گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
بەرهەڤکرن: مەتین
پەرتووکا «مرۆڤ د لێگەریانا ڕامانێ دا Man›s Search for Meaning» يا ڤیکتۆر فرانکل پەرتووکەکا گەلەک ب ناڤودەنگە. ئەڤ پەرتووکە ل ساڵا ١٩٤٦ێ هاتییە نڤيسین، تێدا فرانکل باس ل سەربۆڕێن خۆ ل کەمپێن نازییان دکەت و تیۆریيا خۆ یا گرێدایی ب ڕامانا ژیانێ (لۆگۆتێراپی) بەرچاڤ دکەت. ئەڤ پەرتووکە ئێک ژ کاریگەرترین و بەربەلاڤترین پەرتووکێن سەدسالا بیستێ یە و بۆ گەلەک زمانان هاتییە وەرگێران.
« دشیان دایە هەر تشتی ژ مرۆڤی بهێتە ستاندن، ژبلی ئێک تشتی: ئازادییا دویماهیێ یا مرۆڤی – هەلبژارتنا هەڵویستێ خۆ د هەر رەوشەکێ دا».
«ڤیکتۆر فرانکل»
دەستپێک
پەرتووکا «مرۆڤ د لێگەریانا ڕامانێ دا» بەرهەمەکێ کویرە، دەربارەی خۆڕاگرییا مرۆڤی ژ پێخەمەت لێگەڕیانا ئارمانج و ڕامانێ د ژیانێ دا، کو ژ لایێ دەروونناسەکى و خەلاسبوویێ هۆلۆکۆستێ، ڤیکتۆر فرانکل ڤە هاتییە نڤیسین. ئەڤ پەرتووکە ل سهر دو پشکێن سەرەکی هاتییە رێکخستن: پشکا ئێکێ ڤەگێڕانا بیرەوەريیێن فرانکلى نە د کەمپێن کارێ زۆرەملێ یێن نازییان دا، یا دویێ ناساندنا رێبازا دەرمانکرنا وی ب ناڤێ لۆگۆتێراپی. ئەڤ پەرتووکە تێکەلییەکا بێهەڤتایە ژ ئازارا کەسی و ڕامانێن فەلسەفی و نە ب تنێ ديدهڤانهكه ل سەر شیيانێن مرۆڤی، بەلکو رێبەرەکە ژ بۆ دیتنا ڕامانێ هەتا د تاریترین رەوشێن ژیانێ دا.
پشکا ئێکێ: تاقیکرنێن ژیانێ د کەمپا کارێ زۆرەملێ دا
نیڤا ئێکێ یا پەرتووکێ، ڤەگێڕانا سەربۆڕێن تژی ئازار یێن فرانکلى د کەمپێن کارێن زۆرەملێ یێن نازییان دا یە، ژ وان ئاوشویتز. ئەو ب توندی خۆ ژ بچویکترین ئاخافتنێن دیرۆکی و دەرەکی یێن هۆلۆکۆستێ دویر دکەت و ل شوینا وێ سەرنجا خۆ ددەتە سەر کارڤەدانێن دەروونی یێن زیندانییان د دۆخێن نە- مرۆڤانە دا.
سێ قووناغێن دەروونی یێن زیندانییان د کەمپێ دا:
١- شۆکا دەستپێکێ یا دەمێ هاتنا ناڤ کەمپێ:
کەسێن ژ نوی هاتین، تووشی شۆک و بێ هەستییا دەروونی دبوون. ئێکسەر پشتی زیندانی دهاتن، سەرێن وان دهاتە تڕاشین، ناڤێن وان ژێ دهاتە ستاندن و ب ژمارەیان دهاتنە گوهۆڕین. ئەڤێ تاقیکرنێ، جۆرەکێ کەتنا ناسنامەیێ پێکدئینا.
٢- بێ هەستی وەک میکانیزمەکا بەرگریيێ د ژیانا رۆژانە یا کەمپێ دا
زیندانی ب بەردەوامی تووشی بێهەستیيێ دبوون. ئەو بەرامبەر توندوتیژیێ، مرن و ئازاران بێ هەست دبوون. ئەڤ بێ هەستییە ژی کاردانەڤەکا دەروونی بوو.
٣- بێ-هێڤیبوون و پویچبوون پشتی ئازادکرنێ
پشتی ئازادکرنێ، گەلەک ژ زیندانییان تووشی هەستا بیانیبوونێ ژ جیهانا دەرڤە دبوون. خۆشییا وان ب تەحلیێ ڤە یا گرێدای بوو. هندەک نەدشیيان بۆ ژیانا نورمال ڤەگەڕن یان هەستا ڕامانا ئازادیێ تەجروبە بکەن.
ڕۆلێ ڕامانێ د مانێ دا
فرانکلی تێبینی کر، کو ئەو کەسێن ئەگەرەک هەبوو بۆ بەردەوامییا ژیانێ وەک دیتنا دوبارە یا خۆشتڤییان یان ئەنجامدانا کارەکێ نە تەمامکری – هێزا وان بۆ مانێ زێدەتر بوو. هیڤی بۆ ڕامانێ، فاکتەرەکێ بهێز بوو بۆ بەرخودانێ.
فرانکل بخۆ، ب هیڤییا دووبارە نڤیسینا پەرتووکا خۆ یا کو ژ لایێ نازییان ڤە هاتبوو ژناڤبرن و حەزا دیتنا هەڤژینا خۆ، شیيا ژ ئێش و ئازاران دەرباز ببیت. ئەڤ هیڤییە، گەرمییا دەروونێ وی بوو.
بەشێ دویێ: لۆگۆتێراپی
نیڤا دوویێ یا پەرتووکێ، ناساندنا رێبازا دەرمانکرنا فرانکلی یە: لۆگۆتێراپی (دەرمانکرنا ب رێکا ڕامانێ). بەروڤاژی ڤەکۆلینا (فرۆید)ی، کو چێژ وەک هاندەرێ سەرەکی ددانا یان تیۆرییا (ئادلەر)ی کو ل سەر هێزێ یا هەڤبەند بوو، فرانکلی باوەر دکر، کو ئیرادەیا ڕامانێ بۆ مرۆڤی گرنگترین هێزا لڤۆکە.
بنەمایێن بنگەهی یێن لۆگۆتێراپییێ:
- ژیان هەردەم خودان ڕامانە – هەتا د خرابترین دۆخان دا.
- هەتا ئازار، نەخۆشی یان مرن ژی دشێن خودان ڕامان بن.
- گرنگترین هێزا مرۆڤی، بۆ پەیدا کرنا ڕامانێ؛ ئیرادەیە.
- مرۆڤ بوونەوەرەکێ ڕامان گەڕە. ئەم نە ب دویڤ خۆشیيێ ب تنێ یان هێزێى نە، بەلکو ئەم ل دویڤ ئەگەرێ هەبوونا خۆینە.
ئازادی د هەلبژارتنا هەڵویستێ دا، سنورێ دویماهیێ یێ مرۆڤبوونێ یە. دبیت ئەم نەشێین رەوشێن دەرەکی بگۆهۆڕین، لێ ئەم دشێن کاردانا خۆ یا ناڤخۆیی هەلبژێرین.
سێ رێک بۆ دیتنا ڕامانێ:
ئافراندن (بهایێن ئافرێنەریێ):
ب رێکا کار، هونەر و نویبوون یان ئافراندنا تشتەکی بۆ جیهانێ.
تاقیکرن (بهایێن تاقیکرنێ):
ب رێکا ئەڤینی، سروشت، جوانی و دۆستینی.
ئازار (بهایێن هەڵویستی):
ب رێکا قەبوولکرنا هشیارانە یا ئازارێن ژ نەچاری.
رێکا سێیێ، ب تایبەتی د رەوشێن دژوار دا گەلەک گرنگە. کەسێ کو نەشێت رەوشا خۆ بگۆهۆڕیت، دشێت خۆ بگۆهۆڕیت.
هەستی پویچبوونێ و نیهیلیزما مۆدێرن:
فرانکل تێگەها «هەستێ پووچبوونێ» ددهته نياسین – هەستا پووچبوونێ یا کو د جڤاکێن مۆدێرن دا بەلاڤ بوویى. نەبوونا ڕامانێ دبیتە ئەگەرێ تەنگاڤی، خەمۆکی، ڕاهاتن و ئالوودەبوونی و توندوتیژیێ. مرۆڤێ ئەڤرۆ زێدەتر ژ هەر دەمێ پێدڤی ب ڕامانا کەسی یە.
فرانکل هشیاریيێ ددەت، کو دەمێ ڕامان بەرزە دبیت، مرۆڤ بەر ب خۆشی گەڕیانێن زێدە، دەم بوراندنێن رویکەشی یان زیانگەهاندنا خۆ و یێن دی ڤە دچیت.
لۆگۆتێراپی، بەرەڤاژی دەروون دەرمانکرنا کلاسیک، ناپرسیت: «تە چ ئاریشە هەیە؟ لێ دپرسیت: ڕامانا ژیانا تە یا نوکە چییە؟
دیتنا فرانکلى ل سەر ئازاران و مرنێ
فرانکلی چەندین جاران تەکەز کريیە، کو ئازارا ژ نەچاری دشێت ببیتە سەرۆکانییا ڕامانێ. ئەو دنڤیسیت: دەمێ ئەم ئێدی نەشێين دۆخێ بگۆهۆڕین، چالێنجا مە گۆهۆڕینا خۆ یە.
ئێک ژ ڤەگێڕانێن کاریگەر یێن پەرتووکێ، چیرۆکا زەلامەکی یە د حالەتێ مرنێ دا، کو ئازارا خۆ ب ڤی شێوەی ڕامان ددایێ: وەکی قەهرەمانەکێ مە د نمایشەکا تراژیدی دا. ئەڤێ دیتنێ هێزەک دا وی هەست ب مەزناهییا خۆ کر.
دیتنا فرانکلى ئەڤە یە، کو ئەگەر ژیانێ وەک شانۆگەریەکێ ببینین، هەتا ڕۆلێن ب ئازار ژی دشێن ب ڕامان و بهێز بهێنە دروستکرن.
ئازادییا دویماهیێ یا مرۆڤی
مرۆڤ بوونەوەرەکە، کو هەتا د بەرهەڤبوونا مرنێ دا ژی، هێزا هەلبژارتنێ هەیە.
«پەرتووکا مرۆڤ د لێگەریانا ڕامانێ دا» نە ب تنێ بیرەوەريیەکە ژ هۆلۆکۆستێ، بەلکو رێبەرەکا فەلسەفی یە بۆ هەبوونا ژیانەکا کویرتر. پەیاما سەرەکییا فرانکلى – ئەڤ چەندەیە، کو ڕامان هەتا د ئازارێ دا ژی دهێتە دیتن – ئیلهامبەخشێ ملیۆنان کەسانە ل سەراسەری دنیایێ.
د جیهانەکا ئالۆز و بەرزە دا، فرانکل بیرا مە دئینیت، کو: ئەم هەردەم دشێين ڕامانێ ببینین. هەتا دەمێ هەمی تشت ژ مە دهێنە ستاندن، هەلبژارتنا هەڵویستا مە یا ب دەستێ مە یە – ئەڤ ههلبژارتنە، سەرۆکانییا هێزا مە یە.
