گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
خورشید توفیق باکۆزی
بەراھیک
شنگال باژێرەکێ دێرینێ کوردانە. دیرۆکا وێ ڤەدگەریێتەڤە بۆ چەند ھزار ساڵان پێشی زایینێ. د کەڤیتە دەڤەرا (گزیرتا فوراتی). سەنتەرێ قەزایێ د کەڤیتە رۆژئاڤایێ باژێرێ مووسلێ، ب دووراتیا (١٢٠کم). پڕانییا ئاکنجی یێن وێ ژ کوردێن ئیزدی نە. ژ ئالیێ دیرۆکی و کەلتۆری و زمان و داب و نەریتان و ژ ئالیێ خەباتا سیاسی و شۆڕشگێری ژی ڤە، بەشەکێ ھەرە گرنگ و خوەرستی یێن گەلێ کوردن. ل دەمێ جەنابێ سەرۆک مەسعود بارزانی د چاڤپێکەفتنەکا خوە دا کەرەمکری و گۆتی: «یان مللەتەک نینە ب ناڤێ کورد یان ئێزدی رەسەنترین کوردن.» جەنابێ وی ئەڤ گۆتنە نە ژ بەر پرسەکا سیاسی کر بوو، داکو تنێ بالا خەلکێ ئێزدی بۆ لایێ خوە بکێشيت. بەلکو ژ چاڤکانی و لۆژیکەکا دیرۆکی ئەڤ گۆتنە وەرگرتییە. چەوا دارەک بێ ڕەهـ ژ چق و ھەژێن خوە کەسک نابت. وەسا ژی مرۆڤەک بێ کۆک و نەتەوا خوە نکاريت بسەرفەرازی بژیت. رەحمەتی – سیاسەتڤان و شاعرێ مەزن ئۆسمان سەبری دنڤیسینەکا خوە دا دبێژت: نەتەوایەتی زمان و عەرد و دیرۆک و ھنەک ئادەتن و نەتشتەکێ دن. ئێزدیاتی ژی وەک باوەرەک رەسەنا کورد دڕێیا نەتەوایەتیێ دا؛ خوەیی دیرۆکەک دێرین و ب رۆمەتە. ھەردەم رۆلەک دیار و بەرچاڤ د بەرخوە دان و پاراستنا زمان و داب و نەریت و کەلتۆرێ خوە یێ نەتەوایەتی و کوردایەتیێ دا ھەبوویە. د راپۆرتا کۆمەڵا گەلان دا ل دوور بابەتێ گرفتارییا سنووری د ناڤبەرا عیراقێ و تورکیا دا؛ ل ساڵا ١٩٢٥ ێ خویا دکەت، زمانێ کوردی ل جەم ئێزدییا یێ پیرۆزە و ئێزدی وەلێ باوەردکەن، کو زمانێ خەلکێ بەھەشتێ یە. ھەردو پەرتووکێن پیرۆز ل جەم ئێزدیان (جەلوەو مسحەفا ڕەش) ب زمانێ کوردی و ئەلف و بێیەکا نەتەوایەتی یا تایبەت ھاتینە دانان و نڤیسین. ئەدەبێ دینێ ئێزدیا ژی، وەکو گۆتن و سەبەق و نزایێن وان، تاکو پرانییا ناڤێن گوندو ئەشیرێن وان ژی ب کوردی نە. ئانکو ئێزدیاتیێ رۆلەکێ بەرچاڤ دپێشخستنا زمان و ئەدەبێ کوردی دا ھەبوویە. ھەروەسا ھەموو ئێزدی ھەر د کوردستانێ دا ب جھواربوون، ژ بەر کوشتن و گرتن و فەرمانێن خویناوی پرت و بەلاڤ بووینە. پڕانییا وان ژ باکۆرێ کوردستانێ ژ دەڤەرێن ھەکارییا و ھەسەن کێفێ و جزیرا بۆ تا و چەندین جھێن دن ھاتینە باشوورێ کوردستانێ و ل وەلاتێ شێخ و شنگالێ و جھێن دن ئاکنجی بووینە. ھەر ل سەر ڤی بابەتێ سەبارەت رەسەناتییا کوردێن ئێزدی، مامۆستا (مەسعود محەمەد) د ڤەکۆلینەک خوە یا زمانڤانیێ دا خویا دکەت، کو: «ئێزدی میناکەک ھەڕەکەڤنا ئاکنجیێن وێ دەڤەرێ نە، کو بەشێ ئێرانی ژ ھندی – ئێرانیان تێدا د ئاکنجیبوون. ئانکو کەڤنترین کوردن و دڤێ باوەریێ دا ب پێش ئاڤێستایێ دکەڤن. دبنە ھەڤژیێن (ڤیدا) یا ھندی و ھێژ کەڤنتر. ئەڤە و د گەلەک ژێدەرێن دن دا بەحسێ کنیات و بنەکۆکا ئێزدییا و رەسەناتییا وان وەکو کورد ھاتیەکرن. ل ڤێرە ئاشکرایە، کو ئێزدی وەکو کورد. ژ بۆ پاراستنا خوە و نەتەوە و ئۆل و کەلتۆرێ خوە، ھەردەم بەرخوە دان کریە و قۆربانیەکا مەزن دڤێ رێ و رێبازێ دا داینە. ئەم د ڤێ ڤەکۆلینا خوە دا گەلەک ناچینە د ناڤ دیرۆکا کەڤنا ئێزدییان دا و ئەو ھەموو فەرمانێن قڕکرنێ و دەردەسەریێن ب سەرێ وان ھاتین و خوەراگری و بەرخوەدانا وان د وی دەمی دا. یا من دڤێت د ڤێرە دا باس بکەم، خۆیاکرنا رۆلێ خەلکێ شنگالێ یە د بزاڤا رزگاریخوازییا کوردی دا. ئەو زۆلم و زۆرداری و ستەمکارییا ژ ئالیێ رژێمێن ئێک ل دویف ئێکێن عیراقێ، ژ بەر کوردایەتییا وان ل سەر خەلکێ وێ دەڤەرێ ھاتییە ب کارئینان و سەپاندن. مینا گرتن و کوشتن و کۆچکرنا ب زۆری و بەعسیکرن و عەرەبکرنێ و. ھتد.
دەستپێکا رێکخستنێن پارتایەتی ل شنگالێ
– ھەر وەکو یا ئاشکرایە، کو خەلکێ شنگالێ ب ھەموو پێکھاتێن خوە یێن موسلمان و ئێزیدی ڤە، چو دەمەکی دەست ژ ھزر و ھەستا خوە یا نەتەوی و کوردایەتییا خوە بەرنەداینە و ھەردەم وەک مەتالەکی د سەنگەڕێ بەرخوەدانێ دا بووینە. ژ بەر ئاریانا ڤی ھەستێ نەتەوایەتی و دلسۆزییا وان د ئالی یێ کوردایەتیێ دا. ھەردەم د بەرھەڤبووینە ژ بۆ پشتەڤانییا بزاڤا رزگاریخوازییا کوردی و قۆربانیدانێ. پشتی کۆنگرێ ئێکێ یێ (پارتی دیموکراتی کوردستان) ل ١٦ی تەباخا ساڵا ١٩٤٦ێ ھاتییە بەستن. ئەندامێ خوە یێ کومیتا ناڤەندی سەیدایێ (صالح عەبدولا یوسڤی ١٩١٨- ١٩٨١زا ). ل وی دەمی فەرمانبەر بوو ل دادگەھا مووسلێ. راسپارد ژ بۆ پێشخستنا کارێ پارتایەتی و رێکخستنێن پارتی ل دەڤەرێن کوردنشین.. بڤێ رێکێ و ژ بەر ئاراندنا ھەستا نەتەوی و کوردپەرییا خەلکێ شنگالێ. ھندەک کەسێن دلسۆز ب ئاوایەکێ نھێنی ھەڤبەندی پێکرن و د گەل دا ھاتنە رێکخستن. پشتی ل ساڵا ١٩٤٩ێ سەیدایێ صالح یوسڤی، وەک نڤیسەرێ داد، بۆ دادگەھا شنگالێ ھاتییە ڤەگوھاستن. وەکو کەسایەتیەکێ زانا و کوردپەروەر و مرۆڤدۆست. ھەر زوی شیا ھەموو تەخ و توێژێن جڤاکی، یێن باژێری شنگالێ و دەردووران؛ ژ موسلمان و مەسیحی و ئێزدیان ناس بکەتن و جھێ خوە د ناڤ دلێ وی خەلکی دا بکەت. ژ بەر کەسایەتییا وی یا جڤاکی و ئاشتیخوازی و پێکڤە ژیانێ، ببوو جھێ ڤیان و رێزگرتنا ھەموو خەلکێ ئاکنجیێ دەڤەرێ ب ھەموو تەخ و توێژانڤە. بڤێ تێکەلی و ھەڤبەندیێن خوەیێن جڤاکی، شیا بالا گەلەک کەسێن دلسۆز و کوردپەروەرێن ئێزدی و موسلمان بۆ لایێ خوە بکێشیت و پتر گور و تینا ھەستا نەتەوی و کوردایەتیێ د ناڤ رێزێن وی خەلکی دا بەلاڤ کەت و چالاکیێن پارتایەتی خورتتر و گەشتر لێ بکەتن. د وی دەمی دا، یەکەمین شانا رێکخستنا پارتی، وەکو بنواشەک ب نھێنی ژ ڤان کەسایەتیێن دلسۆز و کوردپەروەر ھاتبوو پێکھاتن: تێکوشەرێ مەزن (عەلی شنگالی. عەلی خدر حەمزۆ ( ابۆ روستم) و ئوسمان، خەلەف ئلیاس، متۆ ھەبابی، قاسم کوتی، حەسەن حسین خشۆ، ئلیاس ئیسماعیل (ئلیاس سمو) و گەلەک خەباتکەرێن دن ژی ل پەیی شوپا وان چوون؛ مینا: خودێ ژێ رازی پیرجوقی و سەعید شنگالی و ھەردوو برایێن ھەڤ ( خدر حەسون شنگالی و قاسم حەسون شنگالی) و ئلیاس مراد مادو، کو پێشوەخت دگەل حزبا (ھیوا)دا ل شێخان ژ لایێ شەھیدێ نڤێسەر و دیروکنڤێسێ مەزنێ کورد (ئەنوەر شێخ محەمەد تاھر مائی ١٩١٣- ١٩٦٣) ڤە ھاتبوو رێخستن. ھەر وەسا شەھید ( سەیدو مراد بازۆ), کو ل ساڵا ١٩٧٢ێ ژ لایێ رژیما فاشیستڤە ھاتبوو ب دارڤەکرن. ئەڤە و – خودێدا پسی و عەلی حەمۆ عەلی یێ ناسیار ب (عەلۆ ساڤارا) و چەندین کەسێن دن. پاشان گەلەک خەلکێ دن یێن دلسوزێن رێبازا پارتی و بارزانی و کوردایەتیێ، ژ ھەموو پێکھاتەیێن شنگالێ پەیوەندی پێکرن و ئەو رێکخستن گەلەک بەرفرەھبوو، پرانییا دەڤەرێن ئێزدیخانێ بخوەڤە گرتن. ھنەک ژ وان ژی ژ ئەگەرێ کار و چالاکیێن وان یێن پارتایەتی ھاتنە گرتن و زیندانکرن. چالاکیێن سیاسی و پارتایەتی ژی د وی دەمی دا دسنووردایی بوون. تنێ د ئالیێ پێگەھاندن و ھوشیارکرنا جەماوەری دا بوو. ژ ئالیێ ھزرا نەتەوایەتی و داناسینا دیرۆکا کوردستانێ و دیارکرنا مافێن رەوایێن گەلێ کوردو و ھتد. ئەڤ کارە یێ بەردەوام بوو. تاکو شۆڕشا ١٤ ی تیرمەھێ ل ساڵا ١٩٥٨ێ. ل دویڤ ھندەک ژێدەران کو پێشی سەیدا – صالح یوسڤی بێتە وێ دەڤەرێ، ھندەک کەسێن دن ژی ھەبوون ھزرا نەتەوی و کوردایەتیێ، د ناڤ خەلکێ شنگالێ دا بەلاڤ دکرن. مینا: نۆژدار جەعفەر عەبدولکەریم، کو ئێک ژ ئەندامێن حزبا (ھیوا) بوو. ل ساڵا (١٩٤١ز.). رژێمێ وەکو فەرمانبەر ژ بەر کار و خەباتا وی یا سیاسی دوور ئێخستبوو رەوانەی شنگالێ کربوو. ئەوی ژی ب رێکا کارێ خوە شیا بۆ باندۆرا خوە ل سەر ھنەک ژ ھەڤالێن خوە بکەت و د گەل حزبا ھیوا دا رێکبێخیت. ھەر وەسا رێڤەبەرێ ناحیا شنگالێ عەبدولمەجید رەشید بەگ بەرواری و دادوەرێ شنگالێ – محەمەد شاھین ئەلێوفی، وەکو ئەندامێن پارتی رۆلەکێ گرنگ د ئاراندنا ھەستا نەتەوی و کوردایەتیێ دا ل وێ دەڤەرێ ھەبووینە. بەلێ دادوەرێ ناڤبری ژ بەر کار و خەباتا وی یا سیاسی ل ساڵا ١٩٤٨ تاکو ١٩٥٢ زا. بۆ ماوێ چار ساڵان ھاتەگرتن و ھاتە دورخستن بۆ گرتیخانا نوگرە سەلمان. ھەر وەسا مفەوزێ پولیسا حسێن بامەرنی ژی رۆلەکێ بەرچاڤ د رێکخستنا خەلکی دا بۆ ناڤ رێزێن (پارتی) د وێ دەڤەرێ دا ھەبوویە.
چالاکی و رێکخستنا – پارتی دیموکراتی کوردستان – ل شنگالێ پشتی شۆڕەشا 14ی تیرمەھێ ل ساڵا 1958ێ
ژ ھەژییە بێژین؛ ل ٦ تەشرینا ئێکێ ساڵا ١٩٥٨ێ، ل دەمێ ڤەگەڕیانا سەرۆک و رێبەرێ گەلێ کورد (مەلا مستەفا بارزانی) و ھەڤالێن وی ژ ئێکەتیا سوڤیەتا بەرێ. ماموستا پیرخدر شنگالی دیار دکەت: مینا ھەر باژێرەکێ دن یێ کوردستانێ، شاندەکێ دەڤەرا شنگالێ ژی، ژ ڤان کەسایەتیێن کوردو عەرەب؛ ھادی داود ئەلداود مختارێ گوندێ زۆراڤا. عومەر داود ئەلداود مختارێ گوندێ بەرانا. خدر حەسۆن مختارێ گوندێ ھەمەدان و برایێ وی قاسم حەسۆن. ئەمین عەبدولرەحمان. ئەمین عەبدۆ. دگەل چەند کەسایەتیێن دەڤەرێن دن پێکھاتبوون، وەکو مەھەمەد خدر ئوسمان. شەھید شێخ حەیدەر بابا شێخ. شێخ میرزا بێبانی و چەندین کەسایەتیێن دن ب سەرۆکاتیا میر تەحسین بەگێ میرێ ئێزدیخانێ چوونە سەرەدان و سەرخوەشیا سەرۆکێ گەلێ کورد (مەلا مستەفا بارزانی) ل پایتەختێ عیراقێ ل بەغدا. ژ ھەژییە بێژێن، ڤی شاندی رێَزەکا تایبەت ل دەف بارزانیێ نەمر ھەبوو. جارەکا دن ژی- حەسەن سمو فاتمێ و خدر مەردوس حەبەش ژ بەر کێشا گوندێ (زراڤکێ)، ل ساڵا ١٩٤٦ ێ (١٤) کەس ژ عەشیرەتا چێلکا و شەرقیان، بابکێ (ئال جندو) ژ لایێ حوکمەتێ ڤە ھاتبوونە گرتن و دزیندانێ دابوون و جزایێ ب دارڤەکرنێ دانابوو سەروان. دگەل میر تەحسین بەگێ و ب بەرھەڤبوونا سەیدایێ عەلی شنگالی چووبونە بەغدا و چاڤپێکەفتن دگەل سەرۆک بارزانی کرن و ئەڤ کێشەیە بۆ جەنابێ وی دا بوو دیارکرن. پشتی ماوەیەکی ب فەرمانا بارزانی، ئەو کەس ھەموو ھاتنە ئازادکرن، ب کەس و کارێن خوە شادبوون. پاشان ل ساڵا ١٩٥٩ێ نڤێسینگەھا خەبات ل شنگالێ ھات ڤەکرن، ئەرکێ وێ رێکخستن و کار و چالاکیێن پارتایەتی بوون. پاشان ل ٤ی تشرینا ئێکێ ١٩٥٩ێ کونگرێ چارێ یێ (پارتی) ب سەرۆکاتیا رێبەرێ گەلێ کورد بارزانی یێ نەمر، ل بەغدا، ل مالا (کاکەزیاد) کۆی ھاتە بەستن. ژ ھەژییە بێژین، ئەڤە یەکەمین کۆنگرە بوو بارزانی تێدا بەشداربووی. د ڤی کونگرەی دا سەیدایێ صالح یوسڤی سەرەرای ھندێ، ئەندامێ کومیتا ناڤەندی یا پارتی بوو. بەرپرساتییا لقێ ئێک و لژنا ناوچا مووسل ژی پێ ھاتە سپاردن. د ڤی دەمی دا کار و چالاکی و ژێیاتیا پارتایەتی و ھەستا نەتەوی و شۆڕەشگێری خورتتر لێھات و پتر گەشەکر، نەخاسمە ل دەڤەرا شنگالێ. ژ بەر کو سەیدایێ صالح یوسڤی، وەکو مە ئاماژە پێدای پێشوەخت ژی ل وێ دەڤەرێ بوو، ژ بەر چاکی و جامێری و رولێ وی یێ دیار و بەرچاڤ د چارەسەرکرنا کێشە و گرفتێن وان یێن جڤاکی دا، شیابوو سەرنجا پڕانییا خەلکی ژ ھەموو پێکھاتەیێن شنگالێ و دەردوورێن وێ بولایێ خو بکێشیت و جھێ خو د ناڤ دلێ وی خەلکی دا بکەتن. ل دەسپێکا ساڵا ١٩٦٠ێ ل سەر دەمێ حکمێ کۆماری پارتی دەستویری یا فەرمی ژ وەزارەتا ناڤخوەیی وەرگرت و کار و چالاکیێن خوە ب ئاوایەکێ ئاشکرا ئەنجامدان. ئەڤە ژی دەسکەفتەکێ مەزن بوو د وی دەمی دا بوپارتی، ژ بەر کو ل سەر دەمێ حکمێ پاشایەتی کارێ سیاسی و حزبی قەدەغە بوو. رێکخستن و چالاکی ب ئاوایەکێ نەپەنی و ڤەشارتی د ھاتنەکرن. بەلێ پشتی ڤی دەستکەفتێ گرنگ، ھوشیاری و ژێیاتییا نەتەوی و پارتایەتی و ھشیارییا سیاسی و شۆڕەشگێڕی ل ھەموو دەڤەر و باژێرێن کوردستانێ و عیراقێ پتر گەشەکر و بھێزتر کەفت. بەلێ گەلەک نەدوماند؛ ل دەسپَکا ساڵا ١٩٦١ ێ، ژ بەر ھنەک ھۆکارێن سیاسی گرژی و ئالۆزی کەتە د ناڤبەرا حوکمەتێ و سەرکردایەتییا پارتی دا. تاکو بوویە ئەگەرێ ھەلبوونا خەتیرا شۆڕشا ئیلۆنا مەزن، ب سەرکێشیا بابێ روحیێ نەتەوا کورد بارزانیێ نەمر.
رۆلێ خەلکێ شنگالێ د شۆڕشا ئیلۆنا مەزن دا (1961 – 1975ز)
گەلێ کورد ژ بۆ بدەستڤەئینانا مافێن خوەیێن پیرۆز و ڕەوا. ھەردەم خەبات کریە و قۆربانی داینە و چەندین شۆڕش و سەرھلدان دژی رژیمێن فاشست و داگیرکەر کرینە. ھەر شۆڕش و سەرھلدانەکێ ژی، سەنگ و قورساتی و تایبەتمەندییا خوە ھەبوویە. بەلێ شۆڕشا ئیلۆنا مەزن، ب سەرۆکاتیا رێبەر و بابێ روحیێ نەتەوا کورد بارزانیێ نەمر، مینا وەرچەرخانەک مەزن و دیرۆکی. ب ئیِکئیرادە و ئێکدەنگی و ھەڤکاریا مللەتی و پێشمەرگەیێ شۆڕشگێرێ کوردستانێ سەرھلددەتن. ب روحیەت و گیانەکێ بەرخوەدان و فیداکاریێ شیا ھەڤسەنگییا ھێزێ د دەڤەرێ دا ب گوھۆریت و مەزناتی و دۆزا رەوایا نەتەوا کورد ب ھەموو دنیایێ بدەتە ناساندن. شۆڕەشا ئیلۆنا مەزن، د ماوەیەک گەلەک کورت دا، شیا پڕانییا چین و توێژێن نەتەوا کورد ب ھەموو ئول و کێمنەتەوانڤە ل دوورا خوە خرڤەکەت و چارچووڤێ ناوچەگەریێ بشکێنیت و ببیتە شۆڕشەکا جەماوەری یا گشتگیر و سەرتانسەری. گیانێ کوردایەتیەک راستەقینە و بەرخوەدانێ د ناڤ دلێ ھەر تاک و شۆڕەشگێرەک گەلێ کوردستانێ دا چاند. شۆڕەشا ئیلۆنێ پەیاما ھەڤگرتن و ئێکرێزی و ئێکھەڵویستیا گەلێ کوردستانێ بەرامبەری مەسەلێن گرنگ و چارەنوساز نیشا دا. پەیاما ئیرادا راستەقینە یا مللەتەکێ زۆلملێکری بوو. بۆ فاشست و داگیرکەران داب,, دیارکرن، ھەردەمێ گەل یەکدەست و یەکھەڵویست و یەکدەنگ بیت، ھیچ داگیرکەرەک نکاریت خوە ل بەر ڕاگریت. خەلکێ شەرەفمەندێ دەڤەرا شنگالێ ژی، فیداکارێن ڤێ رێباز و پەیاما راستەقینە یا کوردایەتیێ بووینە و گەلەک قۆربانی درێکا ئازادیا کوردستانێ دا داینە. ھەرچەندە جوگرافیا وێ دەڤەرێ ژی، نەھندا ھاریکار و گونجایی بوویە، بەلێ سەرەرای ھندێ ژی، ئیرادە و بیر و باوەرێن وان ب کوردایەتیێ و دۆزا وان یا پیرۆز و رەواڤە گەلەک یا ب ھێزبوویە. ھەرچەندە بەری چریسکا شۆڕشا ئیلۆنێ ل کوردستانێ بێتە ھەلگیرساندن. سەرەرایی بەرخوەدانێن وان یێن سەردەمێ فەرمانێن خویناوی. چەند جاران خەلکێ وێ دەڤەرێ، ل ھەمبەری رژێما پاشایەتی ژی ل چیایێ شنگالێ سەرھلداینە و بەرگری ژ ماف و ھەبوونا خوە کرینە، مینا: سەرھلدانا- داودێ داود ل ساڵا ١٩٢٥ێ و داستانا مەمویێ عەلی و داستانا سمۆیێ فاتمێ ل ساڵا ١٩٤٦ێ ھتد. ئەڤ سەرھلدانە ژی دژی سیاسەت و پرۆژێن عەرەبکرنێ دوێ دەڤەرێ دا د ھاتنە بەرپاکرن. ھەر وەکو مە بەری نھۆ ژی ئاماژەپێدای، بەری ھەلگیرساندنا شۆڕشێ گەلەک ژ خەلکێ شنگالێ دگەل پارتی دا درێکخستی بوون. پشتی شۆڕەشێ دەستپێکری گەلەک ژ وان ھەڤبەندی ب شۆڕشێ کرن و بوونە پێشمەرگە و ھنەک ژ وان رۆلەکێ دیار و بەرچاڤ د شۆڕشێ دا ھەبووینە. مینا: محەمەد مەحمود عەبدولرەحمان شەھید (سامی) شنگالی و عەلی شنگالی، ئەندامێن سەرکردایەتییا (پارتی) بوون و رۆلەک دیار و بەرچاڤ د بزاڤا رزگاریخوازیا کوردی دا ھەبووینە. دیسان میر تەحسین بەگ میرێ ئێزدیخانێ و باباشێخ سەرۆکێ رۆحیێ ھەموو ئێزدیێن کوردستانێ و جیھانێ، ھەر ل دەستپێکا شۆڕەشا ئیلۆنێ ھەڤبەندی ب شۆڕشێ کربوون. ھندەک ژی ب دەستێ رژێمێ ھاتنە گرتن و زینداکرن. ژ وان ژی خەباتکەرێ گەلێ کورد سەیدایێ (عەلی شنگالی)، ژ لایێ سیخوڕێن رژێمێ ڤە ھاتبوو گرتن و ل مووسلێ ھاتبوو زیندانکرن، ب دژواری و رەنگەک ھۆڤانە َ ھاتبوو ئەشکەنجەدان. گەلەک کادرێن دن یێن پارتی ل شنگالێ، بۆ باشوورێ عیراقێ ھاتنە دورخستن. پشتی کۆدەتایا (٨) شواتا ڕەش ١٩٦٣ێ. ژ بەر ھەلویستێ سەرۆک کۆمارێ عیراقێ – عەبدولسەلام عارفی یێ شوفینی و کیندار و دۆژمنکارانە ل ھەمبەری دۆزا رەوایا گەلێ کورد. رەوشا سیاسی د عیراقێ دا پتر بەرەف گڕژی و ئاڵوزیێ چوو. ئێکسەر رژێمێ دەست ب گوھۆرینێن دیموگرافی یێن ب زۆری ل سەر بناغێ ناسناما نەتەوی و مەسەبی، نەخاسمە ل باژێرێن کەرکوک و شنگال و زمار و خانەقینێ و چەندین جھێن دن کر. گرتنا گەلەک ژ کادرێن پارتی و شەھیدبوونا ھنەک ژ وان د ژێر ئەشکەنجێن دژوار دا. د. سەعید خودێدا ئاماژێ ب ھندێ ددەت و دبێژیت: (رژێما عیراقێ ھەموو رێکارەک گرتەبەر ژ بۆ قۆتکرن و بڕینا ھاریکارییا ژ شۆڕشا کوردی و دورخستنا کادرێن پارتی و ھەڤکار و پشتەڤان و لایەنگرێن وان ددەڤەرا شنگالێ دا. ژ بۆ ڤێ چەندێ ژی رژێما فاشت، دەست ب ھەوەکا گرتنێ یا بەرفرەھکر. نەخاسمە پشتی ل ساڵا ١٩٦٥- ١٩٦٦ێ ب پشتەڤانییا پارتی، ئێزدی و خەلکێ شنگالێ ب تەڤگەرەکا چەکداری دژی کریار و دەستدرێژیێن رژێمێ رابووین. ژ بۆ ژناڤبرن و سەرکوتکرنا ڤێ تەڤگەرێ رژێما فاشست ھێزەک مەزن یا لەشکری و زێرەڤانێن نەتەوی (حرس قومی)، ئینانە سەر دەڤەرێن ئێزدیان و ھەموو کەرب و کینا خوە یا رەگەزپەرستی دارێتە سەر خەلکێ سڤیل و بێ دەستەلاتێ وێ دەڤەرێ. سەرکردایەتییا شۆڕشێ نەچار بوو، داخوازا ھاریکاریێ ژ حوکمەتا سۆری کر، داکو رێکێ بۆ بریندارێن شەری ڤەکەتن. ئازوقەی و عیتادی ژ زاخۆ د عەردێ سۆریێ را دەربازکەن و بگەھیننە چیایێ شنگالێ. بەلێ ئەڤ داخوازییە ژ لایێ حوکمەتا سۆری ڤە ھاتە رەتکرن. ئەڤ شەرە یێ بەردەوام بوو، تاکو حەکمێ عەبدولسەلام عارفی بداوی ھاتی و ل ساڵا ١٩٦٦ێ دفرۆکێ دا ھاتیە سۆتن. پشتی برایێ وی – عەبدولرەحمان عارف ژی بوویە سەرۆک کۆمارێ عیراقێ. ئەڤ پرۆسا شوفینی ھەر یا بەردەوام بوو، بەلێ پشتی رژێما عیراقێ ل داستانا ب ناڤ و دەنگا ھندرینی ل ١٢ی گولانا ١٩٦٦ز راستی شکەستنەک لەشکری یا مەزن ھاتین. رژێمێ بریارا ئاگربەستێ راگەھاند و کەتنە دان وستاندنێ دگەل سەرکردایەتییا کوردی دا. د ئەنجام دا بەیانناما ٢٩ی حزیرانێ ١٩٦٦ د ناڤبەرا ھەردو ئالیا دا ھاتە واژوکرن. د ڤی دەمی دا ھەتا رادەیەکی، بۆ ھەیامەکێ رەوش ئارام بوو گەلەک خەلکێ دن ژی ژ شنگالێ ھەڤبەندی ب شۆڕشێ کرن. ھەژییە بێژین ئەڤێ رێککەفتنێ گەلەک نەدوماند، پشتی عەبدولرەحمان بەزار سەرۆک ئەنجومەنێ وەزیرێن عیراقێ، دەست ژ کارێ خوە کێشای. عەمید روکن ناجی تالب وەزارەتەک نوو پێکئینای. د گەل ھاتنا وی بەیانناما ٢٩ی حزیرانێ ژی ھاتە ھەلوەشاندن. رەوش و بارودۆخێ د ناڤبەرا ھەردو ئالیا دا تێکچوو و شۆڕەشێ جارەک دن دەستپێکرەڤە).
رەوشا شنگالێ، پشتی کودەتایا 1968 و رێککەفتنا 11ی ئادارێ ل 1970ێ
کۆدەتایا ١٧-٣٠ تیرمەھێ ل ساڵا ١٩٦٨ ێ ھاتەکرن و دەستەلات کەتە دەستێ حزبا بەعسا عەرەبی یا سوشیالست. ئەحمەد حەسەن بەکر بوو سەرۆک کۆمارێ عیراقێ. رژێما بەعسا عەفلەقی، د گەل سەرکردایەتییا کوردی دا پشتی نەگەھشتینە چو رێککەفتنا. ھەر ژ دەسپێکێ شەری د ناڤبەرا ھەردوو ئالیان دا ب دژواری دەستپێکر. پشتی لەشکرێ رژێمێ د بەرۆکێن شەری دا راستی شکەستنێن مەزن ھاتی. رژێم گەھشتە وێ باوەریێ، کو برێکا ھێزێ و لەشکری نەشێن کونترۆلێ ل سەر شۆڕشێ بکەن. لەورا ھەر زوی بریارا ئاگربەستێ دان و دگەل سەرکردایەتیا کوردی دان و ستاندن کرن. د ئەنجام دا بەیانا (١١)ی ئادارێ یا دیرۆکی ل ساڵا ١٩٧٠ ێ د ناڤ بەرا ھەردو لایان دا ھاتە واژۆکرن. بۆ یەکەم جار ب ئاوایەکێ فەرمی دانپێدان ب مافێن رەوایێن گەلێ کورد ھاتە کرن. پشتی رێککەفتنێ کارێ رێکخستنا پارتایەتی ل شنگالێ و دەوروبەران پتر گەشەکر و ڤەژاندنەکا دی بخوەڤە دیت، چەندین بارەگا و رێکخراوێن (پارتی) لێ ھاتنە ڤەکرن، خەلکەکێ زۆر ژ ھەموو تەخ و توێژێن جڤاکی و ژ ھەموو پێکھاتەیێن شنگالێ ب موسلمان و ئێزدی ڤە گەھشتنە ناڤ رێزێن پارتی. ئەڤ ھەڤگرتن و ھەڤبەندی و برایەتی و پێکڤەژیانا ل شنگالێ د ناڤبەرا ھەموو کوردان دا ھەی، نەخاسمە خەلکێ مە یێ ئێزدی. ببوو جھێ نەرازیبوونا رژێمێ د وی دەمی دا. لەورا رژێمێ ب ھەموو شێوازەکی گڤاشتن ئێخستە سەر خەلکی و سیاسەتەک شوفینی دژی کوردێن ئێزدی، د وێ دەڤەرێ دا بکارئینا. ھەموو ھەوڵ و بزاڤکرن، داکو ب رێکا دەراڤی، خەلکەکی رازی کەن و ژ پارتی و کوردایەتیێ و ھزرا نەتەوی دوربێخن و بکەنە جاش و نوکەرێن خوە. ئەوێ ئازادییا ھەیی ل خەلکی تێکدەن و زۆر یێ ل ئەندام و لایەنگرێن – پارتی – بکەن.
خوە ئەگەر کوردەک ژی ل شنگالێ نەمینت
شنگال دێ ھەرمینت دەڤەرەکا کوردی
ل ساڵا (١٩٧١) ێ دەمێ ئەدریسێ جوانەمەرگ سەرەدانا شنگالێ کری. ل دووریانا تەلەعفرێ پێشوازیەکا گەرم ژ لایێ ھەموو تەخ و توێژ و پێکھاتەیێن شنگالێ و دەڤەرێ لێ ھاتەکرن. پشتی گەھشتییە شنگالێ گۆتارەکا دیرۆکی بۆ خەلکێ وێ پێشکێشکر. جەنابێ وی تەکەز ل سەر وێ کر و کەرەمکر و گۆتی: (خوە ئەگەرکوردەک ژی ل شنگالێ نەمینت. شنگال دەڤەرەکا کوردی دێ ھەرمینت.) ئەڤێ گۆتارا جەنابێ وی دوێ دەڤەرێ دا باندوورەکا مەزن ل سەر ورە و مورالا ئەندام و لایەنگرێن پارتی کر. لەورا ژی جەلاویزێن رژێما بەعسا فاشت، پتر ھەولێن ترساندنا خەلکی دان و بارەگایێن خوە د شنگالێ دا زێدەتر لێکرن و ھەڤالێن خوە ھەموو چەکدارکرن.
شەر و پێکدان د ناڤبەرا کادر و لایەنگرێن پارتی و حزبا بەعس دا ل شنگالێ ل ساڵا 1972 – 1973
سەرەرایی رێککەفتنا (١١) ئادارێ و پێکئینانا لیژنەیەکا ئاشتیێ، ب ناڤێ (ئەنجومەنا نیشتیمانی و ھەڤکاریێ ل کۆمارا عیراقێ). کو ژ لایێ سەر کردایەتییا کوردی ڤە پێکھاتبوون: ژ (خەباتکەر -صالح یوسڤی. نافز جەلال , دارا توفیق. محەمەد مەحمود عەبدولرەحمان – سامی – شنگالی. و ژ لایێ حوکمەتێ ژی ڤە پێکھات بوو ژ – مورتەزا ئەلحەدیسی و سەعدون غێدان و پارێزگارێ ھەولێرێ، خالد عەبدولحەلیم و شوکری صەبری حەدیسی) ڤە. ژ بۆ چارەسەرکرنا کێشەیێن وان دەڤەرێن ناکۆکی ل سەر؛ مینا: (خانەقین و شنگال و کەرکوک و مەندەلی) و ھتد. بەلێ ئەو دەڤەر ھەر ژ کێشە و قەیران و ئاڵوزیان د بێبار نەبوون. ل ھاڤینا ساڵا ١٩٧٢ حزبا بەعس ھەموو ئەندام لایەنگرێن خوە ژ بۆ پێشێلکارییا و ترساندنا خەلکی چەکدارکرن. ل سەر ڤان روودانان تێکۆشەرێ دێرین -عەلی شنگالی ئاماژێ ب ھندێ ددەت: کو قەزا شنگالێ ژ دەڤەرێن گەرمێن ناکۆکیا بوو د ناڤبەر پارتا مە و حزبا بەعسا فاشست دا. ژ بەر بەعسیکرن و عەرەبکرن و زۆردارییا وان ل ھەمبەر کوردێن ئێزدی ب ھەموو رێک و شێوازێن خوە یێن رەگەزپەرستی و دۆژمنکارانە. ژ بۆ ڤێ چەندێ ژی رژێمێ بودجەیەکا مەزن یا دارایی ل بەردەستێ کاربدەستێن خوە یێن بەعسی د وێ دەڤەرێ دا دانابوو، ژ بۆ بەعسیکرن و سەردابرنا خەلکێ دەڤەرێ و رازیکرنا وان بۆ ھندێ، داکو بکەنە کرێگرتیێن خوە. ب دژی کادر و لایەنگرێن پارتی بکاربینن. ئەو بوو ل رۆژا ٢/٧/ ١٩٧٢ێ د ناڤبەرا لایەنگرێن پارتی و بەرپرسێ رێکخراوا حزبا بەعس ل شەمالێ (قحتان التائی) دا روودانەک چێبوو. ژ بەر کێشەیەکا عەردی، کو پێشوەخت ھنەک ژ ئێزدی و عەرەبێن بەعسی دەست بسەردا گرتبوو. ئەڤ روودانە بۆ ئەگەرێ تەقەکرنێ د ناڤبەرا ھەردوو ئالیادا و د ئەنجام دا پۆلیسێ زێرەڤان ھاتە کۆشتن و بەرپرسێ رێکخراوێ ژی بریندار بوو. رۆژا پاشتر قائیممقامێ شنگالێ (غانم العلی) دگەل ھێزەکا لەشکری و پۆلیسا چوونە جھێ روودانێ و گۆندێ (کەدرێ) دورپێچکرن و ژ ھەموو لایەکی ڤە تەقە ل خەلکێ گۆندی ھاتە کرن. ئەوان ژی بەرگری ژ خوەکرن و د ئەنجام دا قائیممقام و چەندەک ژ پۆلیس و لەشکری ھاتنە کۆشتن. ئەوان ژی ئاگر بەردانە گۆندی و خەلکێ گۆندی یێن سڤیل ھەموو کۆشتن و بریندارکرن و گرتن. پشتی ڤێ روودانێ، رژێمێ ب رەنگەکێ ھوڤانە ناحیا (گەلیێ کەرسێ) و دەردوورێن وێ تۆببارانکرن. د ئەنجام دا گەلەک ژ خەلکێ سڤیل و بێ گونەە بوونە قۆربانی. پاشی رژێمێ بریارا حکمێ ب دارڤەکرنێ بۆ بەرپرسێ لقا ئێک یا – پارتی دیموکراتی کوردستان – ھێژا (عەلی شنگالی) دەرخستن. گەلەک ژ خەلکێ شنگالێ، ئەوێن د گەل پارتی دابوون ھاتنە گرتن و ھندەک ژ وان بێ ھیچ دادگەھکرنەک ب دارڤەکرن. ھندەک ژی بەرەڤ سۆریێ ڤەرەڤین. ژ وان بنەمالێن گەلەک ژێ ب بەر ڤێ مەرگەساتێ کەتین و بوینە قۆربانی ژ ئەگەرێ ھەڤبەندییا وان د گەل پارتی دا. بنەمالا (ئال بازو) بوون. ژ بەر کو ئێک ژ ڤێ مالباتێ (سەیدو مراد بازو) بەرپرسێ ئێک ژ رێکخراوێن پارتی بوو د شنگالێ دا. کوپرانییا وان ئێزدی بوون. بارەگایێ رێکخراوێ ل ناحیا (گەلیێ) کەرسێ بوو. پشتی ڤێ روودانێ (١٧) کەس ژ بنەمالا – مراد بازو- ی ژ لایێ رژێمێ ڤە ھاتنە گرتن و حکمێ ب دارڤەکرنێ دانابوو سەر گەلەک ژ وان. سەیدو مراد بازو – ژی پشتی ل سەر سنوورێ سۆریێ ڤەگەریایی. وەکو تۆلڤەکرنەک دگەل ھندەک ھەڤالێن خوە ھێرشی سەر دەورییەکا حزبا بەعسا فاشت دکەن. د ئەنجام دا بریندار دبیت و ڤەدگوھێزنە مالا خزمەکێ وی. پاشی سیخوڕێن رژیمێ پێ دزانن و ئەوێ مالێ دوورپێچ دکەن و دگرن. پشتی سێ مەھا دژێر ئەشکەنجەکا ھۆڤانە و گران دا تێتە شەھیدکرن. ھەژییە بێژین کو ل دویف گۆتنا کادرێ شۆڕشا ئیلۆنێ (عەلی حەمو عەلی ١٩١٧- ٢٠٠٩) یێ ناڤدار ب – عەلۆ ساڤارا. د چاڤپێکەفتنەکا خوە دا دبێژیت: ل ساڵا ١٩٧٢-١٩٧٣ ێ بەردەوام شەر و پێکدادان د ناڤبەرا مە و رژێمێ دا رووددان. ژ بەر دژوارییا شەری عەریف سلیمان دۆسکی و وەیسی بانی د ھەوارا مە ھاتنە چیایێ شنگالێ. مە وەک پێشمەرگێن ھێزا تەلەعفر و شنگال شەرەکێ مەزن ل مەزارگەھا چلمێرا و کەرسێ د گەل لەشکرێ رژیمێ دا کر و مە شکاندن. د. سەعید خودێدا ئاماژێ ب ھندێ ددەت: (ژ ئەنجامێ ئەوێ سیاسەتا رەگەزپەرستی یا ژ لایێ رژێما عیراقێ ڤە دژی کوردێن شنگالێ دھاتە پراکتیزەکرن. ل دوور ئەوان دەستدرێژی یێن حکەمەتا عیراقێ و ھەوڵێن وان یێن بەردەوام، ژ بۆ گۆھورینا پێگەیێ نەتەوی و دیموگرافی ل شنگالێ. ب رێکا تۆببارانکرنا گۆندێن ئێزدیان و سۆتن و وێرانکرنا وان و دەست ب سەرداگرتنا عەردو زەڤی و زارێن وان، داکو وان نەچارکەن دەڤەرێ بجھبھێلن. سەرکردایەتیا پارتی ل ١ی حزیرانا ١٩٧٣ێ بەیانەک دەرخستن و داخوازکر ئەڤ کریارە بھێنە راوەستاندن. بەلێ رژیمێ ھێرشێن خوە ل سەرگوندێن دەڤەرێ دژوارتر لێکرن. ھەتا ل داویێ مەکتەبا سیاسی یا پارتی ل ٢١/ تەباخێ ١٩٧٣ێ بروسکەکا ھۆشداریێ دا حوکەمەتا بەعس. سەبارەت وان بارۆدوخێن نالەبارێن شنگالێ نەمر سەرۆک (بارزانی) بریارا مانگرتنێ ل سەرانسەری کوردستانێ راگەھاند. ھەر وەسا کەرەمکر و گۆتی: ((ئەگەر کەرکوک دلێ کوردستانێ بیت. شنگال ژی روومەتا کوردستانێ یە)). ئەڤ رەوشە یا بەردەوام بوو. ھەتا ساڵا ١٩٧٤ێ جارەکا دن چریسکا شۆڕشێ دەستپێکریەڤە. د ڤی دەمی دا گەلەک ژ وان پێشمەرگێن شنگالێ گەھشتنە ناڤ رێزێن شۆڕەشی و پرانییا وان چوونە دگەل ھێزا زاخۆ دا. ھندەک ژی ژ کادر و لایەنگرێن پارتی ھاتنە گرتن و دوورخستن. پشتی رێککەفتنا جەزائیر یا خیانەتکار ل ٦ی ئادارا ١٩٧٥ێ رەوشا دەڤەرا شنگالێ پتر بەرەف خرابی چوو. سیاسەتا راگوھازتن و عەرەبکرنێ دەستپێکر.
رەھەندێ سیاسەتا عەرەبکرنێ ل دەڤەرا شنگالێ
عەرەبکرنا دەڤەرێن کوردستانێ ب ئاوایەکێ گشتی پروسەیەکا کەڤنا دیرۆکییە. ھەر دچاخێ ئیسلامکرنا کودان دا ل ساڵا (١٨مش و ٦٣٩ز) عەرەب ھاتینە د ڤێ دەڤەرێ دا. بەلێ وەکو سیاسەتا عەرەبکرن و گوھۆرینێن دیموگرافی د جوگرافیا سیاسی یا کوردستانێ دا. پتر ل سەردەمێ ئوسمانییا ل ساڵێن (١٨٦٩- ١٨٧٢زا)، ئەوی دەمی – مەدحەت پاشا والیێ بەغدا بوو. عەشیرەتێن عەرەبا، یێن کوچەر (بەدو) ئینانە سەر عەردێ کوردا و ئاکنجیکرن. وەکو: عەشیرەتا ( شەمەر و تەیی و جبۆر) و چەندین عەشیرەتێن دن ئینانە دەردوورێن مووسلێ و دەڤەرا شنگالێ. بابەتێ من نەیێ گشتگیرە ل سەر ھەموو دەڤەرێن ڤەقەتیایێن کوردستانێ. تنێ ل سەر دەڤەرا شنگالێ یە. ژ بەر پێگەیێ شنگالێ یێ گرنگ و ئیستراتیژی. ھەردەم خەلکێ وێ ژ کوردێن ئێزدی، ژ لایێ دەولەت و دەستھەلاتدارێن عیراقێ ڤە راستی مەرگەساتێن خویناوی و ھەوێن قرکرنێ و کۆمکۆژیێن گران ھاتینە. ژ لایێ ئولی و نەتەوی ڤە ھاتینە چەوساندن و تەپەسەرکرن. ئەڤان رژێما ھەردەم ھەولداینە ب رێکا ھەوێن راگوھازتن و کۆچبەرکرن و عەرەبکرنا ب زۆری دەڤەرا شنگالێ ژ گوندێن ئێزدیان ڤالا بکەن. عەرەبێن کوچەر ل جھێن وان ئاکنجی بکەن. پشتی ل ساڵا ١٩٢٥ێ ئیلایەتا مووسل (باشوورێ کوردستانێ)کەفتییە ب سەر نەخشەیێ عیراقێ ڤە. ژ وی دەمی عەرەبکرنا کوردستانێ ب پیلان و بەرنامە و ب ئاوایەکێ دن دەستپێکر. ئێک ژ ئاکنجیێ مووسلێَ یێ رەگەزپەرست و شوفینی ب ناڤی (مستەفا عومەری) کرنە وەزیرێ ناڤخوەیێ عیراقێ. ناڤبری وەکو کەسەکی توندرەو و شوفینی ھەر ل دەستپێکێ ژ بۆ کونترۆلکرنا دەڤەرێن ئێزدیان و بجھئینانا پرۆژێن خوە یێن فرەخوازیێ، دەست ب دانانا ھندەک نەخشە و پیلانێن دۆژمنکارانەکر. ژ بۆ ڤێ چەندێ ژی، وەک دەستپێکەک بۆ بجھئینانا پرۆژێ خوەیێ (جزیرە)، وەکو بەرنامە دەست ب ھەوەکا لەشکری یا مەزن بۆ سەرچیایێ شنگالێ کرن، ئارمانج ژێ ڤالاکرنا گوندێن ئێزدییا د دەڤەرا شنگالێ دا بوو. پاشان کۆمەلگەھێن ئاکنجیبوونێ بۆ عەرەبا ل سەر عەردێ ئێزدیان ئاڤاکەن و گۆرانکاریەکا دیمۆگرافی د دەڤەرێ دا دژی ھەبوونا کوردێن ئێزدی ئەنجام بدەن. ئەڤ ھێزا وان یا لەشکری ژی پێکھاتبوو ژ سەرباز و زریپۆشان و ب پشتەڤانیا فرۆکێن بریتانی. زێدەباری بەشداربوونا چەندین عەشیرەتێن عەرەبا، ب تایبەتی عەشیرەتا شەمەرا. ژ بۆ دەست ب سەرداگرتنا گوندێن ئێزدیان و تالانکرنا مولک و مالێ وان. بەلێ قارەمانێن ئێزدیان بسەرۆکاتیا – داودێ داود – سەرۆکێ عەشیرەتا مەھرکان ل چیایێ شنگالێ، ل سەر ڤی پرۆژێ شۆفینی رازی نەبوون و دژی سیاسەتا فرەخوازیێ د دەڤەرێ دا راوەستیان و سەرھلدان. ل رۆژا ٨ی نیسانێ ١٩٢٥ێ شەرەکێ دژوار د ناڤبەرا وان دا روودا. دەستپێکێ لەشکرێ دۆژمنی ھاتە شکاندن. بەلێ ژ ئەگەرێ نەبوونا ھەڤسەنگییا ھیزێ و چەکێ وان یێ گران و فرۆکێن بریتانی. نکارین ھەتا داویێ خوەراگرن و – داودێ داود ھاتەگرتن و دوورخستە باژێرێ ناێریێ ل باشوورێ عیراقێ. ھەر وەسا حوکمەتێ د ساڵێن (١٩٤٠ – ١٩٥٠) لیژنەیەک ب ناڤێ (لجنە تصفیە الاراضی) ژ لایێ حوکمەتا عیراقێ ڤە ھاتە پێکئینان. گەلەک عەردێ کوردا ب ناڤێ مولکێ دەولەتێ ژ کوردا ستاندن و پاشی دانە عەرەبا. دیسان ھەر د ساڵێن چلان دا عیراقێ رێڤەبەریەک ب ناڤێ (رێڤەبەریا گشتی یا عەشیرەتا) دامەزراند، کو سەر ب وەزارەتا ناڤخوەیی ڤەبوو. پشکەک ژێ ب ناڤێ ئاکنجیکرنا گوندا (الاسکان الریفی) ھەبوو. ل ساڵا ١٩٤٨ێ ب ناڤێ نیشتەجێکرنا عەشیرەتێن عەرەبێن کوچەر (البدو) ل سەر زەڤی و زارێن کوردا. کۆمەلەکا جھوارگەھا (مستوطنات) بۆ عەشیرەتێن عەرەبا ل دەشتا تەلەعفر و شنگال و حەزەر دورستکرن. پشتی شۆڕشا ١٤ی تیرمەھێ ژی، سیاسەتا حوکمەتێ سەبارەت عەرەبکرنێ یا بەردەوام بوو. نەخاسمە پشتی یاسا یا ژمارە (٣٠) یا ساڵا ١٩٥٨ێ ھاتییە دەرخستن. ل دویف وێ یاسایێ چەندین بنگەھێن جھوارکرنێ یین نوو (مرکز استطانیە جدیدە) بۆ عەشیرەتێن عەرەبا دورستکرن. ژ وان (١٦) (مستوطنە) ل ناحیا رەبیعە ل ساڵا ١٩٦٠. (١٢) ل تەلەعفر و (١٥) ل قەزا شنگالێ. پشتی کۆدەتایا ١٠شواتا ڕەش ١٩٦٣ێ ھەر ژ بو عەرەبکرنا کوردێن ئێزدی رژێما عیراقێ د ڤێ ساڵێ دا نڤیسینگەھەک ب ناڤێ (نڤیسینگەھا ئەمەوی)بۆ بایزیدێ برایێ معاویەی ڤەکر. بۆ بوھژاندنا ناسناما ئێزدیان یانەتەوی. ژ بۆ دوورخستنا پێکھاتەیا ئێزدیان ژ نەتەوا کورد و ژ رێزێن – پارتی دیموکراتی کوردستان. ھەر ژ بۆ ڤێ مەرەمێ د ناڤبەرا ساڵێن – ١٩٦٣. ١٩٦٤. ١٩٦٥دا. رژێمێ گڤاشتنەکا مەزن ئێخستە سەر خەلکێ مەیێ ئێزدی ل دەڤەرا شنگالێ. دەست ب سۆتن و ێرانکرنا (١١) گوندێن وان کر، ئەوێن ھەڤ سنوور بوون دگەل سۆریێ دا. ئەڤ کارێ دۆژمنکارانە یێ بەعسینیزمێ ھەتاکو ل سەردەمێ رێککەفتنا ١١ی ئادارا ساڵا١٩٧٠ دا ژی ھەر یێ بەردەوام بوو. بەلێ پشتی رێککەفتنا جەزائیر یا خیانەتکار ل ٦ی ئادارا ١٩٧٥ێ. ھەر زوی رژێما عیراقێ ب شێواز و رێکارەکا نوو، دەست ب پیلانێن خوەیێن عەرەبکرنێ کرن. ژ بۆ ئەنجامدانا ڤی کارێ خوەیێ نارەوا د دەرحەقا کوردێن ئێزدی دا. ل ھاڤینا ڤێ ساڵێ -عزەت ئەلدوری- ھاتە شنگالێ و گۆتارەکا ئاگرین پێشکێشی خەلکێ وێ کر و گۆتی: دێ بۆ ھەوە کۆمەلگەھێن ئاکنجیکرنێ ئاڤاکەین و ھەموو خزمەتگۆزاری دێ بۆ ھەوە تێدا ئێنە دەستەبەرکرن. دێ ھەوە ھەموویان، وەکو فەرمانبەر دامەزرینین. وەکو کارکەرێن باژێرڤانیێ و کارێن دن ل باژێرێ مووسل و شنگالێ. ل داویێ چەند کەسەکا پسیار ژێ کرن و گۆتنێ ئەم درازینە ب کۆمەلگەھا، بەلێ بۆچی ھەوە گوندێن مە و عەرد و مولکێن مە ژ مەستاندن و دانە عەرەبا؟ بەرسڤ دا و گۆتێ: گوندێن ھەوە ژی د گەل چوونا بارزانی دا چوون. ھەژییە بێژین، عەرەبکرن نەتنێ راکرنا خەلکی بوویە ل سەر جھو وارێن باڤ و کالان و تالانکرنا مولک و مال و عەردێ وان بوویە. بەلکو ژ بۆ حەلاندن و بوھژاندنا سیمایێن ناسنامەیا نەتەوی یا گەلێ کورد بوویە. ل ھەموو ئەوان دەڤەرێن کوردا یێن ڤەقەتیایی و ناکۆکی ل سەر (المتنازع علیھا). ئێک ژ وان دەڤەران ژی شنگال بوویە. ئەڤە ژی د چەند قووناغەکان دا بوویە. وەکو – د. سەعید خودێدا ئاماژێ پێ ددەتن: (د قووناغا ئێکێ دا دەست ب دوورخستنا ئەوان کەسانکر، یێن رۆلەکێ دیار و بەرچاڤ ھەیین د بزاڤا رزگاریخوازییا کوردی دا بۆ باشوورێ عیراقێ. پاشی راکرنا خەلکێ گوندا بۆ کۆمەلگەھێن ب زۆری چێکری، ئەوێن ل نێزیکی باژێرێن سەرەکی ھاتینە ئاڤاکرن. داکو دژێر چاڤدێرییا وان دا بن و ژ لایێ ئەمنی و حزبی و کارگێری ڤە کونترۆلێ ل سەر بکەن. قووناغا سیێ داکو پتر بشێن ژمارەیەکا زۆر ژ وی خەلکێ کورد د ناڤ رێزێن حزبا بەعس دا رێکبێخن. ھەر وەسا ژ بەر رۆلێ خەلکێ شنگالێ یێ نەتەوی و بەشدارییا وان د شۆڕەشا ئیلۆنێ دا. رژێما بەعسا فاشست ب ھەموو شێوازەکی بەردەوامی دا ھەوێن خوەیێن عەرەبکرنێ، د وێ دەڤەرێ دا. دەسپێکێ دەست ب بەعسیکرنا ب زۆری کرن. پاشان سەپاندنا پرۆگرامێ خوێندنا عەرەبی ل سەر خەلکێ وێ و قەدەغەکرنا خویندنا زمانێ دایکێ. راکرنا مادێ ئایینێ ئێزدییا د ھەموو قووناغێن خوێندنێ دا. گوھۆرینا ناڤێن کوردی. گوھۆرینا ناسناما ئێزدیان ژ نەتەوا کوردی بۆ نەتەوا عەرەبی. ئەڤە و پاشان دەست ب وێرانکرنا تاخێن کوردا یێن د ناڤ سەنتەرێ شنگالێ دا کر: ژ وان ژی تاخێ – برج. کلاھی. برسھی. جوسقی و پیر زەکەر ٦٠ % ژ بەربەرۆژ. ھەر وەسا ڤەگوھازتن و دوورخستنا ب سەدان مالباتێن شنگالیان بۆ باعەدرێ و جھێن دن و دەست ب سەرداگرتنا مال و مولک و زەڤی و زارێن وان. ھەتاکو سەرەدانا ھندەک ژ وان ژی، بۆ دەڤەرا شنگالێ قەدەغەکر بوو. ل رۆژا ٩/٥/١٩٧٥ حوکمەتا عیراقێ فەرمان دا، ھەموو ئاکنجیێن گوندێن ئێزدیان د دەڤەرا شنگالێ دا ژ ئەگەرێ رژدییا وان ل سەر نەتەوەبوونا وان یا کوردی بێنە راگوھازتن. د ئەنجام دا (١٣٢) گوند ژ گوندێن وان راگوھازتن و ل (١٢) کۆمەلگەھێن ب زۆر چێکری دا ئاکنجی کرن، ناڤێن عەرەبی دانانە سەر وان کۆمەلگەھا. (رێڤەبەریا گشتی یا ھەوالگێرییا لەشکری د عیراقێ دا. پشکا ھەوالگێریا دەروونی) ل ساڵێن ١٩٧٠-١٩٨٠بۆ زانینا سروشت و رەفتارێن تاکێ ئێزدی، کادێ چەوا شێن مفایی ژێ وەرگرن، ژ ئالیێ لەشکری ڤە و دێ چەوا دژی بزاڤا رزگاریخوازیا کوردی بکارئینن. خوێندن و ڤەکولینەکا تێر و تەسەل ل سەر جڤاکا ئێزدی کرن، وەکو ناڤ و رەسەنایەتی و پێکھاتەیا جڤاکی و دەڤەرێن ئاکنجییا وان. ئەڤە ژی ھەوەکا رەگەزپەرستی بوو، داکو د بن روناھیا وێ دا گوھۆرینێن دیموگرافی ل دەڤەرێن ئێزدیان بکەن و ناسناما ئێزدیان یانەتەوی یا کوردی ب ئێکجاری نەھێلن و ژ ناڤببن. ب رێکا نڤێسینگەھا ئەمەوی ل بەغدا کار بۆ ڤێ مەبەستێ بکەن. رژێما بەعسا شوفینی ھەردەم دگۆتن ئێزدی نەکوردن. دیسان سەبارەت بەرتەنگکرنا رووبەرێ قەزا شنگالێ، د. سەعید خودێدا دبێژیت: (ژ ئەنجامێ سیاسەتا حوکمەتا عیراقێ سەبارەت وێرانکرنا گوندێن ئێزدیا و راکرنا وان ژ سەر گوندێن وان. حوکمەتێ دەست ب گۆرانکاریێن ئیداری د وان دەڤەرادا کر. ژ وان ژی ل دویف مەرسوما کۆماری ل ٣ی کانوونا ئێکێ ١٩٧٧ ناحیەکا دی ب سەر پارێزگەھا مووسلێ ڤە زێدەکرن ب ناڤێ ناحیا (قحطانیە) کو سەنتەرێ وێ ل کۆمەلگەھا قەحتانیێ – گرعزێر بوو. ئێخستە سەر قەزا بەعاج. ل دویف ڤێ مەرسومێ ژ بۆ کێمکرنا رێژا کوردا ل قەزا شنگالێ، سێ ل سەرئێکا رووبەرێ شنگالێ ب سەر بەعاج ڤە بەردان.. ھندەک گوند ھەبووینە چەند کیلومەترەکا ژ سەنتەرێ شنگالێ د دوور بوینە پتر ژ ٤٠کم ژ بەعاج د دوورن، بەلێ ژ لایێ کارگێری ڤە ئێخستبوونە سەر بەعاج. پشتی ساڵێن ھەشتیان ل سەر عەردێ وان کوردا یێن ھاتینە راگوھازتن و دەست ب سەرداگرتنا زەڤیێن وان یێن چاندنێ ل دەردوورێ شنگالێ ھاتیەکرن. ژ بۆ ڤێ مەرەمێ ل ساڵا ١٩٨١ تاکو ١٩٨٤ێ ل رۆژھەلاتێ باژێری، ب ھزاران پارچێن عەردێ ئاکنجیبوونێ ھاتنە پارڤەکرن و چەندین تاخێن نوو ب ناڤێن عەرەبی، وەکو (یەرمۆک. حی الشھداء. حی النصر. قادسیە) ھاتنە ئاڤاکرن. ئەڤا مایی ژی ژ تاخێن شنگالێ ناڤێ وان کرنە (السرای ١) و (السرای ٢)). ب ڤی رەنگی پشتی، تاخێن کەڤن (برج. کەلاھی. برسھی. جوسقی ) ھاتینە ژناڤبرن نەخشەیێ باژێری ژ حەفت تاخا پێکئینا و ھاتە دیزایینکرن. بۆزانین؛ کو ھەتا نھو ژی پرۆسا عەرەبکرنێ د وێ دەڤەرێ دا یا بەردەوامە.
بارۆدۆخێ شنگالێ ل سەر دەمێ شۆڕەشا گولانا نیشتمانی و پێشکەفتنخواز..
دەستپێشخەریا بریارا ھەلگیرساندنا شۆڕەشا ٢٦ی گولانا نیشتیمانی و پێشکەفتنخواز، ژ لایێ جەنابێ سەرۆک بارزانی ڤە، نەتنێ بۆ ھوکارێ ھندێ، کو جارەکا دن -پارتی دیموکراتی کوردستان- سەرکێشییا بزاڤا رزگاریخوازییا کوردی بگریتە دەست. بەلکو بۆ ھوکارێ یەکبوونا ئیرادە یا سیاسی یا ھەموو ھێزێن کوردستانی. بۆ بەرسڤەک، بۆ شکاندنا کەدوارێ مەرگەساتا نسکۆیا ڕەش و ژ ناڤبرنا ھەموو نەخشە و پیلانێن رژێما بەعسا فاشست. گەشکرنا چرايێ ھیڤی و ئومێدا گەلێ مە ب سەرکردایەتیا پارتی و شۆڕشێ. ھەژییە بێژین، شۆڕشا گولانێ ل دویف میتود و بەرنامە و پرانسیپێن زانستی و سەردەمیانە ب پێنگاڤێن وێرەک، کەتە د خزمەتا گەلێ کورد و کوردستانێ دا. ھەر وسا ژ لایێ بابەتی و ناڤخوی ڤە، وەکو فەروارەکا دیرۆکی ھەر زوی پێنگاڤێن گەلەک گرنگ، چ ل سەر ئاستێ د بلوماسی و ھەڤبەندیێن نێڤدەولەتی دا یان ژی وەکو رێکخستن و مەفرەزێن پارتیزانی یێن گەرۆک و ھەڤبەندی و ھەڤبەستنا پارتی د گەل مللەتی و ھێلا جەماوەری دا ھاڤێتن. مینا رێبەرێ گەلێ کورد -بارزانیێ نەمر کەرەمکری و گۆتی: (ئەگەر دلێ مللەتی د گەل مە دا بیت، دۆژمن چەندێ ب ھێز بیت، دێ ھەر سەرکەڤین). ژ بەر کو ھێزا گەل چاڤکانی و دینەمۆیا سەرخستنا ھەر سەرھلدان و شۆڕشەکێ نە. ھەر وەسا گەلەک جارا ھۆشمینی ژی تەکەز ل سەر ھندێ کرییە و گۆتیە: (دلێ جەماوەری ئەو بنکەیە، دڤێت ددەمێ خەباتا نیشتیمانی دا ھەردەم پاراستن لێ بێتەکرن). پارتامە – پارتی دیموکراتی کوردستان- ب ئاوایەکێ دووربین و ب رەھەندەکێ زانستی، ھەردەم خوێندنەکا بابەتیانە بۆ ھەر قووناغ و کاودانەکی کریە و رەوش و کاودانێن شۆڕشێ د بەرژەوەندیا مللەتی دا خولقاندینە. سەبارەت رۆلێ شۆڕشا گولانا نیشتیمانی و پێشکەفتنخواز د دەڤەرا شنگالێ دا. وەکو رێکخستن، ھەر ژ دەستپێکا شۆڕشێ پارتامە -پارتی دیموکراتی کوردستان- ھەڤبەندی د گەل خەلکێ شنگالێ دا ھەبوویە. ھەر وەسا گەلەک ژ کەسێن دلسۆزێن خەلکێ شنگالێ د گەل شۆڕشێ دا پێشمەرگە بووینە و رۆلێن دیارو بەرچاڤ ژی دپێشخستنا شۆڕشی دا ھەبووینە. مینا شەھیدێ سەرکردە (سامی عەبدولرەحمان و خەباتکەر کەریم شنگالی و خەباتکەر عەلی شنگالی) و ب سەدان کادر و پێشمەرگێن دن. بەلێ وەکو مەفرەزێن چەکدار د دەڤەرا شنگالێ دا. ل دەسپێکا ساڵێن ھەشتێیان، ھندەک مەفرەزێن ئوپۆزسیۆنا عیراقێ سەر ب « بەرەیێ نشتیمانیێ نەتەوایەتیێ دیموکراسی « ڤە (جوقەد)ی بوون. دچوونە دەڤەرا شنگالێ، وەکو مەفرەزێن فەرماندێ چیایێ شنگالێ (قاسم شەشو)ی وان، کو ل وی دەمی سەر ب حزبا بەعسا چەپ ڤە بوون (نڤێسینگەھا کاروبارێن عیراقێ). ھندەک جاران ژی مەفرەزێن (پارتی گەلی دیموکراتی کوردستان) دچوونە وێ دەڤەرێ. بەلێ چالاکیێن لەشکری و سیاسی د وێ دەڤەرێ دا د سنووردای بوون. ژ بەر کو جوگرافییا وێ دەڤەرێ نەھندا ھاریکار بوو پێشمەرگە بۆ ماوەیەکێ درێژ ب مینتە د وێ دەڤەرێ دا. مەفرەزێن پێشمەرگەی دا بۆ چەندرۆژەکا ژ رۆژئاڤایێ کوردستانێ، ژ سوریێ داچنە چیایێ شنگالێ و چەند چالاکیەکا ئەنجام دەن و دا جارەکا دن ڤەگەریێنەڤە سوریێ. ھەژییە بێژین، کو خەلکێ شنگالێ گەلەک د کورد پەروەربوون. پرانیا وان ژی لایەنگرێن رێبازا پارتی و بارزانی بوون. ژ بەر کو گەلەک ژ وان ئەو بوون ل سەردەمێ شۆڕەشا ئیلۆنێ، د گەل پارتی دا پێشمەرگەبووینە. ژ بەر ھندێ ژی ئەوان تنێ پارتی و بارزانی ناس دکرن.. بەلێ ژ بەر کونترۆلا رژێمێ ل سەر وێ دەڤەرێ ژ لایێ ئەمنی ڤە. ھەبوونا مەفرەزێن ھەوالگێرییا لەشکری. خەلکێ دەڤەرێ گەلەک بستە نەدکرن ب رەنگەکێ ئاشکرا ھاریکارییا پێشمەرگەی بکەن.
شنگال پشتی سەرھلدانا گەلێ کوردستانێ ل ساڵا 1991 و پرۆسا رزگارکرنا عیراقێ 2003ێ
پشتی سەرھلدانا جەماوەرێ گەلێ کوردستانێ ل ٥/٣/ ١٩٩١ێ. رژێمێ پتر گڤاشتن خستنە سەر خەلکێ شنگالێ و دەردوورێن وێ. داکو ھەڤبەندیێ دگەل پارتی و حزبێن کوردستانی دا نەکەن و ژ ھزرا نەتەوی و کوردایەتیێ بێنە دوورخستن. بەلێ سەرەرایی ھندێ ژی خەلکەکێ دلسۆز ھەبوون، وەکو رێکخستنێن نھێنی کار و چالاکیێن خوە بەردەوام ئەنجام ددان. بەلێ پشتی پروسا ئازادکرنا عیراقێ ل ساڵ ٢٠٠٣ێ. خەلکێ شنگالێ ژی، وەکو ھەموو جھێن دن رۆلەکێ بەرچاڤ دپروسا ئازادکرنا عیراقێ دا ھەبوویە. ھەر ل دەسپێکێ سەرکردایەتییا پارتی دیموکراتی کوردستان، بارەگایێ لقێ لێ ڤەکر و گرنگیەکا مەزن دانا سەر ڤێ دەڤەرێ و گەلەک خزمەتگۆزاریێن ژ ھەژی بۆ خەلکێَ ڤێ دەڤەرێ پێشکێشکرن. رەوشا ڤێ دەڤەرێ ب ئاوایەکێ تەڤایی ھاتە گوھارتن. نەخاسمە پشتی دەستورەکێ ھەمیشەیی ب ھەڤکاریا حوکمەتا ھەرێما کوردستانێ بۆ عیراقا فیدرال ھاتیە دانان. مادەیا (١٤٠) ژ بۆ دەڤەرێن ڤەقەتیایی ھاتییە دیارکرن. داکو ئەو زۆلم و زۆردارییا ل سەر خەلکی ھاتییە سەپاندن، ب چەند قووناغەکان بێتە چارەسەرکرن: مینا چارەسەریا گورانکاریێن دیمۆگرافی. ھەر وەسا سەرژمێریەکا گشتی بۆ وان دەڤەرا بێتەکرن. خەلکێ راگوھازتی و مشەختکری و زیان ڤێ کەفتیێن دەڤەرێ بێنە قەرەبۆکرن. ئەڤە و چەندین خالێن دن یێن گرنگ د ڤی مادەی دا ھەبوون. بۆ ڤی مادەی لیژنەیەک ھاتە پێکئینان. ھەژییە بێژین ئەندامێن دەستەکا بلند، یێن گروپێ کوردی و سەرکردایەتییا کوردی و گروپێ کوردی، یێن د ڤێ لیژنێ دا ھیچ دریغیەک ژ بۆ قەرەبۆکرنا خەلکێ دەڤەرا شنگالێ نەکرن و پشتەڤانیەکا ئێکجار مەزن، بۆ خەلکی ھاتەکرن. ب تایبەتی ژی ھێژ ا-د. محەمەد ئێحسان و دکتورە نەرمین ئوسمان. ھەر وەسان حوکمەتا ھەرێمێ چەندین خزمەتگوزاری بۆ خەلکێ وێ پێشکێشکرن. وەکو ڤەکرنا قۆتابخانێن کوردی و دورستکرنا چەندین سەنتەرێن رەوشنبیری، بۆ پێشخستنا زمانێ کوردی ل ڤان دەڤەران. داکو خەلکێ شنگالێ پتر بشێن تێکستێن خوەیێن نەتەوی و ئولی بەلاڤکەن. ھەر وەسا گەلەک ژ خەلکێ وێ دەڤەرێ ل ھەموو دام و دەزگایێن حزبی و لەشکری و ئەمنی و ئیداری، ھتد. ژ لایێ حوکمەتا ھەرێما کوردستانێ ڤە ھاتنە دامەزراندن. چەندین ھۆلێن تازییا و داوەتان بۆ وان ھاتنە ڤەکرن. ئەڤە و د گەل پێشکێشکرنا چەندین خزمەتگوزاریێن دن یێن ھەمە جۆر، بەلێ جھێ داخێ یە، پشتی ھێرشا تیرورستێن داعشێ بۆ سەردەڤەرا شنگالێ ل ٣/٨/ ٢٠١٤ێ. بۆ ئەگەرێ مەرگەساتەکا خویناوی یا مەزن د وێ دەڤەرێ دا. خەلکەکێ زۆر بوونە قۆربانیێن ڤێ مەرگەساتا دیرۆکی و بر ینەکا مەزن د ناڤا جەستەیێ خەلکێ مەیێ شنگالێ دا ڤەکر. نەخاسمە گەلێ مەیێ ئێزدی، جارەکا دن کەتنە بەر ھەوێن فەرمانەکا دن یا خویناوی و دۆژمنکارانە ب سەدان کۆمکۆژی د وێ دەڤەرێ دا دژی خەلکێ مەیێ بێ گونەە و سڤیل ھاتنە ئەنجامدان. ب ھزاران کچ و ژن ھاتنە رەڤاندن. خەلکەکێ زۆر کەتنە د ناڤ کەمپا دا و ژ دەردێ ئاوارەیێ و دوورواریێ دا دناڵن. مینا جەنابێ سەرۆک -مەسعو بازانی ئاماژەپێکری و گۆتی: (ھیچ کارەساتەکێ وەکی یا شنگال ئەز بریندار نەکریمە). بۆ ڤێ چەندێ ژی، بارزانی سۆز دا خەلکێ شنگالێ، کو شنگالێ ژ دەستێن تیرۆرستێن داعشێ رزگارکەتن. ئەڤ سۆزە ژی بجھئینا و ل رۆژا ١٤/١١/٢٠١٥ شنگال ھاتە رزگارکرن. ھەژییە بێژین، کو پارتی ژ بۆ ڤەگەراندنا شنگالێ ب سەدان پێشمەرگێن قارەمان کرنە قۆربانی.
ھەر وەسا ل دویف بریارا سەرۆکی نڤیسینگەھەک تایبەت ژ بۆ ڤەگەراندنا کچ و ژنێن ئێزدی یا ھاتیە ڤەکرن و ھەتا نھۆ ڤێ نڤیسینگەھێ ب ھزاران کچ و ژن ڤەگەراندینە، بەلێ جھێ داخێ یە ژ بەر رەوشا سیاسی یا نەسەقامگیر و ناڵەبار د وێ دەڤەرێ دا. ھەتا نھو ژی خەلکێ مەیێ شنگالێ ب ئاوایەکێ ئازادانە و ئارام نەشێن بچنە سەرجھو وارێن خوە، ب وارێن باڤ و کالێن خوە شاد ببن.
ژێدهر:
١.تاریخ شنگال القدیم. ٣٥٥٠ ق م – ١٥١٥ م الاستاذ شكر خضر بازو.
٢. گۆتار و چاڤپێکەفتنێن ھێژا سەرۆک (مەسعود بارزانی)
٣. شنگال (١٩٢١ – ١٩٨٠) دراسە فی تعریب المنطقە من قبل الحکومات العراقیە.
٤. گوڤارا لالش ژمارە (٣٠) ھاڤینا ٢٠١٠.
٥. علی سنجاری – القضیە الکردیە و حزب البعث العربی الاشتراکی فی العراق.
٦. شنگال خلال العھد الملکی ١٩٢١ – ١٩٥٨. شکر خضر بازو.
٧. صالح الیوسفی ١٩١٨- ١٩٨١ صفحات من حیاتە ونضالە الوطنی مع دیوانە الشعری الکامل.
٨. نھج بارزان تجاە المکونات الکوردستانیە. شیخ زیدو با عدری.
٩. البارزانی والحرکە التحرریە الکردیە – الجزء الثالث – مسعود بارزانی –
١٠. بە عەرەبکردنی کوردستان. غەفوور مەخمووری.
١١. دەنگێ پێشمەرگە ژمارە (٣٧) کانوونی دووەم ٢٠٠١.
