گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
هێرش كەمال ڕێكانی
هنارتنا نامەیان د ناڤبەرا كەسایەتیان دا، ئەڤجا چ د ناڤبەرا زانا و شاگردە یان زانا و سەركردەیان دا بیت، یان د ناڤبەرا هەر كەسایەتیيەكا دیتر یا جڤاكی دا بیت، ئەو ژی دبنە پشكەكا گرنگ ژ ڤەرێژ و ژێدەرێن دیرۆكێ، دبنە تیرۆژك بۆ رۆهنكرنا هندەك لایەن و قووناغێن دیرۆكی، د ڤێ نڤیسینێ دا؛ دێ بەحسێ نامەیا ئێك ژ كەسایەتيیێ ناڤدارێ بەهدینان كەین، ئەو ژی مەلا و پێشمەرگە و هوزانڤان و رۆژنامەنڤیس و شەهید مەلا ئەنوەر مایی یە (1913_ 22/6/1963)ێ، كو دەربارەی ئێك ژ نامەیێن وی ئەوێن بۆ سەركردێ كورد مەلا مستەفا بارزانیێ نەمر هنارتی، مێژوویا وێ ڤەدگەریت بۆ (1945/6/22)، ل ڤێرێ دێ چەند زانیاريیان ل دۆر نامەیێ و ئەو كەسایەتیێن ناڤێن وان د نامەیێ دا هاتین دەینە نیاسین.
ناڤەرۆكا نامەیێ :
مەلا ئەنوەر مایی ئەڤ نامە ل رۆژا 22/6/1945ێ بۆ مەلا مستەفا بارزانی هنارتی یە، كو یا هەڤدەمە ل گەل سەردەمێ شۆڕش یان بزاڤا دويێ یا بارزان (1943_1945)(1)، ژبەر كو مەلا ئەنوەر د ناڤبەرا (1943_1945)ێ فەرمانبەر بوو ل فەرمانگەها ئاهێن خوارنێ ل قەزا شێخان(2)، پەیوەندی ل گەل چەندین كەسایەتیێن دەڤەرێ هەبوون نەخاسمە ل گەل میر (مەیان خاتوون) و (عەبدولڵاهـ ئاغا شەرەفانی)، كو ئەڤ نامەیە بەلگەیە ل سەر ڤێ چەندێ.
یا ژ ناڤەرۆكا ڤێ نامەیێ دهێتە زانین ئەوە، كو مەلا ئەنوەر ژ لایێ میر و كەسایەتيیا ئێزیديیان مەیان خاتوون و سەرۆكێ هۆزا شەرەفانیيان عەبدوولڵاهـ ئاغا شەرەفانی ڤە هاتیيە راسپاردن، كو ئەو ببیتە ناڤبژیڤانێ نیاسین و گرێدانا پەیوەندیيان د ناڤبەرا وان و مەلا مستەفا بارزانی دا، وەسا ددەتە دیار كرن، كو ئەو هاتیيە دەستنیشان كرن دا كو ب ڤێ نوینەریيێ رابیت، بەلێ ژ ئەگەرێ كو چاڤدێریيەكا دژوار ژ لایێ حكومەتا عیراقێ ڤە ل سەر وی هەیە و چ كەسێن گونجايی نەدیتینە كو بۆ دیدارا بارزانی بهێنە هنارتن، لەورا داخوازیێن وان ب رێكا ڤێ نامەیێ هاتینە دیار كرن و ڤڕێكرن.
د نامەیێ دا وەسا دایە دیار كرن، كو میر مەیان خاتوونێ ڤیایە و نیازا وێ ئەوە پەیوەنديیێ ب هەوە بكەت، بەلێ ژبەر ژيیێ وێ (دانعەمریێ) و ژ بەر كو ژنە نەشێت ئەو بخو ب كەسینی پەیوەندیێ ب هەوە بكەت و ل دیدارا هەوە ئامادە ببیت، لەورا ئەگەر هەوە بڤێت بۆ هەمان مەرەم ئێك ژ كەسێن وێ یێن جهێ باوەريیێ بهێتە هنارتن. یان بارزانی ئێك ژ كەسێن خو یێن باوەریيێ ب رێكا لالەشێ بهنێریت و ب ناڤبژیڤانیيا (بابا چاویش) خزمەتكارێ مەزارێ شێخ ئادی (عەدی كوڕێ مسافر) پەیوەندیيێ ب وێ بكەت.
هەروەسا سەرۆك عەشیرەتا شەرەفانیيان (عەبدولڵاهـ ئاغا) ژی ڤیایە كو پەیوەندیيێ ب بارزانی بكەت و دخوازیت وی وەك ئێك ژ دلسۆزێن خو یێن تایبەت بهژمێریت.
هەژی یە بێژین، كو زێدەباری دیاركرنا گرنگیيا رۆلێ ڤان هەر دو كەسایەتیێن دەڤەرێ، ل دووماهیيا نامەیێ ژی مەلا ئەنوەرى بۆچوون و دیتنا خۆ دیار دكەت، هەروەسا حەزا ئامادەبوونا خۆ ل دیدارا مەلا مستەفا بارزانی، هەروەك ددەتە دیاركرن، كو ئەو ب فەر دبینیت ئەڤ ئاراستەكرنا مەیان خاتوون بەرچاڤ بهێتە وەرگرتن، چونكی وێ رێز و كاریگەری و پێگەهەكێ ئایینی و دونیایی هەیە و وێ كاریگەريیەكا مەزن ل سەر تائیفا كوردێن ئێزیدی هەیە یێن كو هژمارا وان دگەهیتە (600,000) كەسان. هەروەسا هەڤالینی و پەیوەندیا وێ دگەل عەبدولڵاهـ ئاغا شەرەفانی كو خودان پێگەهەكێ مەزن و وێرەك و مێرانی یە، مەلا ئەنوەر وەسا بۆ مەلا مستەفای ددەتە دیاركرن كو ئەو پێدڤی هەڤال و دویكەڤتیانە، ل دووماهیيێ ژی دوعا ژ خودێ دكەت، كو وی (ئانكو مەلا مستەفای) د ئارمانجێن وی یێن سیاسی دا سەربێخیت و بكەتە پەناگەهـ و قورتالكەرێ كوردستانا زۆرداری لێ هاتيیە كرن.
ناڤێن كەسایەتیێن د نامەیێ دا :
ئهڤ نامەیە یا تایبەتمەندە بۆ دیاركرنا نیاز و گرێدانا پەیوەنديیان و ئاگەهيیا د ناڤبەرا دو كەسایەتیێن دەڤەرا شێخان و مەلا مستەفا بارزانی دا، ل ڤێرێ دێ ب كورتی دەینە نیاسین.
مەیان خاتوون :
مەیان خاتوون كەسایەتیيەكا ناڤدارا ئولا ئێزیدیيانە، ناڤێ وێ (مەیان خاتوون كچا عەبدی بەگ كوڕێ عەلی بەگ كوڕێ حەسەن بەگ كوڕێ چۆل بەگ)ى يە، و هەڤژینا (میر عەلی بەگ كوڕێ حسێن بەگ كوڕێ عەلی بەگ)ى یە كو ناڤبری پسمامێ وێ بوو، دایكا وێ (خەمێ كچا جاسم بەگ كوڕێ صالح بەگ كوڕێ عەلی بەگ)ى يە، ئانكو ژ لایێ دایك و بابان ڤە ژ زنجیرا مالباتا میرێن ئێزیدیان بوو، مەیان خاتوون ل سالا 1873 ژ دایك بوویە، هەر ل سەردەمێ هەڤژینێ خۆ ل گەل وی كاروبارێن میراتیيێ (یێن ئێزیديیان ل دەڤەرا شێخان) ب رێڤەبرینە، ل سالا 1913ێ دەمێ هەڤژینێ وێ هاتیيە كوشتن، ژ بەر كو كوڕێ وێ (سەعید بەگ) د ژيیەكێ بچویك دابوو، لەورا وێ سەرڤەگێری و رێڤەبرنا كاروبارێن سیاسی و جڤاكی یێن ئێزیدیيان كريیە و خودان كەسایەتیيەكا تێگەهشتی و كاریگەر بوویە.
هەروەسا ل سالا 1948ێ دەمێ نەڤیێ وێ (تەحسین بەگ) بوویە میرێ ئێزیديیان، كو ل وی دەمی ژیيێ وی دەوروبەری هەژدە سالیێ بوو، هەر ب هاریكاری و پشتەڤانیيا مەیان خاتوونێ كاروبار رێڤەبرینە، مەیان خاتوون ل 31 كانوونا ئێكێ 1957ێ ل باعەدرێ وەغەركريیە و هەر ل وێرێ ل گوڕستانا میرگەهێ (میرێن میرگەها شێخان) هاتيیە ڤەشارتن.
عەبدولڵاهـ ئاغا شەرەفانی :
ئێك ژ كەسایەتیێن دەڤەرا شێخانە ژ عەشیرەتا شەرەفانی یا كۆچەر، ناڤێ وی (عەبدولڵاهـ كوڕێ ئیبراهیم ئاغا كوڕێ عومەر ئاغا كوڕێ محەممەد ئاغا كوڕێ ئەحمەد ئاغا كوڕێ عیسا ئاغا شەرەفانی) یە، ل سالا 1882 ل گوندێ (كمێ) سەر ب قەزا (شێخان) ژ دایكبوویە، ژ ئەگەرێ پشتەڤانیكرن ل بزاڤا مایسا 1941ێ یا ب سەركردایەتیيا رەشید عالی گەیلانی، دهێتە گرتن و بۆ (عەممارە) دهێتە ڕەوانەكرن، عەبدولڵاهـ ئاغا ل خولا دوازدێ یا جڤاتا نووینەرێن عیراقێ (21/6/1948_ 30/6/1952)ێ بوویە نووینەرێ سەر ب لیوا مووسل ڤە، ل سالا 1999ێ وەغەر كریيە.
پەراوێز و ژێدەر:
(1) بۆ پێزانینێن بەرفرەهـ ل دۆر شۆڕشا دويێ یا بارزان. بنێڕە: د. مستەفا محەمەد كەریم، شۆڕشی دووەمی بارزان 1943_1945 هۆكار و دەرئەنجامەكان، لە بەرهەمەكانی دەستەی ئینسكلۆپیدیای پارتی دیموكراتی كوردستان، (هەولێر: 2022).
(2) دەمێ مەلا ئەنوەر هەست ب نیاز و چاڤدێريیا حكومەتا عیراقێ دكەت و ژبەر پەیوەنديیێن وی یێن نهێنی ل گەل مەلا مستەفا بارزانی، ل تەباخا 1945 دەڤەرا شێخان بجهـ دهێلیت و دهێتە دەڤەرا بەرواری بالا، ل بهارا 1946ێ ل دەڤەرا بەرواری ژێریيان دهێتە دەستەسەركرن و ل گرتیخانەیا مووسل دهێتە زیندانكرن هەتا كو ل رۆژا 10 شوباتا 1948ێ دهێتە ئازادكرن. بۆ زێدەتر پێزانینان ل دۆر ژیان و چالاكیێن وی یێن سیاسی. بنێڕە: انور المایی، الاكراد فی بهدینان، گ2، (دهوك: 1999)، ص17_32.
– مسعود البارزاني، البارزاني والحركة التحرریة الكردیة، من مطبوعات كاوا للثقافة الكردیة، ط2، (بیروت:1997).
– شاكر فتاح، الیزیدیون والدیانة الیزیدیة، ت: دخیل شمو الحكیم، ط1، (بیروت:1997).
– شمو قاسم دناني، مشاهیر من الكورد الایزدیین، مركز لالش، ط1، (دهوك: 2005).
– جلال خرمش خلف، المرأة الایزیدیة سطور من ذهب، مركز لالش، ط، (دهوك: 2022).
– عبدالفتاح علي البوتاني، منطقة بادینان 1925_1970 دراسة في الوقائع والتطورات السیاسیة، من مطبوعات الاكادیمیة الكوردیة، ج1، (أربیل: 2017).
– السید عبدالرزاق الحسني، تأریخ الوزارات العراقیة، دار الشؤون الثقافية العامة، ج 10، (د.ت).
– ئەحمەد حەمەدئەمین ئۆمەر، ئەندامە كوردەكانی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عیراقی لە ڕۆژگاری پاشایەتیدا 1925_1958، چ1، (هەولێر:2007).
– شاكر فەتاح، ئاوێنەی ژیانم، ڕێكخستن و لێكۆلینەوەی : ئەحمەد سەید عەلی بەرزنجی، بەرگی 1، بڵاوكراوەی ئاراس، (هەولێر:2003).
– هێرش كەمال ڕێكانی، عەشیرەتێن بەهدینان 1514_1919ز (ڤەكۆلینەكا دیرۆكی بەڵــگەنامەیی)، سەنتەرێ بێشكچی بۆ ڤەكۆلینێن مرۆڤایەتی _ زانكۆیا دهۆك، (دهۆك: 2019).
