فیدرالییەتا نەفتێ

د. ئاڵان جەمال ئێمینکی

رێکخستنا دەولەتان ب شێوەیەکێ گشتی ب دو شێوازایە: یێئێكێ، شێوازێ دەولەتا ئێکگرتی یە ( الدولة الموحدة)، کو ژ ئێك حکومەت پێك دهێت بۆ برێڤەبرنا کاروبارێن ناڤخۆیی و دەرڤە. شێوازێ دویێ، دەولەتا فیدرالییە (الدولة الفدرالية)، کو دو ئاستێن جودایێن حکومەتان بخۆڤە دگریت، هەر ئێك ژ وان پشكەك ژ کاروبارێن دەولەتێ و دەسھەڵاتا وێ بخۆڤە دگریت، كو ئەڤە ژی ل گۆر دەستوور و یاسایێن ب وان هاتییە دیارکرن.  ئەگەر ئەم تێگەهێ فیدرالییەتێ دیار بکەین ئانکو پەیماننامەیا ئێکگرتنێ د ناڤبەرا دو لایەنان دا یان زێدەتر، پێكڤە گرێدانەکا هەڤپشك و موکم هەیە. هەر وەسا فیدرالییەت ب شێوەیەکێ گشتی دهێتە هژمارتن وەكو سیستەمەکێ سیاسی، كارگێری و دارایی یێ برێڤەبرنێ د دەولەتێ دا، کو ب رێکا دەستوورێ دەولەتێ دەستھەڵات تێدا دهێنە دابەشکرن د ناڤبەرا حکومەتا ئیتیحادی و حکومەتێن ناڤخۆیی (هەرێم یان ژی کانتۆن) و تێدا هەردو لایەن پشتبەستنێ ل سەر ئێك دکەن، ژ بۆ پاراستنا بەرژەوەندی و سەروەریێن دەولەتێ.

سەبارەت ب فیدرالییەتا نەفتێ، نە تێگەهەکێ بەربەڵاڤ و فەرمی یە د زانستێن سیاسی، ئابووری و کارگێری دا، بەلێ گەلەك جاران دهێتە بکارئینان د ڕاگەهاندنان و بانگەشەیێن سیاسی دا. فیدرالییەتا نەفتێ ئاماژێ د دەتە تایبەتمەندی و شێوازێن بەڵاڤکرن و ئیدارەدانا ژێدەرێن سرووشتی د ناڤبەرا پێکھاتەیێن دەولەتا فیدرالی دا و پێکۆلا رێکخستنا کەرتێ ژێدەرێن وزێ و چارەسەرکرنا کێشەیێن ل سەر نەفتێ و رێکخستن و ئیدارەدانا وێ د ناڤبەرا حکومەتا فیدرال و هەرێمان دا. د وەڵاتێن فیدرالی یێن نەفتێ دا ژێدەرێن سرووشتی ڕۆلەکێ مەزن دگێرن د گەرەنتیکرنا داهاتی و باشترکرنا سیاسەتا ئابووری و دارایی یا دەولەتێ دا، بەلێ بابەتێ دابەشکرنا دەستھەڵاتێ و ئیدارەدانا نەفت و غازێ  ئێکە ژ کێشەیێن هەرە سەرەكی یێن سیاسی، كو روی ب روی سیستەمێن فیدرالی دبیت، کو هەر وەڵاتەك یێ جودایە ژ یێ دی و هەر ئێكی ل گۆر دەستوور و شێوازێ پێکھاتنا فیدرالییەتا خۆ سیاسەتا خۆ یا نەفتێ دارشتیە و دەستھەڵات دابەشکرینە ل سەر پێکھاتەیێن فیدرالی،  ژ وان ئەگەر ئەم هندەك نموونان بینین: وەلاتەکێ وەکو شاھنشینا ئیماراتێ ل گۆر دەستوورێ وێ یێ ساڵا ١٩٧١ێ؛ ئیدارەدانا کەرتێ ژێدەرێن سرووشتی د دەستھەڵاتێن میرگەھان دا یە وەکو د ماددێ (٢٣)یێ دەستووری دا هاتییە:» ژێدەرێن سرووشتی د هەر میرگەھەكێ دا مولکێ وێ یە و رێز ل ڤێ مولکییەتا تایبەت یا میرگەھان دهێتە گرتن.» ئانکو؛ حکومەتا ئیتحادی چ دەستھەڵات ل سەر کەرتێ سامانێن سرووشتی نینە ل میرگەھێن ئیماراتێ، بەلکو؛ دەستھەڵاتێن ڕەها داینە میرگەھان بۆ برێڤەبرنا کەرتێ نەفت و غازێ، هەروەسا د وەڵاتەکێ وەکو کەنەدا دا ل گۆر ماددێ (٩٢)ێ ژ دەستوورێ کەنەدی کانتۆنان دەستھەڵات و مافێ مولکیەت و رێکخستن و برێڤەبرنا ژێدەرێن سرووشتی هەیە ژ وان نەفت و غاز د ناڤا ئاخا خۆ دا.

 ل ویلایەتێن ئێگرتی یێن ئەمریکی دەستوور و یاسایێن وەڵاتی دەستھەڵاتێن مەزن داینە ویلایەتان بۆ گرێدانا گرێبەستێن دەرئێخستن و پێشڤەبرنا کەرتێ نەفتێ و ئیدارەدانا ژێدەرێن سرووشتی ژ لایێ حکومەتێن ویلایەتان ڤە د چارچۆڤێ سنوورێن خۆ دا، بتنێ بابەتێن دەرئێخستنا نەفتێ ژ ئاڤا فیدرالی و بابەتێ ژینگەهێ د ڤی بواری دا دەستھەڵاتا حکومەتا ئەمریکی یە. هەروەسا بەروڤاژی ڤان وەڵاتان، كۆمەکا وەڵاتێن دی یێن فیدرالی دەستھەڵاتێن زێدە داینە حکومەتێن ئیتحادی بۆ برێڤەبرنا رێکخستنا کەرتێ ژێدەرێن سرووشتی و دەستھەڵاتێن هەرێمان لاواز کرینە وەکو وەڵاتێن رۆسیا و نایجیرییا.

د وەڵاتێن فیدرالی دا گەلەك جاران کێشە و گرفت سەرهلددەن ژ ئەگەرێ هەبوونا ژێدەرێن سرووشتی د ناڤبەرا حکومەتێن ئیتحادی و هەرێمێ یان کانتۆنان دا ل سەر شێوازێ تایبەتمەندییا ئیدارەدان و دابەشکرنا داهاتێ نەفت و غازێ، کو عیراقا فیدرال ئێك ژ وان وەڵاتانە، کو چەندین کێشەیێن مەزن هەنە ل سەر شێواز و تایبەتمەندییا کەرتێ نەفت و غازێ د ناڤبەرا حکومەتا فیدرالی و حکومەتا هەرێما کوردستانێ. ئەگەر ئەم سەحکەینە دەستوورێ عێراقا فیدرالی یێ ساڵا ٢٠٠٥ێ کارپێکری، دابەشکرنا تایبەتمەندی و ئیدارەدانا ژێدەرێن سرووشتی ب شێوەیەکێ راستەوخۆ گەلەك بابەت ب دروستی رۆھن و ئێكلا نەکرینە و ب تایبەتی بابەتێ نەفت و غازێ کا تایبەتمەندییا کیش لایەنی یە؟ بەلێ ئەگەر ئەم بھێین سەحکەینە دەستوورێ عیراقێ، دێ بینین، كو دەستھەڵات ب سێ شێوەیان دابەشکرینە؛ کو د ماددێ (١١٠)ێ دا دەستھەڵاتێن حەسری یێن حکومەتا فیدرالی ھاتیینە دیاركرن، کو تێدا بەحسێ نەفتێ نەهاتییەکرن و هەروەسا د ماددێ (١١٤)ێ دا دەستھەڵاتێن هەڤپشك دیارکرینە د ناڤبەرا حکومەتا فیدرالی و حکومەتا هەرێمێ دا، دیسان بابەتێ نەفت و غازێ بەحس نەکرییە، د ماددێ (١١٥)ێ دا هاتییە؛» ئەو بابەتێن نەهاتینە دیارکرن (چەسپاندن) د دەستھەڵاتێن حەسری یێن حکومەتا فیدرالی دا ئانکو؛ د ماددێ (١١٠)ێ دا دێ کەڤینە بن تایبەتمەندی و دەستھەڵاتێن هەرێم و پارێزگەهان دا. هەروەسا دەستھەڵاتێن دی یێن هەڤپشك د ناڤبەرا حکومەتا ئیتحادی و هەرێمان دا، ئەگەر هات و ناکۆکییەك ل سەر یاسایەکێ پەیدا بوو دێ پێشەنگی(الاولوية) بۆ یاسایا هەرێمان بیت. ل گۆر دەستووری و دیارکرن و دابەشکرنا دەستھەڵاتان د ناڤبەرا حکومەتا ئیتحادی و هەرێم و پارێزگەهان دا د کەرتێ نەفتی دا دەستھەڵاتێن بەرفرەھ داینە هەرێما کوردستانێ، کو ڕاببیت ب وەبەرهێنان و پێشڤەبرنا کەرتێ نەفتێ د ناڤا  چارچۆڤێ سنوورێ خۆدا ب تایبەتی د پاشەرۆژێ دا، ئەف ماددەیێن دەستووری یێن مە ئاماژە پێدایین باشترین بەڵگەنە، کو هەرێما کوردستانێ پشتگەمی و تەکەزییێ ل سەر دكەتن بۆ وەبەرهێنانا کەرتێ  نەفت و غازێ. هەروەسا لایەنێ ئیتحادی؛ پشتگەرمییێ ل سەر ماددێ (١١١)ێ یێ دەستووری دکەتن، کو تێدا هاتییە،»نەفت و غاز مولکێ هەمی گەلێ عێراقێ یە، د هەمی هەرێم و پارێزگەهان دا.» ل ڤێرێ ئەگەر ئەم ژ لایێ زمانی ڤە بەرێخۆ بدەینێ، دێ بینین؛ كو ھاتییە گۆتن «گەلێ عێراقێ،» نەكو «دەولەنا عێراقێ،» ئەڤە ژی نە رۆھنییەك پێڤە یا دیارە. دیسان ئەڤ چەندە ژی نە هاتییە رەتکرن ژ لایێ یاسادانەرێن هەرێما کوردستانێ ڤە و دوپاتکرن د ماددێ (٣)ێ دا ژ یاسایا نەفت و غازا هەرێما کوردستانێ یا ھژمارە (٢٢)یا ساڵا ٢٠٠٧ێ هاتییە و تەگەزی ل سەر ڤێ چەندێ کرییە وەکو هەرێما کوردستانێ چ کێشە ل سەر هەبوونا ڤی ماددەی نە. هەروەسا حکومەتا ئیتحادی پشتگەرمییێ ل سەر ماددێ (١١٢)ێ برگا ئێكێ دکەتن، کو تێدا هاتییە:»حکومەتا ئیتحادی رادبیت ب ئیدارەدانا نەفت و غازێ ژ زەڤی – كێلگەیێن بەردەست (الحالية) ل گەل حکومەتێن هەرێم و پارێزگەهێن بەرهەمھێنەر ب شێوەیەکێ ڕەوا و گونجای..» ئانکو؛ دەستھەڵات داینە حکومەتا ئیتحادی، كو بتنێ ئیدارەدانەکا هەڤپشك بکەتن ل سەر زەڤیێن ھەیی (الحقول الحالية). ل ڤێرێ دڤێت جوداھی بھێتەکرن ل گەل زەڤیێن پاشەرۆژێ (الحقول المستقبلية). سەبارەت ب ڤێ چەندێ د یاسا نەفت و غازا هەرێما کوردستانێ دا و د ماددێ (18)ێ دا ماف ھاتییە دان ب حکومەتا ئیتحادی د ئیدارەدانا کاروبارێن گرنگ و ستراتیژی و سیاسەتەکا هەڤپشك هەبیت د ناڤبەرا هەردو حکومەتان دا ل سەر زەڤیێن ھەیی، ئەڤە ژی ب هاریکاری ل گەل جڤاتا ئتیحادی یا نەفت و غازێ، ئانکو بتنێ ئاماژە ب زەڤیێن هەیی ھاتییە كرن، نەكو یێن پاشەرۆژێ. ل ڤێرێ وەسا دیار دبیت هەرێما کوردستانێ ژ بۆ زەڤیێن پاشەرۆژێ مافێ دارشتنا سیاسەتا نەفتێ و ئیدارەدانا تاکلایەنانە هەیە بۆ کەرتێ نەفت و غازێ. هەروەسا د ماددێ (121)ێ یێ برگا ئێكێ دا هاتییە؛»دەستھەڵاتدارێن هەرێمێ مافێ ممارسەکرنا دەستھەڵاتێن یاسادانان، جێبجێکرن و دادوەرییێ هەیە ل گۆر دەستووری، بتنێ ئەو تایبەتمەندی نەبن یێن د دەستھەڵاتێن حەسری یێن ئیتحادی دا هاتین.» ئەڤە وێ چەندێ دگەهینیت، کو مافێ دانانا یاسایان ب هەرێما کوردستانێ هاتییەدان ژ وانا ژی یاسایا رێکخستنا کەرتێ نەفت و غازێ، کو ئەڤ یاسایە ل ساڵا ٢٠٠٧ێ یا ھژمارە (٢٢) ژ پەرلەمانێ کوردستانێ دەرکەفتییە، کو د ڤێ یاسایێ دا ب رۆھن و ئاشکەرایی بەحسێ نەخشەکێشان و رێکخستنا کەرتێ نەفت و غازا هەرێما کوردستانێ هاتییە کرن. بەلێ جھێ داخێ یە دادگەها فیدرالی ل ١٥ی شوباتا ساڵا ٢٠٢٢ێ بریار  ب نە دەستووریبوونا یاسایا نەفت و غازێ یا ھژمارە (٢٢) یا ساڵا ٢٠٠٧ێ دا و بریارا ڕادەستکرنا كەرتێ نەفت و غازێ بۆ وەزارەتا نەفتێ ل حکومەتا ئیتحادی دا، ئەڤێ بریارێ کارتێکرنەکا مەزن ل سەر کەرتێ نەفت و غازێ ل هەرێما کوردستانێ و دەستھەڵاتێن هەرێما کوردستانێ كر. ئەڤ بریارا دادگەها فیدرالی ب نە دەستووری و سیاسی ل قەلەم دا  و دیارکر؛ ئەڤ بریارە دژی چەندین ماددەیێن دەستووری یە، هەروەسا ل گولانا ساڵا ٢٠٢٢ێ  وەزارەتا نەفتا حکومەتا ئیتحادی سکاڵەیەك تۆمارکر ل دادگەها تێھەلچوون ( استئناف)ا کەرخێ ب دژی نە‌ه (٩) کۆمپانیایێن نەفتی یێن گرێبەستێن وەبەرهێنانێ گرێدایین ل گەل حکومەتا هەرێما کوردستانێ و داخوازکر ئەڤ گرێبەستە بھێنە هەڵوەشاندن و هەروەسا دیارکر، کو ئەڤ گرێبەستە هاتینە گرێدان ل دیڤ یاسایا نەفت و غازا هەرێما کوردستانێ یا ھژمارە (٢٢)یا ساڵا ٢٠٠٧ێ یا، کو هاتییە هەڵوەشاندن ژ لایێ دادگەها فیدرالی ڤە، دادگەها کەرخ ل ساڵا ٢٠٢٤ێ بریار ب هەڵوەشاندنا گرێبەستێن حەفت ژ وان کۆمپانییان دا ل گەل هەرێما کوردستانێ و دیارکر؛ کو ئەڤ  گرێبەستە  نەد یاسایی نە، ژ وان؛ کۆمپانیا دی ئێن ئۆ یا نەرویجی و گینیل ئێنرجی یا بەریتانی و وێستیرن زاگرۆس و ئێچ کەی ئێن یێن ئەمریکی…

هەروەسا بریار ل سەر دو ژ وان کۆمپانیان نەهاتنە دان، كو ئەو ژی دانا غاز و گاز پرۆم بوون، پشتی ڤێ چەندێ وەزارەتا سامانێن سرووشتی یا حکومەتا هەرێما کوردستانێ تەعن (الطعن) ل بریارا دادگەها تێھەلچوونا کەرخێ دا و داخواز ژ دادگەهێ کر ئەو بریار بھێنە هەڵوەشاندن (الغاء) كرن، چونکی؛ ئەڤ گرێبەستە هاتینە گرێدان بەری بریارا دادگەها فیدرالی یا دژی یاسا نەفت و غازا هەرێمێ و ل گۆر پرەنسیپێ گشتی یێ یاسا شارستانییا عیراقێ؛ ئەڤ چەندە ناهێتە سەپاندن ل سەر  وان گرێبەستێن بەری بریارێ هاتینە گرێدان، پشتی چەندین روینشتنێن دادوەری ل ١٨ی ھەیڤا ١٢ یا ساڵا ٢٠٢٤ێ دادگەها تێھەلچوونا کەرخێ بریارا هەڵوەشاندنا بریارێن پێشتر داین ل سەر گرێبەستێن نەفتێ یێن هەرێما کوردستانێ و دیارکر، کو ئەو گرێبەستێن کۆمپانیێن نەفتی یێن بیانی ل گەل هەرێما کوردستانێ د یاسایی و دروست و کارپێکرینە بۆ هەردو لایەنێن گرێبەستێ، هەروەسا دیارکر لایەنێن ژ دەرڤەی گرێبەستێ ماف نینە نەرازیبونێ ل سەر بدەن، هەروەسا دادگەها تەمیزێ ژی بریارا دویماهیێ ل سەر بریارا دادگەها کەرخێ دا و پەسەند کر. ئەف بریارا دادگەهێ ببوو بنیاتەکێ یاسایی و پشتەڤانەكێ بھێز بۆ کەرتێ نەفت و غازێ و شەرعییەتەکا دادوەری و یاسا بۆ كەرتێ وزێ ل هەرێما کوردستانێ ڤەگەڕاند، هەر وەکو ئەندامێ لژنا نەفت و غازێ ل پەرلەمانێ عیراقێ د. سەباح سوبحی دیارکری؛ بریارێن دادگەها کەرخ یێن د بەرژوەندییا وەزارەتا سامانێن سرووشتی یێن هەرێما کوردستانێ و رەتکرنا دەعوایێن وەزارەتا نەفتا عیراقێ، کو ب یاسایی داناینە، گرێبەستێن نەفتێ یێن هەرێما کوردستانێ دگەل کۆمپانیێن بیانی باشترین بەڵگەنە، کو بنیاتێن دژایەتیکرنا گرێبەستێن نەفتێ یێن حكۆمەتا هەرێما کوردستانێ ژ لایێ عێراقێ ڤە سیاسی بووینە و باشترین بەرسڤە بوویە بۆ پارت و لایەنێن عیراقی یێن دژایەتیکرنا ڤان گرێبەستان دکر و ب نەدەستووری و یاسایی قەلەم د دان.

ل ڤێرێ دەرگەهەکێ نوی ڤەبوو بۆ هەرێما کوردستانێ و حکومەتا ئیتحادی ژی نەرمی نیشان دا دبابەتێ نەفتێ و ل ھەڤکرنێ د ناڤبەرا وان دا ل سەر بابەتێ دارایی ب شێوەیەکێ گشتی و بابەتێ نەفت و غازێ ب شێوەیەکێ تایبەت. د ڤان رۆژێن بووری دا شاندەکێ هەرێما کوردستانێ ب سەرۆکایەتیا بەرێز مەسروور بارزانی سەرەدانا وەڵاتێ ئەمریکا کر و ل گەل مەزنە بەرپرسێن ئەمریکا روینشتن و بەحسا خورتکرن و بەردەوامیدان ب پەیوەندیێن هەردو لایان هاتەکرن، ژ وان بابەتێ وزێ، کو رابوون ب گرێدان و بەردەوامیدانا دو گرێبەستێن گرنگ یێن وزێ ل گەل هەردو کۆمپانیێن (وێسترن زاگرۆس و ئێچ کەی ئێن)یێن ئەمریکی بۆ ئەنجام دان و بەرفرەهکرنا وەبەرهێنانا وزێ ل هەرێما کوردستانێ و ئەف چەندە ژی دێ کاریگەرییێ ل سەر گەشەپێدانا ئابووری و دابینکرنا دەلیڤێن کاری نەك بتنێ بۆ هەرێما کوردستانێ بەلکو ل سەرانسەری عیراقێ ژی دێ مفا ژێ هێتە وەرگرتن ب تایبەتی بۆ دابینکرنا غازێ و پرکرنا ڤالاتییا پێدڤی یا عیراقی ل سەر غازێ بۆ دابینکرنا كارەبێ.

پشتی خواندنا مە بۆ بابەتێ فیدرالییێ ب شێوەیەکێ گشتی، بابەتێ ژێدەرێن سرووشتی د ناڤ وەڵاتێن فیدرالی دا ب شێوەیەکێ تایبەت ل سەر دیارکرن و دابەشکرنا دەستھەڵاتێن برێڤەبرنا كەرتێ نەفت و غازێ  د ناڤبەرا حكۆمەتێن ئیتحادی و حکومەتێن هەرێمان یان کانتۆنان دا، چەندین وەڵات وەك نموومە ھاتنە دیاركرن. ل ڤێرێ ئەگەر ئەم هەلویستێ ڤان وەڵاتان ل گەل یێ عیراقا فیدرال بەراوورد بکەین و رۆھنتر لێ بكەین، دێ بۆ مە دیاربیت، کو دەستوورێ عیراقێ یێ ساڵا ٢٠٠٥ێ گەلەك دەستھەڵات و تایبەتمەندی یێن داینە هەرێم و پارێزگەهان د هەمی بواران دا، ل دەمێ سیستەمێ فیدرالیەتێ هاتییە چەسپاندن د دەستوورێ  نوی یێ عیراقێ دا، کو تێدا دانپێدان ب هەرێما کوردستانێ ھاتییە كرن وەکو قەوارەیەكێ فیدرالی، ل سەر ڤێ چەندێ کۆمەکا دەستھەڵاتان ل گۆر دەستووری ب هەرێما کوردستانێ  هاتینە دان، ژ وان مافێ هەبوونا سەرۆکایەتییا هەرێمێ، جڤاتا وەزیران، جڤاتا دادوەری و پەرلەمانێ هەرێما کوردستانێ، کو ب رێکا هەلبژارتنا نوینەرێن خەلکی دهێنە هەلبژارتن، کو مافێ دانانا یاسایان هەیە، هەروەسا مافی دارشتنا سیاسەتا کاروبارێن ئابووری و ئاساییش، بەرگری و رەوشەنبیری د چارچۆڤێ سنوورێن هەرێما کوردستانێ دا، ئەگەر ئەم بھێن و دەستھەڵاتێن هەرێما کوردستانێ ب تایبەتی د كەرتێ نەفت و غازێ  دا ب هەڵسەنگینین و بەراوورد بکەین ل گەل وەڵاتێن فیدرالی یێن مە ئاماژە پێ داین، دێ بۆ مە دیار بیت؛ کو سەرەڕای پێدانا دەستھەڵات و تایبەتمەندیێن پێشڤەبرن و بەرفرەھکرنا كەرتێ وزێ، لێ حکومەتا فیدرالی و پارت و لایەنێن باڵا دەست ل گۆرەپانا سیاسی یا عیراقی ل دژی ڤی مافێ هاتییە چەسپاندن د دەستووری دا راوەستیاینە و ب بەردەوامی رێگرن ل جێبجێکرنا پرەنسیپێن سەرەکی یێن دەستورێ عیراقا فیدرالی و بەردەوام کار ل سەر کێمرن و لاوازکرنا دەستھەڵات و تایبەتمەندی یێن هەرێما کوردستانێ یێن هاتینە دیارکرن د دەستووری دا دکەن. عەقلییەتا بەغدا وەسا دبینیت، كو سیستەمەکێ مەرکەزی – ناڤەندی یێ بھێز دێ عێراقێ ژ جودابوونێن نەتەوەیی، مەزهەبی و رەگەزی پارێزیت. ئەڤ جۆرە بیرکرنە دبنە ئەگەرێ هندێ سیستەمێ فیدرالی د ناڤ عێراقێ دا ب لاوازی و سەقەت بمینیت و دەستوور ب ئاشکرا بھێتە پێشێلکرن و مافێن هەرێمان تێدا بھێنە خوارن. د بنیات دا سیستەمێ فیدرالی نە لاوازییا دەولەتێ یان پارچەكرنا وێ یە، بەلکو دانپێدانە ب هەمەڕەنگییا جڤاکی و بدەستڤەئینانا دادپەروەرییێ ب رێکا هاریکارییێ د ناڤبەرا دەستھەڵاتدارێن فیدرالی و هەرێمان دا بۆ بدەستڤەئینانا گەشەپێدانا سیاسی، ئابووری و جڤاکی د هەمی دەڤەرێن دەولەتێ دا و پەیداکرنا ژینگەهەکا وەسا، کو هەستێ هەولاتیبوونێ پەیدا بیت ل دەڤ هەر تاکەکێ دەولەتێ. لەوما؛ گرنگە بۆ جێبجێکرنا دەقێن دەستوورێ عێراقا فیدرالی وەك خۆ و بێی دەستێوەردانا سیاسی د کاروبارێن حکۆمی و دادوەری دا مافێ هەرێما کوردستانێ یێ، کو هاتییە چەسپاندن د دەستوور ب دروستی پێ بھێتەدان و ب تایبەتی د كەرتێ سامانێن سرووشتی دا ممارسا دەستھەڵاتێن خۆ یێن د دەستووری دا رێپێدای بکەت بۆ پێشڤەبرن و بەرفرەھکرنا وەبەرهێنانا نەفت و غازێ د ئاخا خۆ دا.

 

لیستەیا ژێدەران

 ئێک: پەرتوك:

١- د. ئالان جمال محمد، الضمانات القانونية في للاستثمار الأجنبي دراسة مقارنة حول عقود النفط، مكتبة القانون المقارن، بغداد، ٢٠٢٣.

٢- د. سەرگول مصطفى أحمد، الوضع القانوني للملكية الموارد الطبيعية النفط والغاز دراسة تحليلية مقارنة، دار الكتب القانونية، مصر، ٢٠١٥.

٣- فرح شاكر، النظام الفدرالي في العراق النشأة والاداء والاهمية، مركز الرافدين للحوار، ٢٠٢١.

دو: ڤەکولینێن زانستی:

١-جواد كاظم عبد نصيف البكري، أسس توزيع الثروات في الانظمة الفدرالية، مجلة كلية الادارة والاقتصاد، جامعة بابل، ٢٠٢٠.

٢- د. محمد عمر مولود و د. شورش حسن عمر، مظاهر فشل التجربة الفدرالية في العراق دراسة تحليلية مقارنة، مجلة كلية الحقوق، جامعة النهرين، ٢٠٢٢.

سێ: یاسا و بریارێن دادوەری:

١- دەستوورێ عیراقا فیدرال یێ ساڵا ٢٠٠٥ێ.

٢- دەستوورێ شاھنشینا ئێگرتییا ئیماراتێ یێ ساڵا ١٩٧١ێ.

٣- یاسا نەفت و غازا هەرێما کوردستانێ یا ھژمارە (٢٢)یا ساڵا ٢٠٠٧ێ.

٤- بریارا دادگەها بلند یا فیدرالی یا ھژمارە (٥٩) یا ئیتحادی یا ساڵا ٢٠٢٢ێ.

٥- بریارا دادگەها تێھەلچوونا کەرخێ ل سەر گرێبەستێن نەفتێ د ناڤبەرا هەرێما کوردستانێ و کومپانیێن بیانی دا.