پارێزەرەکێ کورد: بلا کورد چاڤەرێ نەبن دێ ب رێیا دستوورەکێ نوی ل تورکیا گەهنە مافێن خۆ

دیدار: هۆشەنگ تاجر

پارێزەرەکێ ناڤدار یێ باکۆرێ کوردستانێ و ئەندامێ رێڤەبەرییا سەندیکا پارێزەرێن تورکیا دیار دکەت، نها پتر ژ هەر دەمەکێ پێدڤییا تورکیا ب دستوورەکێ نوی و دیموکراتی هەیە، چەندین ساڵن هێزێن دیموکرات ل تورکیا داخوازا دستوورەکێ نوی دکەن، دەمەکە سەرۆک کۆمارێ تورکیا ژی بەحسێ پێویستییا تورکیا ب دستوورەکێ نوی دکەت، لێ یا سەرۆک کۆمارێ تورکیا پتر ژ بۆ بەرژەوەندییێن وی و دەستهەلاتا وی یە، چونکی ئەوێن نها ل تورکیا بەحسێ دستوورەکێ نوی دکەن، ب هەمی رەنگەکێ ل دژی ئامادەکرنا دستوورەکێ دیموکرات و مەدەنی نە، ژ بەر هندێ ژی دڤێت کورد چاڤەرێ ڤێ یەکێ نەبن، کو دێ ب رێیا دستوورەکێ نوی گەهنە مافێن خوە، هەکە نێرینا دەستهەلاتێ هەر وەکو نها بیت دڤێت کورد پشتەڤانییێ ل خەباتێن بۆ دستوورەکێ نوی نەکەن.

سەبارەت ب هندێ کا بۆچی نها گەلەک بەحسێ دستوورەکێ نوی بۆ تورکیا دهێتە کرن، پارێزەر سەدات چنار بۆ کۆڤارا مەتین دیار کر: «هەمی دستوورێن بەری نها ل تورکیا هاتینە ئامادەکرن، کو یا هەری دویماهیکێ ژی دستوورێ ساڵا ١٩٨٢ بوو، د ئامادەکرنا وان هەمی دستووران دا ل تورکیا خەلکی چو رۆل نەبوویە، هەکە ئەم بەرێ خۆ بدەینە دستوورێ ساڵا ١٨٧٦ وی دەمی دستوور ل سەر داخوازیا پادشاهێ ئۆسمانی هاتیە نڤیسین و هەر ٤ دستوورێن کۆمارا تورکیا ژی ل ئالیێ دەستهەلاتەکا سەربازی ڤە هاتینە ئامادەکرن، ب تایبەتی ژی هەر دو دستوورێن دویماهیێ ئانکۆ یێن ساڵێن ١٩٧١ و ١٩٨٢ ژ ئەنجامێ کۆدەتایا سەربازی بووینە، ئانکۆ بەرهەمێن کۆدەتایێن سەربازی نە، ژ بەر هندێ ژی کەس نەشێت بێژیت دستوورێن وی دەمی ل سەر بنەمایێ دیموکراتی هاتینە نڤیسین، ژ بەر هندێ ژی دەمەک درێژە ل تورکیا گەنگەشە ل سەر ڤێ یەکێ دهێتە کرن، کو پێدڤییا تورکیا ب دستوورەکێ نوی، دیموکرات هەیە، نها ژی ئەڤ گەنگەشە و داخوازییا جڤاکێ تورکیا زێدەتر بوویە، گەلەک کەس وەسا دبینن ژێدەرێن هەمی پرسێن نها یێن تورکیا ژ بەر دستووری نە، ئەو یەک راست نینە، نابیت ئەم وەسا هزر بکەین هەکە تورکیا ببیتە خۆدانا دستوورەکێ نوو و پێشکەفتی دێ هەمی پرسێن نها ل تورکیا هێنە چارەسەرکرن، ئەو یەک نێرینەکا شاشە و د جهێ خۆ دا نینە، لێ گەنگەشەیێن بۆ ئامادەکرنا دستوورەکێ نوی ل تورکیا نها پتر ژ هەر دەمەکێ دی دهێنە کرن، لێ دڤێت ئەم باش بزانین، هەمی هێزێن سیاسی ل تورکیا پشتەڤانییێ ل دستوورەکێ نوی، دیموکراتی، سڤیل و مودێرن ناکەن، بەلکو هەر ئێکێ بەرژەوەندییێن خۆ دڤێت».

ناڤهاتی د بەردەوامییا ئاخڤتنا خۆ دا ئاماژە ب ڤێ یەکێ ژی کر: «سەرۆک کۆمارێ تورکیا رەجەب تەیب ئەردۆغان ژی د هەوا پرۆپگاندا هەلبژارتنێن ڤێ دویماهییێ دا گەلەک بەحسێ پێدڤییا تورکیا ب دستوورەکێ نوی کر، بەری دو ساڵان ژی رەجەب تەیب ئەردۆغان و پارتییا بزاڤا نەتەوەپەرست یا هەڤپەیمانێ ئەردۆغانی جارەکا دی بەحسێ پێدڤییا تورکیا ب دستوورەکێ نوی کرن، لێ هەتا نها ب کریاری ژ بۆ دستوورەکێ نوی ل تورکیا چ نەهاتییە کرن، پشتی هەلبژارتنێن ڤێ دویماهییێ ئاکپارتی و پارتیا بزاڤا نەتەوەپەرەست وەسا دبینن، نها پێگەهێ وان ل تورکیا گەلەک بهێزە، ژ بەر هندێ جارەکا دی بابەتێ ئامادەکرنا دستوورەکێ نوی کەفتیە رۆژەڤێ و گەلەک بەحسێ ڤێ یەکێ دهێتە کرن، کو پێدڤیا تورکیا ب دستوورەکێ نوی یا هەی، ژ بۆ دستوورەکێ نوی ل تورکیا دڤێت ژ سەرجەمێ ٦٠٠ ئەندامێن پەرلەمانی هەری کێم ٤٠٠ ئەندام پشتەڤانییێ لێ بکەن، ئانکۆ پێدڤی ب دەنگێ ٤٠٠ ئەندامێن پەرلەمانی هەیە، هەکە ئەم بەرێ خۆ بدەینە پێکهاتا نوکە یا پەرلەمانێ تورکیا ئەو یەک یا ب ساناهی نینە، هەتا گەلەک زەحمەتە ژی، لێ رێیەکا دی یا هەی، هەکە ژ سەرجەمێ ٦٠٠ ئەندامێن پەرلەمانێ تورکیا ٣٦٠ کەس پشتەڤانییێ لێ بکەن وی دەمی سەرۆک کۆمار دشێت بابەتی ب رێیا ریفراندۆمێ ئێکلا بکەت، ئانکۆ وی دەمی دڤێت خەلک بریارا دویماهییێ بدەت، چونکی نها ل پەرلەمانێ تورکیا ئاکپارتییێ ٢٦٣ کورسی هەنە و پارتییا بزاڤا نەتەوەپەرست یا تورکیا ژی خۆدانا ٥٠ کورسییێن پەرلەمانی یە، ژ بەر هندێ ژی نها ئاکپارتی نەشێت ژ بۆ گوهۆڕینا دستووری چو کارەکێ بکەت، ئانکۆ ئاکپارتی پێدڤی ب پشتەڤانیا هندەک ژ پارتییێن ئۆپۆزسیۆنێ یە، لێ بەرپرسێن ئاکپارتییێ چەندین جاران دیار کرینە، هەکە ٦٠٠ ئەندامێن پەرلەمانی ژی پشتەڤانییێ ل گوهۆڕینا دستوورێ نها بکەن، یان ژی داخوازا دستوورەکێ نوی بکەن، دیسان ژی وان دڤێت دستوورێ نوی یێ تورکیا ب رێیا ریفراندۆمەکێ و ب دەنگێ خەلکی بریارا دویماهیکێ بهێتە دان ، ئانکۆ ب کورتی دڤێت خەلک بریارا دویماهییێ بدەن».

سەدات چنار ئەو یەک ژی دیار کر: «ئۆپۆزسیۆنا تورکیا ئانکۆ ئەو شەش پارتییێن سیاسی یێن تورکیا، وان بەری هەلبژارتنان گەلەک جاران دیار کرینە، سیستەمێ سەرۆکاتییێ دڤێت ل تورکیا نەمینیت و سیستەمێ سیاسی دڤێت پەرلەمانی بیت، ڤێجا د رەوشەکا وەسا دا دو رێ ل پێشبەری ئاکپارتییێ و دستهەلاتا نها یا تورکیا هەنە، یان دڤێت دەست ژ سیستەمێ سەرۆکاتییێ بەردەن دا پارتییێن دی یێن ئۆپۆزسیۆنێ پشتەڤانییێ ل ئامادەکرنا دستوورەکێ نوی بکەن، یان ژی دڤێت ئاکپارتی و پارتییا بزاڤا نەتەوەپەرست ب هەمی رەنگەکێ کار بکەن دا بشێن پشتەڤانییا پشکەک ژ پارتییێن ئۆپۆزسیۆنێ بدەستڤە بینن، ئانکۆ ب کورتی کورسییێن ئاکپارتییێ و پارتیا بزاڤا نەتەوەپەرست تێرا هندێ ناکەن دا بشێن پشتەڤانییا پەرلەمانی بۆ دستوورەکێ نوی بدەستڤە بینن، ئەو یەک ژی د رەوشا نها دا ئاستەنگییەکا هەری مەزنە ل هەمبەر بزاڤێن ئەردۆغانی یێن بۆ ئامادەکرنا دستوورەکێ نوی ل تورکیا، لێ راستییەکا دی ل تورکیا هەیە، د هەلبژارتنێن هەری دویماهییێ دا ژی دیار بوو، ئەردۆغان دشێت ب رێیا هندەک سۆزێن بێ بنەما ژی پشتەڤانییا رێژەیەکا باش ژ خەلکی بدەستڤە بینیت، پارچەبوونەکا گەلەک زێدە د ناڤ جڤاکێ تورکیا دا هەیە، ژ بەر هندێ ئەردۆغان دشێت ب رێیا پشتەڤانییا خەلکی هندەک تشتان بکەت».

بەری دەمەکی غالیب ئەنساری ئۆغلۆ ئەندامێ پەرلەمانێ تورکیا یێ سەر ب ئاکپارتییێ دیار کربوو، وان دستوورەکێ نوی و مەدەنی بۆ تورکیا دڤێت، سەبارەت ب هەلوەستێ وی ژی سەدات چنار راگەهاند: «جارێ تشتێ غالیب ئەنساری ئۆغلۆ دبێژیت داخوازییێن وی یێن تاکەکەسی نە، ئەز باوەر ناکەم د ناڤ ئاکپارتییێ دا هەمی کەسەکێ هەمان نێرین هەبیت، هەتا ئەز نابینم سەرکردایەتییا ئاکپارتییێ پشتەڤانییێ ل هەلوەستێ وی بکەن، ئانکۆ یا بەری نها وی گۆتی هەلوەستێ وی یێ تاکەکەسی یە و ئەز باوەر ناکەم ئەو یەک نێرینا ئاکپارتییێ بیت، و وەکو من گۆتی د ناڤ ئاکپارتییێ دا پشتەڤانییا وی ناهێتە کرن».

ناڤهاتی د پشکەکا دی یا ئاخڤتنا خۆ دا ئەو یەک ژی دیار کر: «بێگومان پێدڤییا نها یا تورکیا ب دستوورەکێ نوی و دیموکراتی هەیە، لێ ئەو یەک تنێ ب ئاخڤتنێ ناهێتە کرن، یا گرنگ ئەوە کا دێ چاوا دستوور هێتە بجهئینان، چونکی هەکە ماددێن دستووری نەهێنە بجهئینان وی دەمی دستوور چەند یا مودێرن و پێشکەفتی ژی بیت چو بهایا خۆ نابیت، د ئامادەکرنا دستوورەکێ نوی و پێشکەفتی دا دڤێت گرنگی ب دو خالان بهێتە دان، یا ئێکێ چارچۆڤێ کارێ دەولەتێ دڤێت د دستووری دا بهێتە دیار کرن، خالا دی ژی مافێن وەلاتی و مافێن مرۆڤی دڤێت تێدا بهێنە دیار کرن، ئەڤ هەر دو خالە گەلەک گرنگن، د بابەتێ خالا مافێن مرۆڤی دا هەکە ئەم بەرێ خۆ بدەینە دستوورێن گەلەک وەلاتان وەکو ئێکە، تێدا بەحسێ ئازادییا رادەربڕینێ، ئازادییا خۆ رێکخستنێ و ئازادییا راگەهاندنێ و گەلەک خالێن دی هاتییە کرن، د دستوورێن تورکیا یێن د سەردەمێ کۆمارا تورکیا و دستوورێ نها دا ژی ئەڤ خالە هەمی هەنە، لێ بابەت ئەو نینە، چونکی یا گرنگ ئەڤە کا چەند ئەڤ خالە ب کریاری دهێنە بجهئینان، ئایا دەولەت دهێلیت ئەڤ خالە بهێنە بجهئینان یان نە؟ چونکی ئاریشا سەرەکی ل تورکیا ئەڤە، کو ئەڤ خالێن مە بەحسێ وان کری ناهێنە بجهئینان، دەولەت ب ئالییەتێن جودا جودا ئاستەنگییان دروست دکەت، ئانکۆ ب کورتی ئاریشا سەرەکی رێ ناهێتە دان ئەڤ خالە بهێنە بجهئینان و دەمێ نەهێنە بجهئینان ژی بێگومان چو رامانا خۆ نابیت، ئەڤرۆکە ل تورکیا کەس نەشێت بەحسێ ئازادییا راگەهاندنێ بکەت، کەس نەشێت ژ بۆ دەڕبرینا نەرازیبوونێ ل هەمبەر کارەکێ خوەنیشادانان بکەت، ئازادییێن خەلکی گەلەک هاتینە سنۆردار کرن، ژ بەر هندێ ژی ئەز دبێژم بابەت تنێ ئەو نینە کا د دستووری دا هەیە یان نە؟ بەلکو هەمی دەمەکێ یا گرنگ ئەوە کا ب کریاری تا چ رادە دهێنە بجهئینان، ئاریشا سەرەکی یا نها ل تورکیا ئەوە، دستوور وەکو خوە ناهێتە بجهئینان، دەستهەلاتێن سیاسی ل گۆر بەرژەوەندیێن خوە دستووری بکار دئینن، هەکە هندەک کەسان بڤێت دەست ب خوەنیشادانەکێ بکەن و داخوازا مافێن خوە یێن رەوا بکەن، دڤێت هەر تشتەکێ بدەنە بەرچاڤ، ئانکۆ گرتن و زیندانیکرن، ئەو یەک ژی نیشا ددەت گەلەک ئازادییێن وەلاتییان ل تورکیا هاتینە سنۆردار کرن یان ژی هەر نەماینە، ئەو یەک ژی بێگومان ئاریشەکا گەلەک مەزنە و کاریگەرییا خۆ ل هەمی کەرتێن ژیانێ یا کری».

پارێزەرێ کورد د پشکەکا دی یا ئاخڤتنا خۆ دا ئەو یەک ژی دیار کر: «د رەوشا نها دا بلا کەس چاڤەرێ هندێ نەبیت، دێ دستوورێ نوی یێ تورکیا ژ بۆ کوردان یا باش بیت، یان ژی دێ دستوورەک وەسا هێتە نڤیسین دا ببیتە پالدەرەک بۆ بدەستڤەئینانا مافێن رەوا یێن گەلێ کورد، چونکی نها رەوشەکا تایبەت ل تورکیا هەیە، ب توندی دژبەرییا مافێن رەوا یێن گەلێ کورد دهێتە کرن، یێن ل دژی مافێن کوردان و دیموکراسییێ نە نها ل تورکیا بهێزن، دڤێت ئەم ڤێ راستییێ باش بدەینە بەرچاڤ، ژ بەر هندێ ژی من پێ باشە کورد و پارتییا هەدەپە د رەوشەکا وەسا دا ب چو رەنگەکێ پشکدارییێ د ئامادەکاری و دانوستاندنێن سەبارەت دستوورەکێ نوی بۆ تورکیا دا نەکەن،  ئەز باوەرم خالا نها هەری زێدە ئەم وەکو کورد کار ل سەر بکەین بلا ئەو بیت داخواز بکەین ئەو ماددێن نها د دستووری دا هەنە بهێنە بجهئینان، هەروەسا دڤێت داخوازییا مە یا سەرەکی ئەو بیت زۆردارییا نها ل سەر کوردان ب دویماهیک بهێت، دڤێت هەمی پارتی و رێکخستنێن کوردان ژ بۆ ڤێ یەکێ کار بکەن، چونکی وەکو من گۆتی د رەوشا نها دا، کو هەمی هێزێن تورکیا ل دژی مافێن رەوا یێن گەلێ کوردن، کورد نەشێن ب رێیا دستوورەکێ نوی بگەهنە مافێن خوە، ئەز باوەر ناکەم هێزێن ل دژی مافێن کوردان ل تورکیا رێ بدەن، دستوورەک دیموکراتی ژی بهێتە ئامادەکرن، ئەو یەک گەلەک گرنگە و دڤێت ئەم باش بزانین و ل گۆر راستییا هەی ژی سەرەدەرییێ ل گەل ئامادەکارییێن بۆ دستوورەکێ نوی ل تورکیا بکەین، چونکی هەم رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆک کۆمارێ تورکیا، هەم ژی جێگر و کەسێن نێزیکی وی هەردەم دبێژن دێ دستوورێ نوی یێ تورکیا ل سەر بنەمایێ، ئێک نەتەوە، ئێک ئالا، ئێک زمان و ئێک دەولەت هێتە ئاڤاکرن، ئەردۆغان و کەسێن نێزیکی وی هەر رۆژ دبێژن هەکە دستوورەکێ نوی بۆ تورکیا بهێتە نڤیسین ژی ئەو دیسان دێ ل سەر بنەمایێ سیستەمێ نها یێ سیاسی ل تورکیا بەردەوام بن، ئانکۆ ئەو چو گوهۆڕینەکێ د سیستەمێ نها یێ سیاسی دا ناکەن، ئەو بخۆ ب رەنگەکێ ئاشکرا دبێژن دێ سیستەم وەکو نها بیت، وی دەمی هەکە دستوورەک نوی بۆ تورکیا بهێتە نڤیسین ژی د وی دستووری دا چ بۆ کوردان نابیت، ژ بەر هندێ ژی بەری نها من گۆت نابیت کورد چاڤەرێ بن دێ ب رێیا دستوورەکێ نوی ل تورکیا گەهنە مافێن خۆ».

سەدات چنار د دویماهییا ئاخڤتنا خۆ دا ئاماژە ب هندێ ژی کر: «ل گۆر راستییا نها یا سیاسی و جڤاکی ل تورکیا، چو هێزەک نەشێت بێژیت دێ دستوورەکێ نوی و دیموکراتی بۆ تورکیا هێتە نڤیسین، چونکی زەمینە بۆ ڤێ یەکێ یا گونجای نینە، گەلەک یا زەحمەتە تورکیا د رەوشەکا وەسا دا ببیتە خۆدانا دستوورەکێ مەدەنی و پێشکەفتی، چونکی گەلەک هێز دێ ئاستەنگییان دروست کەن، دەستهەلاتا نها یا تورکیا، کو ژ هەڤپەیمانییا ئاکپارتییێ و پارتییا بزاڤا نەتەوەپەرست پێک هاتییە ژی کار بۆ نڤیسینا دستوورەکێ مودێرن و دیموکراتی ناکەت، ژ داخۆیانییێن وان ژی ئەو یەک ب رەنگەکێ ئاشکرا دیار دبیت، ژ بۆ نڤیسینا دستوورەکێ نوی دڤێت هەمی پێکهاتێن ل تورکیا ل سەر رازی بن، دڤێت مافێن وان د دستووری دا بهێتە گەرەنتیکرن، لێ ب تێگەهشتنا نها یا دەستهەلاتداران و ئەو تشتێن بۆ دستوورەکێ نوی دبێژن، دیار دبیت وان دڤێت هندەک گوهۆڕینێن جودا د دستووری دا بکەن، هەر دستوورەک مافێن کوردان و پێکهاتێن دی یێن تورکیا تێدا نەهێتە گەرەنتیکرن مرۆڤ نەشێت بێژیت دستوورەکێ دیموکراتە، وەکو نموونە: ساڵا بۆری ل وەلاتێ چیلی بەرەیێ چەپ شییان دستوورەکێ نوی و دیموکرات ئامادە بکەن، لێ وان ژ بۆ هندێ رێککەفتن ل گەل هێزێن دی یێن راستگر نەکرن، د ئەنجام دا نەچار مان بۆ پشتەڤانییا خەلکی ریفراندۆمەکێ بکەن، د ئەنجاما ریفراندۆمێ دا ٦٠٪ ژ خەلکێ وەلاتێ چیلی پشتەڤانی ل پرۆژێ دستوورێ نوی نەکرن و وەسا بەرەیێ چەپ تووشی شکەستنێ هات، ئەز ژ بەر هندێ بەحسێ ڤی بابەتی دکەم، چونکی ژ بۆ دستوورەکێ نوی بابەتێ رێککەفتن ل گەل هەمی هێزان زۆر یا گرنگە».

سەدات چینار

پارێزەرەکێ ناڤدار یێ باکۆرێ کوردستانێ یە، کولیژا یاسا ل زانکۆیا ئەنقەرە خواندیە، ساڵا ١٩٩٠ هەتا نها ل باژێرێ ئامەدێ یێ باکۆرێ کوردستانێ وەکو پارێزەر کار دکەت، د دامەزراندنا گەلەک پارتییێن کوردی ل باکۆرێ کوردستانێ دا ئەندامێ دەستەیا دامەزرێنەر بوویە، ئەندامێ دەستەیا دامەزرێنەر یا پارتیا ماف و ئازادیانە ل باکۆرێ کوردستانێ، هەتا نها شییایە ب دەهان دۆسیایێن گرێدایی بنپێکرنا مافێن مرۆڤی ل تورکیا و باکۆرێ کوردستانێ ببەتە دادگەها بلند یا مافێن مرۆڤی یا ئۆرۆپا، وەکو پارێزەرکێ کاریگەر د بیاڤێ مافێن مرۆڤی دا کار دکەت، وەکو ئەندامەکێ دەستەیا رێڤەبەر ل سەندیکا پارێزەران یا تورکیا و ئامەدێ کار کریە.