گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
د. کاروان سالح وەیسى
(2-2)
دەستپێکرنا شۆڕشا گولانێ ل قووناغێن پشتى پیلان و رێککەفتنا جەزائیرێ یا خیانەتکاری یا ئادارا 1975ێ، کارەکێ ب ساناهى نەبوو، چونکى ل دویڤ بەندێن ڕێککەڤتنامەیا جەزائیرا ساڵا (1975)ێ، ل ئەوى دەمى سەرۆکێ عيراقێ (ئەحمەد حەسەن بەکر 1968-1979)ێ، دا دیارکرن خەباتا چەکدارییا کوردى بۆ هەتا هەتایێ ب دووماهى هات، پشتى نسکۆیا سالا 1975ێ بۆشاییەکا سیاسى یا مەزن ل کوردستانێ پەیدابوو، ئەڤێ چەندێ دەرفەتەکا باش بۆ حکومەتا عيراقێ ب جێبەجێکرنا ئارمانج و ستراتیژيیێن خۆ یێن ژ ناڤبرنا پڕسا کوردى و گوهۆڕینا دیمۆگرافیا کوردستانێ هاتە پێش، د ئەڤى بیاڤیدا چەندین سیاسەت ب مەرەما ژ ناڤبرنا نەتەوەیێ کورد و عەرەبکرنا کوردان پەیرەوکرن، ژ ئەوان:
- سیاسەتا جڤاكى:
پشتى شکەستنا شۆڕشا ئەیلولێ ل ئادارا 1975ێ، ڕەوشا جڤاكى یا کوردستانێ زۆر تێکچوو، ژمارەیەکا زۆر يا خەلکێ کوردستانێ پەنابەرى ئیران و تورکیا بوون، ئەو خێزانێن ل کوردستانێ ماین، ژبەر شکەستنا شۆڕشا ئەیلوولێ زۆر بێ ئومێد بوون، ئەڤە سەرەڕاى هندێ حکومەتا عيراقێ ژمارەیەکا خێزانێن کورد ل دەڤەرێ جودا جودا یێن کوردستانێ بۆ باشوور و ناڤەراستا عيراقێ ڤەگوهاستن، ئارمانجا عيراقێ ژ ڤەگۆهاستنا ئەوان خێزانێن کورد ژ گوندێن ئەوان و ئاکنجیکرنا ئەوان د ژینگەهەکا بیانی دا، ژناڤبرنا دابونەریت و کەلتۆرێ کوردى د بەرژەوەندییا عەرەبان دا بوو، ب ئەڤى ڕەنگى شێوازێ کەلتۆرێ عەرەبان ب سەر ئەوان خێزانان دا سەپاند، ب تایبەتى بارزانى و پشکهك ژ ئەوان پەنابەرێن ل دویڤ بنەماێن لێبۆرینا سەددام حوسێنى دەرکرین ژ ئیرانێ ڤەگەڕیان بۆ عيراقێ. بەلێ ژ جهێن وان هاتنە ڕاکرن و بۆ باشوور و ناڤەڕاستێ عيراقێ هاتنە ڤەگوهاستن، ب ئەڤى ڕەنگى بێ هێڤیبوون بگەرن سەر ئەرکێن خۆ یێن ڕۆژانە.
ل ڕێکەفتى 10ى ئادارا 1976ێ نوونەرێ بالیۆزخانەیا بەڕیتانیا ل ئیرانێ (ڕاندڵ) د کۆمبوونەکێ دا ل گەل وەزیرێ ڕاگەهاندنا عيراقێ (تارق عەزیز) و ژمارەیەکا بەرپرسێن عيراقێ دانوستاندن ل دۆر کاودانێن پەنابەرێن کورد ل باشوورێ عيراقێ کرن، ل دۆر ڤەگوهاستنا کوردان بۆ باشوور و ناڤەراستێ عيراقێ و ڕەوشا خراب يا کوردان ڕەخنە ل سیاسەتا بەغدا گرتن، بۆ پتر تێکدانا ڕەوشا جڤاكى یا کوردان، حکومەتا عيراقێ بڕیار دا هەر عەرەبەکێ کچەکا کورد بخوازیت دێ (500) دیناران وەک خەلات پێشکێشکەت، ئارمانجا سەرەکى یا حکومەتا عيراقێ کێمکرنا ژمارەیا کوردان و ژناڤبرنا ناسنامەیا نەتەوە و کەلتۆرێ کوردى بوو، ب مەرەما گوهۆڕینا سیمایێ ئاکنجیيێن کوردستانێ، حکومەتا بەغدا پشكەک ژ هۆزێن عەرەب ل باشوورێ عيراقێ ڤەگوهاستن دەڤەرێن کوردى ل کەرکووک و دەڤەرێن کوردى یێن ب سەر مووسل ڤە، دیسان ئەو فەرمانبەر و فەرماندێن ل سەر دەمێ شۆڕشا ئەیلولێ ڕۆڵ هەین وەک فەرمانبەرێن کارگێرى دامەزراندن، هەژى یە بێژین ڕەوشا ئەوان خێزانێن کورد یێن بۆ باشوورێ عيراقێ هاتین ڤەگوهاستن زۆر خراب و نەخۆش بوو و ژ هەمى مافێن ژیانێ هاتبوون بێ بەهرکرن، د بیاڤێ خزمەتگوزاريیێن ساخلەمی و تەندروستیێ دا، دەڤەرێن کوردنشین هاتبوون پشت گوههاڤێتن، لەوڕا چەندین جۆرێن نەخۆشیيێن مەترسیدار وەک تیفوو، مەلارى، زەرک، خوینبەربوون و خوریک ل کوردستانێ بەڵاڤبوون.
دیسان ب مەرەما کێمکرنا رێژەیا کوردان، حکومەتا عيراقێ چەندین شێواز و رێک بکاردهینان مینا تێکدانا گوندێن کوردان، زیندانکرن و سێدارهدانا خەلکێ و دروستکرنا هێزێن چەکدار (هێزێن خۆفرۆشى) ژ هۆزێن کوردان و بکارهینانا ئەوان بۆ بەرژەوەنديیێن خۆ ب دژى مللەتێ ئەوان بخۆ.
- سیاسەتا ئابوورى
باشوورێ کوردستانێ ب ئێک ژ دەڤەرێن ستراتیژی یێن گرنگێن ڕۆژهەڵاتا ناڤینە، ژ بەر کو چەندین ژێدەرێن ژێر ئەرد یێن سروشتى وەک پەترۆڵ، غاز و چەندین کانزايێن دى لێ هەنە، سەرەڕاى هندێ ئەردێ ئەوێ ب داهاتێن خۆ یێن سروشتى ب پیتە و زەنگینە، بەلێ چ کۆمپانیێن مەزن ل کوردستانێ نەبوون و بەغدا ب بەردەوامى دورپێچا ئابوورى دانابوو سەر کوردان، ژبەر هندێ پتريیا خەلکێ ئەوێ د ڕەوشەکا خراب یا ئابووری دا دژيیان، سەرەڕاى ڕەوشا خرابا ئابوورى یا کوردستانێ، نەبوونا چ پرۆژەيێن خزمەتكارى، ڕۆژ ب ڕۆژێ کاودانێن ئابوورى یێن کوردان خراب دبوو، ڕێژەیا بێکاريیێ بەر ب زێدەبوونێ دچوو، ئارمانجا حکومەتا بەغدا یا سەرەکى ب ئەڤێ چەندێ ئەوبوو بەردەوام چاڤێ خەلکێ کوردستانێ ل سەر بەغدا بیت داکو نەشێت هێزەکا بەرهەمهێنەر دروست بکەت، دا ژ لایێ ئابوورى ڤە بنگەهەکێ بهێزێ پيشەسازى، چاندن، بازرگانى و دارایى نەبیت و ژێرخانەیا ئابوورى یا کوردستانێ بەر ب نەمانێ ببەت، ژبەر بلندبوونا بهایێ پەترۆلێ ل عيراقێ ئاستێ ژیارا خەلکێ عيراقێ باشتر بوو، خەلکێ کوردستانێ د ئاستەکێ زۆر خراب دا د ژیيا، ل گەل ئەوێ ڕەوشا خرابا ئابوورى یا کوردستانێ، حکومەتا عيراقێ بەردەوامبوو ل سەر سیاسەتا خۆ یا لاوازکرنا ڕەوشا ئابوورى یا کوردان.
لەوڕا ل ساڵا 1975ێ بڕیار دا (5000) پێنج هزار کڕێکارێن کورد ژ کۆمپانیا پەترۆلێ ل کەرکووکێ دەر بکەت و د بەرامبەردا (10000) دههـ هزار کڕێکارێن عەرەب ل خانەقین، کفرى و کەرکووک ئاکنجیکرن، هەر خێزانەکا ئەوان عەرەبان خانیەک و پارچەیەکا ئەردى دانێ، ل هەمان دەم دا (ئەنجوومەنا سەرکردایەتيیا شۆڕشێ یا ڕژێما بەعس) بڕیارەیەک ل ژێر ناڤێ فەرمانا ژمارەیا (369) دەرکر و تێدا بڕیار دابوو نابیت زەڤى و ئەرد ل سەر ناڤێ کوردان ل کەرکووکێ بهێنە تاپۆکرن، مەبەستا سەرەکى یا حکومەتا عيراقێ یا کونترۆڵکرنا ئەردان ل دەڤەرێن پەترۆڵ لێ هەین ژ ناڤبرنا کورد و کەلتۆرێ ئەوان بوو، ب مەرەما پتر ئالۆزکرنا ڕەوشا ئەوان دەڤەران و پەیداکرنا ئالۆزيیان د ناڤبەرا جوتیارێن کورد و عەرەب دا، یاسايا چاندنێ یا ژمارە (90) دەرکر و تێدا بڕیار دا زەڤى ل سەر جوتیارێن عەرەب بهێنە دابەشکرن و جوتیارێن کورد ژ ئەردێن ئەوان هاتنە بێ بەهرکرن، ب ئەڤێ چەندێ نەخۆشى د ناڤبەرا جوتیارێن کورد و عەرەبان دا ل دەڤەرێن کوردنشین ب تایبەت ل کەرکووک، کفرى، خانەقین پەیدابوون.
- پشتەڤانیيا خەلکێ گوندان
پشتى ژناڤچوونا شۆڕشا ئەیلولێ، ڕێژەیەکا بەرچاڤ یا خەلکێ مابوون د ناڤ کوردستانێ دا ب تایبەتى ل دەڤەرێن دویر دەستێن ڕژێما بەعسا عيراقى، سەرەڕاى هندێ حکومەتا عيراقێ هەمى بزاڤ و شیانێن خۆ د مەزاختن ئەوان بکەته دبن چاڤدێرییا سەربازی دا و بۆ ئەڤێ مەرەمێ ڕێکێن سەربازى بۆ گوندێن سەر سنورى هەر ژ سنورێ زاخۆ- باتیفا بۆ ئامێديێ و دەوروبەرێن دهۆکێ کێشان، بەلێ نەشیا ڕێکێ لبەر پەیوەندیێن خەلکێ ل گەل سەرکردایەتيیا پارتێن سیاسى یێن کوردى ب تایبەتى سەرکردایەتيیا بەروەختا پارتى دیموکراتى کوردستان، ب ئەڤى ڕەنگى پەیوەندیيێ د ناڤبەرا هێزێن پێشمەرگەى و خەلکێ ماین دا ل کوردستانێ بهێزبوون و هێزێن پێشمەرگەى هاتنە د ناڤ گوندان دا و دەست ب کۆمکرنا پێزانینان ل دۆر هەبوونا هێزێن عيراقێ ل سەر سنوران و گوندێن دەڤەرا بەهدینان هاتنەکرن، داکو هەمى ئامادەکارییان بۆ هێرشان ئامادە بکەت و هێزێن پێشمەرگەى وەسا هاتبوون ئاگەهدارکرن هەر گوندەکێ هاریکارییا ئەوان نەکەت نابیت زۆریێ ل خەلکێ بکەن و پێدڤییە ژ ئەوى گوندى بچن گوندەکێ دى، بەلێ ژبەر ئەوێ زۆلم و زۆردارییا حکومەتا عيراقێ ل گەل خەلکێ کوردستانێ کرین، پتریيا خەلکێ گوندێن ل باشوورێ کوردستانێ پشتەڤانیيا خۆ بۆ هێزێن پێشمەرگەى دا دیارکرن و هەر دەمێ شۆڕش بهێتە ئەنجامدان دێ ب هەمى شیانێن خۆ یێن ئابوورى و جڤاكى هاریکارییا هێزێن پێشمەرگەى کەین.
دیسان گوندێن سەر سنورى ل باکوورێ کوردستانێ ب تایبەتى گوندێن گوییان، ژێرکى و هەدریشیيان دەرگەهێن مالێن خۆ بۆ پێشمەرگەى ڤەکرن و سەرەڕاى دویڤچوونا هێزێن حکومەتا تورکیا پشتەڤانیيا هێزێن پێشمەرگەى کرن و ب ئەڤێ چەندێ پتر هێزێن پێشمەرگەى هاتنە پالدان بهێنە د ناڤ دەڤەرێن سەر سنورى یێن کوردستانێ دا و دەست ب چالاکییان ب دژى بنگەهێن هێزێن عيراقێ کرن و هێدى هێدى چالاکيیێن ئەوان دەرگەھ بۆ ڕوودانا شۆڕشا گولانێ خۆش کرن.
- هۆکارێن هەرێمى
پشتى مۆرکرنا ڕێککەفتنامەیا جەزائیر د ناڤبەرا عيراق و ئیرانێ دا ل ئادارا 1975ێ و ژناڤچوونا شۆڕشا ئەیلولێ، پێشهاتێن هەڕێمى ب شێوەیەکێ بەرچاڤ گوهۆڕین ب سەردا هاتن، هەڤرکییەکا تۆند د ناڤبەرا وەلاتێن هەڕێمی دا ب تایبەتى عيراقن سووریا و ئیرانێ دا پەیدا بوو، عيراقێ مۆرکرنا ڕێکەفتنامەیا جەزائیر بۆ خۆ ب شەرمزارى دزانى و ددا دیارکرن ل دەمێ ئەو رێککەفتنامەیا مۆرکرى ژ نەچارى مۆرکرى یە و بەردەوامى دا سەر پێشڤەبرنا هێزا خۆ و کەفتە هەڤڕکيیان ل گەل سووریا و ئیرانێ، ئەڤە د دەمەکێ دا رژێما بەعسا سووریێ دەرگەهێ خۆ بۆ پارتێن سیاسى یێن کوردى ڤەکربوو و بارەگاێن پارتێن سیاسى یێن کوردى ل ئەڤى وەلاتى هاتنە ڤەکرن و هێزێن ئەوان مەشق دکرن و ب ڕێکا ئەڤى وەلاتى هاریکارى بۆ هێزێن پێشمەرگەى دهاتنە فڕێکرن، دیسان ڕژێما بەعسا سوورى هاریکارییا هێزێن سیاسى یێن کوردى دکر ب ڕێکا سنورێ ئەوێ بهێن د ناڤ دەڤەرێن باشوورێ کوردستانێ دا و دەست ب چالاکیێن خۆ بکەن، ژ لایەکێ دیڤە ئیرانێ ژى هەولدا ب ڕێکا هێزێن خۆ هاریکارییا هێزێن سیاسى یێن کوردى ل سنورێ خۆ بدەت، ئارمانجا ئەڤان هەر دو وەلاتان ئەو بوو مەترسیا کوردان ل سەر خۆ لاواز بکەت، چونکى ئەوان هزر دکر ئەگەر ئەو ڕێکێ نەدەن هێزێن سیاسى یێن کوردى دێ چالاکیێن سیاسى یێن کوردى د ناڤ ئەوان دا زێدەبن و دێ بنه مەترسی بۆ سەر دەستهەڵاتا ئەوان، دیسان ئەوان دڤيیا مەترسیيا عيراقێ ل سەر خۆ لاواز بکەن و د ناڤخۆ دا مژوویل بکەت، لەوڕا ب شێوەیەکێ سنوردارکرى هاریکارییا هێزێن سیاسى یێن کوردى دکرن، ئەڤە د دەمەکێ دا بۆ تورکیا ژبەر بەرژەوەنديیێن خۆ یێن ئابوورى و سیاسى پەیوەندیێن خۆ ل گەل بەغدا بهێزکرن و تاڕادەیەکێ دەرگەهێن سنورى بەرامبەرى لڤینێن کوردان کونترۆلکرن، ل گەل هندێ رێک ب کوردان ددا ب شێوەیەکێ نهێنى چالاکییان ل سەر سنورێ ئەوێ ئەنجامبدەن و بنگەهێن پێشمەرگەى ب شێوەیەکێ نهێنى ل دەڤەرێن سەر سنورى هاتنە ڤەکرن. ژ لایەکێ دیڤە ژبەر مەترسيیا عيراقێ ل سەر وەلاتێن عەرەبى و سیاسەتا ئەوێ یا خۆ سەپاندن و بلنکرنا بهایێ پەترۆلێ وەلاتێ لیبیا ژى بڕیار دا هاریکارییا هێزێن سیاسى یێن کوردى بکەت.
ژ ئەنجامێ سیاسەت و پێنگاڤێن حکومەتا عيراقێ یێن ب دژى کوردان هاڤێتین و بووینە ئەگەر تێکچوونا ڕەوشا ئەوان یا ئابوورى و جڤاكى، بوونە پالدەر جارەکادى هاتنە پالدان بۆ ڕزگاربوونێ ژ ئەوێ ڕەوشا خراب دەست ب خەباتا چەکدارى بکەن، ب ئەڤى ڕەنگى ل 25/26ى گولانێ 1975ێ ئێکەم چریسکا ئاگرێ شۆڕشێ ل کوردستانێ ب دژى هێزێن عيراقێ روودا.
ژێدەرێن مفا ژێ هاتیە وەرگرتن:
- بارزانى، مسعود.(2021). بارزانى و بزوتنەوەى ڕزگاریخوازى کورد 1975-1990 شۆڕشى گولان، هەولێر: چاپخانەى رۆکسانا، ب1،ب4.
- تەیب، جەمال فەتحوڵا.(2012). بزوتنەوەى ڕزگاریخوازى کورد لە باشوورى کوردستان 1975-1980، هەولێر: چاپخانەى شەهاب.
- حسین، مێهڤان محمد.(2018). موقف بریطانیا من القضیة الکردیة فی العراق 1975-1980 دراسة تاریخیة وثائقیة، زاخو: المرکز زاخو للدراسات الکردیة.
- حەمەد، دلێر ئەحمەد.(2019). مێژووى جولانەوەى ڕزگاریخوازى کورد لە باشوورى کوردستان (1975- 1991)، سلێمانى :چاپخانەى کارۆ.
- ڕەشید، هاوکار محەمەد محەمەد.(2024). خەباتى چەکدارى لە باشوورى کوردستان (1976-1988) پارتى و سۆسیالیست و پاسۆک بە نموونە، هەولێر :دەستەى ئینسکلۆپێدیاى پارتى دیموکراتى کوردستان.
- ڕەشید، هاوکار محەمەد محەمەد.(2025). ڕەنگدانەوەى بارودۆخى باشوورى کوردستان لە بڵاوکراوەى دەنگوباسى کوردستان (1980-19889)، هەولێر : دەستەى ئینسکلۆپێدیاى پارتى دیموکراتى کوردستان.
- محەمەد، مراد حەکیم.(2004). ئاکامە کۆمەڵایەتیەکانى سیاسەتى ڕاگوستنى کورد لە عيراق لەسەردەمى بەعس دا، سلێمانى: سەنتەرى لێکۆڵینەوەى ستراتیجى کوردستان سلێمان.
- مێدل ئیست ووچ.(2004). جینۆسایدى لەعيراق دا (پەلامارى ئەنفال بۆ سەر گەلى کورد)، وەرگێران: محەمەد حەمە ساڵح توفیق، سلێمانى: چاپخانەى تیشک.
- مینەن ئەمین قادر.(2012). ئەمنى ستراتیژى عيراق و سێکوچکەى بەعسیان، سلێمانى : ئەکادیمیاى هۆشیارى و پێگەیاندنى کادیران.
- نێروەیى، عەلى تەتەر.(20229. سیاسەتى حکومەتى عيراق لە کوردستان لە سایەى بەڵگەنامە فەرمییەکاندا 1975-1991، چ2، دهۆک : چاپخانەى ئێران:، ب1.
- Disney Jr, D. B. (1980). The Kurdish nationalist movement and external influences (Doctoral dissertation, Monterey, California. Naval Postgraduate School).
- Besifki, N. (1996). The Kurdish National Liberation Movement since 1975: success or failure (Doctoral dissertation, University of Southampton).
