤه دیتنەكا نوی ددەتە مرۆڤگەریا ل سەردەمی نوكە. ئەدەبیات بوویە هێمایا گەهشتنا گەل و نەتەوە و مرۆڤایەتیێ، دویر ژ دابێشێن دیرۆك و ڕەگەز و جوگرافیایێ.
ڤی جورێ ئەدەبی( ئەدەبێ ئەلكترۆنی) چەندین چەمك و زاڕاڤ هەنە، ژ وان ژی (ئەدەبێ گریمانی، سایبەر ئەدەب، هایبەر ئەدەب، ئەدەبێ هژماران، ئەدەبێ دیجیتالی، ئەدەبێ ربۆتی، ئەدەبێ لوگارتیمی) یانژی ئەدەبێ (ویب، فهيسبۆكی… هتد). هەر ڤەكۆلەرەك ل دویڤ دیتنا خۆ یا تایبەت ناڤەكی بۆ دهەلبژێریت، بەلێ ژ هەمیان پتر زاڕاڤێ(ئەدەبێ ئەلكترۆنی) بەربەڵاڤبوو. ب تایبەت ل ناڤبەرا ساڵێن 1980ێ بۆ ساڵا 1990ێ ل ناڤ گۆڕەپانا رهوشەنبیری و راگەهاندنا فرەنسی.
كورتییەكا مێژوویی:
ل سەدێ بیستێ چەند هەوڵەك بۆ نڤێسینا ئەدەبێ ئەلكترۆنی هەبوون، بەلێ ل پێشاهیا سەدێ بیست و ئێكێ نڤێسینا ڤی جورێ ئەدەبی دەستپێكر. ئەو ئەدەبە ئەڤێ بو بەڵاڤكرن و توماركرنا خۆ پشتبەستنێ ب جیهانا ئەلكترۆنی دكەت، كاریگەریا مەلتيمیدیا ب وێنە و دەنگ و ڕەنگێن نەلڤ و لڤۆك و گرافیك و ئەنیمەیشنێ ل سەر هاتیيەپراكتیكرن. د شیاندایە مێزگەرد و وركشۆپ و كونفرانس و ژورێن ئاخفتنێ ب رێكا بكارئینانا ئەنترنێت و تورێن كومەلایەتی ب ئەدەبێ ئەلكترۆنی بهێتە هژمارتن. ب رامانەكا دی ئەو ئەدەبە ئەڤێ ل ناڤەندەكا دیجیتالی دهێتە نڤێسین و خواندن، پشتبەستنێ ب تەكنولۆژیا زانیاریان IT دكەت. تێكستێ ئەدەبی دگەل ئێك ژ ئامرازێن تەكنولۆژی دهێتە گرێدان، بو ئهڤێ مەرەمێ مفای ژ وێنە و داتا و شیان و سیاقێ كومپیوتەری یان ژی ئێك ژ ئامرازێن تەكنولۆژیایێ وەردگریت.
جودا ژ ئەدەبێ تەقلیدی ئەڤێ ژ كتێب و گۆڤار و ڕۆژنامەیێن چاپكری دهێتە بدەستڤەئینان، ئەدەبێ ئەلكترۆنی ژ سێ ژێدەران دهێتە وەرگرتن ئەو ژی، مالپەرێن ئەنترنێتێ (websites) تۆڕێن جڤاكى (social media) و تنڤێسان (blogs).
لێ زڤرین بۆ سەرەداڤێن سەرهلدانا ئەدەبێ ئەلكترۆنی دێ چەندین ویستگەهـ و كارێن بنگەهین دەتە مە، وەكى ديار مرۆڤ ل نیڤا ساڵێن پێنجیيان ژ چەرخێ بیستێ شیان بگەهنە رهوشەنبیریا ڵاپەڕان، پاشى شۆڕەشا میدیولۆژی دگەل پەیدابوونا ئامیرێن هژمارتن و كۆمپیوتەری سەرهلدا. ئەڤ چەندە بۆ ئەگەر ب دەستڤەئینان و توماركرنا داتا و پێزانینان ب ساناهی لێ بهێت. ریجیس دوبریە Régis Debray د پەرتووكا خۆ دا يا ب ناڤێ (دەستهەڵاتیا هزرێ ل فەرەنسا) ئهوا ل ساڵا 1979ێ بەڵاڤكری زاڕاڤێ (میدیولوجیا) بكارئینایە. ڤی زاڕاڤى دەرگەهەكێ مەعریفی ل بەرامبەر لێگەریان و باندورا ئامیرێن تەكنیكی سەبارەت رەوشەنبیری و گەهاندنا پەیامان بۆ وەرگری ڤەكر. دیسان هەر ژ نێزیك ئهڤی بیاڤی دوبریەى ل دەستپێكا ساڵێن نوتان بەرهەمێ خۆ یێ ب ناڤێ (خواندنەك بۆ میدیولوجیا گشتی) بەڵاڤكرییە. ب ئەڤان پێنگاڤێن ناڤهاتی هاڤێتین زاڕاڤێ میدیولوجیا دەستپێشخەریەكا هزرهەلین بۆ دروستكرنا دیتنەكا جیهانی كرنە بنەستر، ل ڤێرە هەول هاتنەدان پرەك بهێتە دروستكرن بۆ دەبازبوون ژ لاپەران و چوون بەر ب جیهانەكا مودرێن. هەر دو بەرهەمێن دوبریەی باندورا خۆ ل سەر جڤاكناسێ ئەلمانی والتەر بنیامێن Walter Benjamin دروستكر ئەو ژی ژ لایێ خۆ ڤە هزر د ئهڤێ پرسيارێ دا بكهت: ئەرێ ئەركێ فوتوگرافی د ڤەگۆهاستنا تێگەهێ هونەری دا چیە؟ ژ لایەكێ دیڤە فەیلەسوفێ كەنەدی مارشال ماكلوهان Marshall’s Laws د بیردوزا خۆ دا ئەوا ب ناڤێ (پەیوەندیا جەماوەری) دووپاتیێ ل وێ خالێ دكەت (ئامراز بخو پەیامە، ناڤەروك پێكهاتەكا سەرەكی نینە).
ئێكەم پێنگاڤا بنگەهین یا ڤی جورێ ئەدەبی (ئەدەبێ ئەلكترونی) بۆ ساڵێن هەشتێیان ژ سەدێ بوری ڤەدگەریت. پشتی سەرهدانا شورەشا ئەلكترۆنی پەیدابووی، ئێك ژ كۆمپانیان ب ناڤێ (Eastgate system) رابوو ب بەڵاڤكرنا چیرۆكا (بعد الظهير) یا نڤیسەرێ ئەمریكی مایكل جویس Michael Joyce ب رێكا CD یێ. پشتی داهێنانا وێب سایتان چەند كارێن هونەری ب رێكا ئاڵاڤێن ئەلكترۆنی هاتنە بەڵاڤكرن، بۆ نموونە موریس رینیو Maurice Renaudئێكەم شانویا ئەلكترۆنی بەڵاڤ دكەت. دیسان د ناڤبەرا ساڵێن 1986- 1990ێ ژ لایێ كۆمپانیا (Apple) كومەكا تێكستێن ئەدەبی هاتنەبەڵاڤكرن. ل ناڤ عەرەبان ئەدیب و رۆماننڤیسێ ئوردنی موحهمهد سناجلە ئێكەم رۆمان و تێكستێن خۆ یێن شعری د سایتێ (كتاب انترنیت العرب) ل ساڵا 2001ێ بەڵاڤ دكەت، ژ وان ژی رۆمانا (ظلال واحد) و رۆمانا (شات).
چەوا و ب چ ئەدگار و تایبەتمەندی ئەڤ جورە ئەدەبە دهێتە نياسين؟ هەلبەت وێ ژی وەك هەر بیاڤەكێ دی كومەكا جوداكاریێن تایبەت ب خۆڤە هەنە ژ وان ژى:
– دگەل جورێن هونەرێن دی یێن وەك شانۆ و سینەما و میدیایێ دهێتە تێكەل كرن، ب رێكا شاشێ دهێتە نیشان دان.
– ب هاریكاریا بەرنامێن ئەلكترۆنی یێن وەرگێرانێ، وەرگێرانا وێ ژ زمانەكی بۆ زمانەكێ دی یا ب سانەهیە.
– ئابووریكرن تێدا هەیە، ژ لایێ ئابووریڤە مەزاختنەكا كێم پێ دڤێت. پێدڤی ب چاپ و كاغەر و دابەشكرنێ نینە.
– بەڵاڤكرنا بەرهەمێ ئەدەبی ب شێوەكێ ئاسان و راستەوخۆ و بەرفرەهـ دهێتهكرن.
– كارڤەدانا خواندەڤانی هەیە و كومێنتا خۆ ل سەر ددەت، فیدباكێ خواندەڤانی كاریگەر و پشكدارە دگەل دەقی.
– زۆر جاران پێلەكا رەخنە ئامێز هەڤدەم دگەل بەڵاڤكرنا وێ سەرهلددەت. واتە بیاڤێ رەخنێ ل هەڤبەر خواندەڤانی ڤەكری دهێلیت.
– دەربازبوونا ئەدەبی ژ سنورێن جوگرافی و دەمی. ئەڤەژی هاریكارە ئەدەبیات ژ هەلگرا ناسنامەكا تایبەت دویركەڤیت بەلكۆ ب دیتنەكا گشتی بهێتە وەرگرتن.
– هاندنا داهێنان و دانا دەرفەتێ بۆ حەز ژێ كەرێن ئەدەبیاتێ. دویر ژ ئهوى تێگەهێ بتنێ هونەر بو هونەری بیت.
– خۆشكرن و زێدەكرنا رێكێن پەیوەندیكرنێ د ناڤبەرا خودانێ بەرهەمی و خاندهڤانى.
راستە پێشكەفتنا تەكنولۆژیایێ خزمەتەكا بەرچاڤ د بیاڤێ ئەدەبی دا پێشكێشی جیهانێ كر، بەلێ دگەل ئهڤێ چەندێ ناهێتە ڤەشارتن زێدەبوونا ئامرازێن ئهوێ یێن نوی مەترسی ل سەر ئەدەبێ ئەلكترۆنی پەیداكرییە، ئەو ژی هەبوونا رێكێن ژناڤبرن وهاككرنێ، یان ژی نەبوونا ئالیەتا یاسایی ژ پێخەمەت پاراستنا مافێ مولكداریێ.گۆتنا هشیاركەرانە(هزر سامانێ تەیە هندی نەهاتبیتە بەڵاڤكرن، هەر دەما تە بەڵاڤەكر دبیتە مولكێ گشتی)دبوو ئەگەرێ مانەڤەیا نڤێسەری دگەل تێكستێ وی بەری بەڵاڤكرنێ. ژ ڤی لایڤە بیت بلەز بەربەڵاڤبوونا بەرهەمێ ئەدەبێ ئەلكترۆنی دخوازیتە وێ چەندێ رەخنەگرێ وێ يێ تایبەتمەند و خودان بەرێخودان و شیانەكا جواداتر بیت ژ رەخنەگرێ ئەدەبێ تەجریدی، ب كورتی شرۆڤەكرنا ئەدەبێ ئەلكترۆنی، ب مەرج دبینیت رەخنەگر یێ شارەزا بیت د ئهڤان سێ بياڤان دا:
1- شارەزا بیت د بیاڤێ IT دا.
2- رهوشەنبیری هەبیت ل دور شانۆ و میۆزیك و فۆتوی.
3- د بەرنامێن فۆتوشۆپ و فلاش پاوەر و دایرێكتەران زانیاریێن باش هەبن.
پۆختەكرنا ئەدەبێ ئەلكترۆنی ب دوو خالان يا هەڤجوداكەره:
ئێك- بەرجەستەكرنا خەیالا شعریەتێ، چ ل ناڤ جیهانا ئەلكترۆنی یان ژی ژ دەرڤەی ئهوێ جیهانێ.
دوو- هەلبەست و ئەدەبێ لڤۆك، ب رێكا نیشادانا فلاش یان ژی هەر كەنالەكێ دی.
ماهیەتا ڤی جورێ نوی یێ ئەدەبیاتا سەردەمانە و مەرەما د ناڤخۆ دا د بەڵاڤكرنا ئەدەبی شعری و درامی و پەخشانكى دايه یێ راگەهاندنكار یان ژی بەلاڤكەرێ وێ دنڤێسیت، داهێنانا خو ب رێكا ئامراز و كەنالێن ئەلكترۆنی بەڵاڤ دكەت. واتە ڤەگۆهاستنا تێكستێ ئەدەبی بۆ ناڤ جیهانا هژمار و ئاڵاڤێن ئەلكترۆنی. هەلبەت د سەردەمێ نوكە دا جیهانا ئەلكترۆنی ب هەمی ئاڵاڤێن خۆ ڤە وەك گەهینەرا راسپاردە و راگەهاندن و نوچەیان دهێتە خەسلەتدان. ڤەگۆهاستنا تێكستیە ژ جیهانا لاپەران بۆ جیهانا شاشین ئەلكترونێ، ئەوژی ب مفا وەرگرتن ژ سیستەمێن (سمیوتیقی، دەنگ، نڤێسین، وێنە…هتد). پشتی روشنگەریێ و پێشكەفتنا تەكنولوژیایێ ئەدەبێ ئەلكترۆنی شیا پێگەهێ خۆ بدەستڤەبینیت و بپارێزیت. بەلێ ژ لایەكێ دی ڤە تێكهەلبوونا وێژەی دگەل راگەهاندنێ هوكارەكێ بهێزبوو بۆ سەرهلدانا ئهڤی جورێ ئەدەبی.
ژێدەر:
– حمداوی، جمیل (2017). ادب الرقمی بین الڤریە و والتگبیق.
شێروانی، كاوە . چەند لایەنەكی رەخنە و تیوری ئەدەبی هاوچەرخ.
– https://www.awaser.net
