گۆڤارا مەتین، زنجیرەیەکا پەرتووکێن گرنگ و ناڤدار ب رەنگەکێ کورتکری، دێ بۆ خواندەڤانێن خۆ بەرچاڤ کەت.. هیڤیدارین ئەڤ گۆشەیێ هەیڤانە، ببیتە جهێ مفای بۆ خواندەڤانێن مەتین یێن هێژا، داکو ببیتە هاندانەک و خەلکێ مە پتر بەر ب خواندنا پەرتووکانڤە بچیت.

بۆ ڤێ هەژمارێ مە پەرتووکا (ل دەمێ ئاڤابوونا ڕۆژێ: دیرۆکا شەڤێ  At Dayd’s Close: A History of Nighttime) هەلبژارتیە. ئەڤ پەرتووکە ژ نڤیسینا نڤیسەرێ ئەمریکی ئا. رۆجەر ئیکیرش A. Roger Ekirchی یە. پەرتووک بۆ جارا ئێکێ ل سالا ٢٠٠٥ێ د بەرگەکێ ٤٤٧ چار سەد و چل هەفت بەرپەڕان دا چاپبوویە و چەند جاران یا هاتییە چاپکرنەڤە و دوماهی چاپا وێ ل سالا ٢٠٢٢ێ ژ W. W. Norton & Company بوو.

نڤیسەرێ پەرتووکێ بۆ دەمێ ٢٠ سالان ڤەکۆلین ل سەر مژارێن وێ کرینە و هەژمارەکا زێدە یا ژێدەران ل سەر ناڤەڕۆکا پەرتووکێ ب دەست ئێخستینە داکو ب زانیت کا خەلکی چەوا شەڤێن خۆ دبۆراندن بەری داهێنانا گڵۆپا کارەبێ.

كورتییه‌كا گشتی ل دۆر په‌رتووكێ

ئه‌ڤ په‌رتووكه‌ ڤه‌كۆلینه‌كا دیرۆكی یا تێروتەسەلە‌ ل دۆر ژیانا مرۆڤی د شه‌ڤێ دا به‌ری سه‌رهه‌لدانا شۆرەشا پیشەسازی و پەیدابوون و گه‌شه‌كرنا گڵۆپێن كاره‌بێ. نڤیسه‌ر دیار دكەت كا چەوا شه‌ڤ د چاخێن كەڤن دا جیهانه‌كا جودا بوو. مرۆڤی ب شێوه‌یه‌كێ دی نه‌ وه‌ك ئه‌ڤڕۆ سه‌ره‌ده‌ری ل گەل تاریێ دكر.  نڤیسەری پتر ژ ٥٠٠ پێنج سەد ژێدەرێن جودا بكارئیناینه‌ دا كو نیشا مه‌ بده‌ت كا چەوا مه‌ نیڤا ژیانا خۆ (كو شه‌ڤه‌) ژ ده‌ست دایه‌ و چه‌وا كاره‌بێ بایۆلۆژیا مه‌ و په‌یوه‌ندیێن مه‌ یێن جڤاكی گوهۆڕینە.

گرنگترین پشكێن په‌رتووكێ

1 –  جیهانا تاریێ  The World of Darkness

د ڤێ پشكێ دا، ئيكيرش بەحسێ وێ ترسا دێرین دكه‌ت كو مرۆڤان ژ شه‌ڤێ هه‌بوو. شه‌ڤ جهێ دز، دچنده، هۆڤ  و تشتێن غه‌یبی بوو. نڤیسه‌ر رۆهن دكه‌ت كا چەوا شارستانیه‌تان یاسا و رێسایێن تایبه‌ت بۆ پاراستنا باژاران د شه‌ڤێ دا دانابوون.

2 –  نڤستنا دو قۆناغی  Biphasic Sleep

ئه‌ڤه‌ گرنگترین بیرۆکەیا نڤیسه‌ری یە د ڤێ په‌رتووكێ دا. ئيكيرش دبێژیت كو مرۆڤ به‌ری كاره‌بێ وه‌ك مه،‌ ٨ دەمژمێرێن ل دویڤ ئێک نه‌دنڤستن، به‌لكو نڤستنا وان ب ڤی شێوه‌یی بوو:

– نڤستنا ئێكێ First Sleep: ژ ده‌مژمێر ٩ یان ١٠ ی شه‌ڤێ ده‌ستپێدكر هەتا نیڤا شه‌ڤێ.

قووناغا هشیاربوونێ: مرۆڤ بۆ ده‌مێ ده‌مژمێرەکێ یان دویان هشیار دمان، د ڤێ دەم‌ی دا نزا و دوعا دكرن، خۆ ب خوارن  و ڤەخوارنێن سڤک مژویل دکر، یان  ل گەل ئێك دئاخفتن.

نڤستنا دووێ Second Sleep: پشتی وی دەمێ کورت یێ هشیاربوونێ، دزڤرینه‌ڤه‌ نڤستنێ هەتا سپێدێ.

3 – جڤاكێ شه‌ڤێ  Sociability at Night

د ڤێ پشکێ دا، پەرتووک بەحسی چالاكیێن جڤاكی دكه‌ت. شه‌ڤ ده‌مه‌ك بوو بۆ چیرۆك گۆتنێ، بیگارکرنا نه‌خشەیێن ل سه‌ر پارچەیێن قوماشی و كۆمبوونا خێزانێ ل دۆر ئاگری. نڤیسه‌ر دیار دكه‌ت كا چەوا تاریێ جۆرەكێ نێزیكایه‌تیێ و ناڤەندیا جڤاكی دروست دكر كو د رۆژێ دا نه‌بوون.

4 – كار و ئه‌ركێن شه‌ڤێ  Labor and Order

ئه‌ڤ پشكه‌ به‌حسێ وان كه‌سان دكه‌ت كو د شه‌ڤێ دا كاردكر، وه‌ك زێره‌ڤانێن باژاری و نانپێژان. هه‌روه‌سا بەحسێ هه‌ولێن ده‌ستهه‌لاتێ دكه‌ت بۆ كونترۆلكرنا شه‌ڤێ ب رێكا دائێخستنا ده‌رگه‌هێن باژاران و قه‌ده‌غه‌كرنا هاتنوچوونێ.

5 – شۆرەشا رۆهنكرنێ  The Lighting Revolution

 ئانکو هاتنا رۆناهیێ  Coming of the Light The، په‌رتووك بەحسێ وێ چه‌ندێ دكه‌ت كا چەوا داهێنانا گڵۆپێن نەفتێ و پاشی یێن كاره‌بێ جیهان گوهۆڕی. نڤیسەر دبینیت کو ئەو داهێنان قووناغا وەرچەرخانێ بوو د دیرۆکا مرۆڤایەتیێ دا. ئەڤ پشکە ب کورتی ڤان خالێن سەرەکی بخۆڤە دگریت:

– دەستپێکا شکاندنا تاریێ

دەمێ باژارێن ئەورۆپا یێن مەزن (وەک پاریس و لەندەن) د سەدەیێ ١٧ و ١٨ دا ب رێکا چرا و خەتیرێن زەیتێ و نەفتێ دەست ب رۆهنکرنا جاددە  و کۆلانان کری، ئەو چەند گوهۆڕینەکا مەزن بوو، چونکی بۆ ئێکەم جار تاریا رەها ل ناڤ باژێران نەما.

– گوهۆڕینا جڤاکی و ئەولەهی

بەری رۆهنکرنا جاددەیان، شه‌ڤ دەمێ دز و تاوانباران بوو. مرۆڤ ب زەحمەت د وێران ژ مالێن خۆ دەربکەڤن. ب هاتنا رۆناهیا دەستکرد، شه‌ڤ بوو دەمەکێ گونجایی بۆ  پەیاسە و گەڕیانێ، خەلک ب شەڤی ژی چوونە قاوەخانە و دیتنا شانۆگەریان. ئەوێ چەندێ ژیانا جڤاکی یا شەڤێ دروست کر کو بەری هنگی نەبوو.

– کونترۆلا دەستهەلاتێ

نڤیسەر تێبینیەکا گرنگ بەرچاڤ دکەت کو رۆهنکرنا جاددەیان نەک تنێ بۆ خزمەتا خەلکی بوو، بەلکو ئامرازەک بوو د دەستێ دەولەتێ دا بۆ چاڤدێریکرن و کۆنترۆلکرنا جاددەیان. تاری پەناگەهـ بوو بۆ کەسین قەچاخ و فیلاران، بەلێ رۆناهنیێ ئەو پەناگەهـ نەهێلا.

– کاریگەری ل سەر نڤستنێ

نڤیسەر ئیکیرش نیشا ددەت کا چەوا ئەڤێ رۆناهیا نوی دەستپێکر و هێدی هێدی سیستەمێ نڤستنا مرۆڤی تێک دا. ئیدی مرۆڤ درەنگتر نڤستن و ئەو جوداهیا زۆر یا د ناڤبەرا رۆژ و شه‌ڤێ دا هەبوو، بەر ب نەمانێ ڤە چوو.

ب کورتی، پشکا ٥ێ بەحسێ وێ قۆناغێ دکەت کا چەوا شۆرەشا رۆناهیێ سروشتێ شه‌ڤێ گوهۆڕی و وەکر کو شه‌ڤ ژی ببیتە پشکەک ژ ململانێ و چالاكیێن مرۆڤی، نەک تنێ دەمێ بێدەنگی و ترسێ بیت.

6 –  سەرهەلدانا رۆناهیا دەستکرد

 The Advent of Artificial Light

د ڤێ پشکێ دا، نڤیسەر بەحسێ قۆناغێن گوهۆڕینا تەکنەلۆژیا رۆهنکرنێ دکەت؛ ژ شەمالکێن سادە و چرایێن زەیتی، بۆ گڵۆپێن غازێ و پاشان یێن کارەبێ. ئیکیرش دیار دکەت کا چەوا ئەڤێ رۆهنکرنێ دیوارێ تاریێ هەرفاند. ل باژارێن مەزن، جاددە رۆهن بوون و ئەڤێ چەندێ ترس ژ شه‌ڤێ کێم کر، بەلێ ل هەمان دەم دا کۆنترۆلا دەستهەلاتێ  ل سەر جاددەیان زێدەتر کر.

7 – گوهۆڕینا خەون و خەیالان

 The Transformation of Dreams

نڤیسەر د ڤێ پشکێ دا، بەحسێ لایەنێ دەروونی دکەت. دبێژیت کو بەری کارەبێ، شه‌ڤ دەمێ خەیال و چیرۆکێن ئەفسانەیی بوو. ب هاتنا رۆناهیا دەستکرد، شه‌ڤ هێدی هێدی وەک رۆژێ لێهات. ئەڤێ چەندێ وەکریە کو مرۆڤ ژ لایێ دەروونی ڤە کێمتر ل گەل تاریێ و بێدەنگیێ بژیت. د ئەنجام دا، ئەو پەیوەندیا ب هێز یا مرۆڤی ل گه‌ل سروشتێ شه‌ڤێ هەبوو، لاواز بوو.

8 –  نەمانا نڤستنا دو قۆناغی

 The Decline of Segmented Sleep

ئەڤە لایەنێ هەرە کاریگەرە د دوماهیا پەرتووکێ دا. ئیکیرش رۆهن دکەت کا چەوا کارەبێ و کارێ کارخانەیان و سیستەمێ نوی یێ ژیانێ وەکر کو مرۆڤ درەنگ بنڤیت و ل سپێدێ رابیت. ئەو دەمژمێرێن هشیاربوونا نیڤا شه‌ڤێ (کو بەری هنگی دەمێ دوعا و نزا و لاڤا و هزرکرنێ بوو) بوونە قوربانی ژیانا مۆدێرن.

9 –  شه‌ڤ وەک پاشکۆیێ رۆژێ

 Night as an Extension of Day

د پشکا دوماهیێ دا، پەرتووک دگەهیتە ئەنجامەکێ کو دبێژیت: د سەردەمێ نوی دا، شه‌ڤ یا بوویە درێژاهیا رۆژێچونکی نوکە  ئەم د شه‌ڤێ دا کار دکەین، دچینە بازاڕی و ل شاشەیان دنێڕین. ئیکیرش ب جۆرەک ژ خەریبیێ Nostalgia بەری خۆ ددەتە وێ شه‌ڤا دێرین کو ب تمامی یا تاری و بێدەنگ بوو کو وەک دیاریەکێ بوو بۆ ئارامیا مێشکی.

خالەکا سەرنجڕاکێش:

نڤیسەر د دوماهیا پەرتووکێ دا گەلەک بەحسێ هندێ دکەت کو هەر چەندە رۆناهیا دەستکرد ژیانا مە ساناهی کریە و ئەولەهی زێدە کریە، بەلێ مە کلیلەکا گرنگ یا تێگەهشتنا ژیانێ و بێدەنگیێ یا ژ دەست دای.