زەمبیلفرۆش د ناڤبەرا ئەخلاق و کێشەیێن دەروونى دا

ئومێد سەگڤان

داستانا زەمبیلفرۆشى ئێک ژ داستانێن گرنگێن ئەدەبیاتا کوردى نە، ژ بەر گرنگییا بابەتێ ئەڤێ داستانێ، گەلەک ڤاریانتێن وێ هەنە، ژ داستانێ جارنا پتر وەکى بابەتەک ئەفسانەیى ل سەر زارێ دەنگبێژ و دەروێشان دهێت ڤەگۆتن. د هەموو ڤەگێرانان دا زەمبیلفرۆش وەک کەسایەتییەک خودان رەوشتەکێ بەرز دهێت دیتن، ئەو ناکەڤت پەى حەز و خواستەکێن خوە یێن زایندەیى. ئەڤە ژى بوویە ئەگەر کو کەسایەتییا وى د ناڤ سۆفى و دەرویشان دا، بلند بهێت نرخاندن و وەک کاراکتەرەک ئەخلاقى دهێت تەمسیلکرن. بەلێ ئەگەر ئەم ژ مەسەلێن رەوشتى و خواندنێن ترادسیۆنەل قاسەکێ دوور بکەڤن و ل ژێر دیتنێن قۆتابخانا دەروونشیکارى ئەوى بدن بەر ڤەکولینێ، ئەم دێ کێشە و ئالۆزییێن دەروونى ل جەم وى بینن، ب تایبەت گرێیا خوەکێمدیتنێ. ژ بەر کو رەفتارێن ئەوى ل گەل (گولخاتۆنێ)، ئەوێ چەندێ بۆ مە دسەلمینت، کو خودان ئالۆزییێن دەروونى نە، ب تایبەت مەسەلا خوه‌کێمدیتنێ دا.

گرێیا خوە کێمدیتنێ ژ ئەوان گرێیانە گرنگییەک مەزن پێ ھاتییە دان. خودانێ ڤێ تیۆرییێ (ئالفرەد ئادلەر)‏ کو بۆ جارا ئێکێ وی گرنگی ب ڤێ گرێیا دەروونی دایە، ڤەکولەر رێبوار محەمەد مەلازادە ئاماژێ ب بۆچوونا ئادلەرى دکت و دئینت زمان، کو ب رێکا ڤى ھەستێ سروشتێ مرۆڤایەتیێ ئێخستیە بەر تیشکێن شرۆڤەکرنێ (٢٠١٦: ٢٧٩). ھەروەسا ھەستێ خوەکێمدیتنێ ب شێوەیەک گشتی ل جەم ھەموو مرۆڤان ھەیە، دەما مرۆڤ رووبروویێ ئاریشەیەک دەستنیشانکری دبت، ب وی رەنگی ئامادە نینە و نەشێت دەربڕینێ ژ بیر و باوەرێن خوە و چارسەرییا ئاریشەیا خوە بکت، ل ڤڕ گرێیا خوەکێمدیتنێ دروست دبت (مەلازادە، ٢٠١٦، ر. ٢٧٩). ئەڤ گرێ یە، ھەستا خوەکێمدیتنێ ل جەم تاکەکەسی دروست دکت، ئەو ژی دەما ھەست پێ بکت بێ دەستھەلاتە یان ھەست ب دەستھەلاتەک ژ خوە مەزنتر بکت. ئەڤ ھەستە ژی ل قووناخێن زارۆکینیێ ل جەم تاکی چێ دبن. ھەموو زارۆک د ھەستا خوەکێمدیتنێ دا ھەڤبەشن، ل گۆر پێکھاتا جەستەیی و نەکاملبوون و بێھێزییێ ھەست ب خوەکێمدیتنێ دکن، ئیجار دەما گەشە دکن و تەمەنێ وان مەزن دبن، گوھۆڕین ب سەر ڤی ھەستێ وان دا دھێن. ژێدەرێن ڤێ گرێیێ زۆرتر و ئالۆزتر دبن. ھند فاکتۆرێن دى دبن سەدەما دروستبوونا ھەستا خوەکێمدیتنێ. ئادلەر ب چاڤەکێ کێم ل ڤێ گرێیێ تەماشە ناکت، بەلکو ب ئاوایەک سروشتی ڤێ گرێیێ دبینت و ھەر وەکی (ھاوژین سلێوە) د پەرتووکا خوە دا ئەوا ب ناڤێ “رەھەندی دەروون لەشیعرەکانی لەتیف ھەلمەت دا” بۆچوونا ئادلەری بۆ مە ڤەدگێرت: «ژ بۆ کو ئەم ھەست پێ بکن کو ئەم مرۆڤن، دڤێت ئەم د ناخێ خوە دا ھەست ب کێماسییێ بکن.» (٢٠١٣، ر. ٨٤).

د داستانا زەمبیلفرۆشی دا، ئەم کەسایەتییەک ب ڤی رەنگی دبینن، کو ل بەرامبەر ژنان خوە کێم دبینت. ئەڤە ژی ل گۆر ھزرا پسیکۆئانالیزێ گرێیا خوەکێمدیتنێیە. ئەم ھەستەک ب ئەڤی رەنگی ل جەم زەمیلفرۆشی دبینن، رەنگە ژی ئەڤ ھەستە ژ بەر پیشەیی وی بت، کو کەسەک ھەژار و کێمدەرامەتە. ھەر چاوا بت، ئەڤ خوەکێمدیتنا وی ل جەم دەروێش و دەنگبێژان ڤە، ژ دلپاکی و دەروونێ وی یێ پاک دھێت، لێ ژ ئالییێ دەروونشیکاری ڤە، نە وەھایە، ھندەک ئەگەرێن دى ھەنە کو ئەڤ ھەستە ل جەم وی دروست دبت. د داستانێ دا وەھا ھاتیە کو گولخاتوون وی ل کۆلانێ دبینت و ب ھجەتا کرینا زەمبیلان وی ڤەدخوینت قەسرێ:

«گۆ: زەمبیلفرۆش، وەرە ل پێش،

شەکر بگر، لێڤان بمێژ،

قیمەتان سەلکان ببێژ،

یا بچووک بھا ببێژ،

یا مەزن بینە زێران بەر بکێش.»

(جندی & ئەڤدال، ٢٠٠٨، ر. ٣٠٦)

ب ڤان گۆتنان زەمبیلفرۆش دچت ل با گولخاتوونێ و پاشی دەرگەھ ل سەر وی دھێت گرتن و گولخاتوون خوە نێزیکی وی دکت و دبێژتێ:

«زەمبیلفرۆش ناڤ ب شاھینە،

تو وەرە سەر تەختێ میر روونە،

خەرج و خەراجان بستینە

ل میر ھەرام بە، ل تە ھەلال بە

زەمبیلفرۆش گۆت:

ئەز نایێم سەر تەختێ میر روونانێم

خەرج و خەراجا ناستینم،

ل من ھەرام بە، ل میر ھەلال بە.»

(جندی & ئەڤدال، ٢٠٠٨، ر. ٣٠٦).

د ڤان گۆتنان دا ئەم ھەستا خوەکێمدیتنێ ل جەم زەمبیلفرۆشی دبینن، ئەڤ ھەست، رەنگە ژ بەر ڤان ھەر دو ھۆکاران بت:

ئێک ژ وان خوە ل جھێ میران نابینت ل سەر تەختێ وی نارووینت، ژ بەر کو د ھزر و بیرێن وی دا وەھا ھاتییە تێگەھاندن کو ئەو چ جاران نابت کارەکی وەھا بکت و ئەڤ باوەری بۆ وی چێ نەبوویە. ئەڤ چەندە ژی بۆ کولتور و چاندا وی دزڤرت کو ب تنێ میر دشێن ل جھێ میران بروونن.

یا دویەم ژی  ژ بەر کو لاشێ وێ ژنێ بۆ وی قەدەخەیە و ھەرامە و ئەو ب خوە کەسەک دیندارە و خوەداترسە. لێ دەما ئەم ڤێ رەفتارا وی دئێخن بەر تیشکێن رێبازا دەروونشیکاری ئەم گرێیا خوەکێمدیتنێ ل جەم وی دبینن. ژ بەر کو ئەو ئاریشەیا ئەو کەتییێ شەرم و گونەھێ ل جەم وی دروست دکت.  ئادلەر بەحسا تێگەھەک دى بەرامبەری ڤێ ھەستێ دکت کو ئەو ژی “قەرەبووکرن”ە. ئەو دبێژت دەما کەس ھەست ب خوەکێمدیتنێ دکت، بزاڤێ دکت ڤێ ھەستێ بتەپسینت و ل خوە دیار نەکت، ئەو ئێکسەر پەنایێ بۆ قەرەبووکرنێ دبت. ل گۆر دیتنا ئادلەری خەبات و تێکۆشانا مرۆڤی ھەموو بەرھەمێ ڤێ خوەکێمدیتنێیە. ئادلەر پتر دێنا خوە ددت داھێنان و ئافراندنێ، ئەڤ تیۆریا وی پتر ب ھونەرمەند و نڤیسکاران ڤە گرێ دایە.  ھاوژین سلیوە دیسا بۆ مە گۆتنا وی ڤەدگێرت و دھینت زمان: “ھێزا داھێنانێ ب ھێزا خوەکێمدیتنێ ڤە پەیوەندیدارە، نە کو ب ھێزا سەکسی ڤە” ( ٢٠١٣، ر. ٨٤).

   ب زارێ زەمبیلفرۆشی ئەم ڤێ ھەستێ باش دبینن و ب ڤی ئاوایی دەربرینێ ژ خوە دکت:

«زەمبیلفرۆش، لاوێ فەقیر،

کەرەم کە سەر دۆشەکا میر

خوە را شابە ل زلف و ھەریر،

خاتوون، ل من تۆڤە دۆشەکا میر

ئەز ل ھەڤ ناخم زلف و ھەریر،

ئەز کەسیبم خوە را فەقیر.»

(جەلیل & جەلیل، ٢٠١٨، ر. ١٣٠)

رەنگە ئەڤ گرێیا زەمبیلفرۆشی ژ بەر رەوشا وى یا ئابۆری بت. ژ بەر کو ئەو ب خوە دانپێدانێ دکت کو کەسەک ھەژارە، نە حەدێ وی یە بچت سەر دۆشەکا میران روونت خوارێ و دەست بکت ژنا وی. ژ ملەک دى ڤە ئەو داخوازا خاتوونێ ب ئەرێ دبینت، لێ نە ھێژایی وی یە، ژ ملەک دى ڤە ژ بەر کو ئەو ژن نە ھەڤژینا وی یە و سەکسا وێ ژ بۆ وی حەرامە و خوە ب ھند گۆتنێن دى قایل دکت و قەرەبوویا ڤێ ھەستێ خوە دکت و پەنایێ بۆ خوەپارێزییێ دبت:

«گۆ زەمبیلفرۆش، تو وەرە سەر مسلەتێ،

تو بکە سەفایەتێ،

ھێژ دوورە رۆژا قییامەتێ.

گۆ: وی ھەرامەتۆ، وی ھەرامەتۆ،

تو بەس بکە ڤی قسەتۆ،

تە ئەز برم ھەلاکەتۆ.»

(جندی & ئەڤدال، ٢٠٠٨، ر. ٣٠٨).

زەمبیلفرۆش ژ بۆ ڤێ کریارێ حێجەتان دگرت، کو دێ ببت سەدەمێ ھەلاکەت و ئابرووچوونێ ل جەم خوەدێ، نەچار دبت ڤێ ھەستێ ب رێکەکا دى ڤەدشێرت، کو ئەو ژی پەنایی بۆ خوە دوورکرن و ترس ژ خوەدێ دبت، ھەر وەکی د ڤێ نموونێ دا خویایە:

«گۆ: خاتوونێ، ئەز نایێم سەر مسلەتێ،

 ترسا من ژ رۆژا قیامەتێ.»

(جندی & ئەڤدال، ٢٠٠٨، ر. ٣٠٧).

ترس ژ رۆژا قیامەتێ بھانەیەکا مەزنە، زەمبیلفرۆش پێ ڤێ ھەستێ نەپەن دکت. ئەو ل بەراھیکێ خوە ھێژایی تەختێ میران نابینت، پاشی حێجەتان دگرت، کو دێ ل رۆژا قییامەتێ باجا ڤێ چەندێ دت. ژ بۆ مە ئەو ھەستێن وی یێن دەستپێکێ گرنگن، دەما خوە فەقیر و نەھێژایی گولخاتوونا ژنا میری دبینت. رەنگە ژی ئەڤ خوەکێمدیتن ل گۆر بۆچوونا فرۆیدى ژ ئەنجامێ سستی و لاوازییا ئەندامێ وی یێ زایەندی بت. سلیوە ڤێ جارێ پەرتوکا خوە دا ئاماژە دکت بۆچوونا فرۆیدى سەبارەت ڤێ گرێیێ و دھینت زمان کو ھەستکرن ب خوەکێمدیتنێ ژ بەر لاوازی و سستی و نەچالاکییا ئەندامێ زایەندی یە کو تاکەکەس تووش دبت و ھەست ب خەمگینی، ترس و سترێسێ دکت (٢٠١٣، ر. ٨٦). ئەم ڤان سالۆخەتان ل جەم زەمبیلفرۆشی ژی دبینن، لێ ژ بەر نەریتێن جڤاکی ئەڤ ھەست ھاتیە ڤەشارتن و کراسەک ئەخلاقی لێ ھاتییە کرن. ئەگەر ژ بەر ڤان ئەگەران نەبت، رەنگە چ بھانەیێن دى نەبن زەمبیلفرۆش خوە نێزیکی خاتوونا ژنا میری نەکت. ئارمانجا زەمبیلفرۆشی ئەوە پارەیەکێ ب دەست خوە ڤە بھینت، خاتوون ژی ب ھەمان ھزرێ رەفتارێ دگەل دکت کو دێ وی ب پارەیەکێ مەزن پاداشت بکت ھەگەر خواستەکا وێ ب جھ بھینت:

«گۆ: زەمبیلفرۆش، شوخول بکە خێرا تە تێ،

زەمبیلفرۆش تە چ ھەوال،

ھنگی تو دکاری،

زێرا بدمە تە، تو بڤی مال.»

(جندی & ئەڤدال، ٢٠٠٨، ر. ٣٠٨).

زەمبیلفرۆش ب ڤێ پاداشتێ ژی رازی نابت، ئەو بەرسڤا وێ ب ڤی رەنگی ددت:

«گۆ: خاتوونا گەردەن ب مۆر،

شوخول نابە کۆتەک و زۆر،

مۆلەت بدە ھەتا ھنگۆر،

خوەدێ قەدەرە ل ژۆر،

ئەو خاتوون سنگ ب سنی،

ئەو خەبەر خێر-خێر کەنی»

(جندی & ئەڤدال، ٢٠٠٨، ر. ٣٠٨).

کەسایەتیا زەمبیلفرۆشی وەکی داستانەکا فۆلکلۆری گەلەک دیار و ئاشکەرا نینە، ھەر ئێک ب رەنگەکێ ل گۆر شەرت و مەرجێن خوە یێن جڤاکی ئەڤ داستان ڤەگوھاستییە و پاراستییە. لێ ئەڤ چەندا ھاتی دیارکرن تێرا ھندێ دکت کو ئەم گرێیا خوەکێمدیتنێ ل جەم وی ببینن، ژ بەر کو مژارا گرێیێن دەروونی ژی نە وەھا چالاکە، بەلکو ب رەنگەکێ ڤەشارتی و ھندەک ھەلوەست و رەفتاران دا ل جەم تاکی دیار دبت. ژ ملەکێ دى ڤە فەقێ تەیران پتر ل سەر سالۆخەتێن کەسایەتیا زەمبیلفرۆشی کار کریە و کراسەک سۆفیسیزمێ ل بەر کریە. لێ خەباتا مە ل سەر ڤاریانتێن فۆلکلۆریە، مە داستانا زەمبیلفرۆشا فۆلکلۆری کریە ھێڤێنێ خەباتا خوە. ب ھەر رەنگەکێ ل گۆر چەمکێ دەروونشیکاری زەمبیلفرۆشی گرێیا خوەکێمدیتنێ ھەیە و ئەو نەشێت خوە نێزیکی ژنا میری بکت و پێش ڤێ چەندێ ڤە پەنایێ بۆ قەرەبووکرنێ دبت. ئەو ژی پەنایێ بۆ ھەستا خوە یا دیندارییێ ڤە دبت و د ئەنجام دا خوە ژ بانێ کەلێ دھاڤێژت و بێ کو چ زیان بگەھتێ رزگار دبت.

ژێدەر:

 مەلازادە، رێبوار محمد. (٢٠١٦). نالی و سایکۆلۆژیای شیعر. ھەولێر: ئاوێر.

سلیوە، ھاوژین (٢٠١٣). رەھەندی دەروونی لە شیعرەکانی لەتیف ھەڵمەت دا. ھەولێر: یەکێتی نووسەرانی کورد.

جندی، حاجى، ئەمینێ عەفدال (٢٠٠٨). فۆلکلۆرا کورمانجا. ھەولێر: ئاراس.

بابەتێن گرێدای