گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
وەڵات توفیق
پەیمانا سیڤەر ژ پێشنیاز و ڕاسپاردەیێن كۆنفرانسێ پاریس یێ ئاشتیێ بوو. كۆنفراسێ پاریس (18ی كانوینا دویێ 1919 – 21ی كانوینا دویێ 1920)ێ د ناڤبەرا هەڤپەیمانان، كو هێزێن ب سەركەفتی یێن شەڕێ جیهانی یێ ئێكێ بوون و دەولەتا عوسمانی، كو شكەستییا شەڕێ ئێكێ یێ جیهانی بوو هاتە ئەنجامدان. كۆنفرانس وەك پرۆتوكۆلەك بوو بۆ پەیداكرنا ئاشتیێ ل دەڤەرێ و ب تایبەت جۆگرافییا دەولەتا عوسمانی یا شكەستخواری. ئێك ژ پێشنیازێن ڤی كۆنفرانسی (پاریس) ئەو بوو: «بۆ چارەسەركرنا هەر گرێیەكا سیاسی – لەشكەری ل دەڤەرێ كۆنفرانسەك بهێتە پێكئینان». لەوما سیڤەر بۆ چارەسەركرنا پڕسگرێكێن دەولەتا عوسمانی هاتە برێڤەبرن، ئەوا ل بەر سەكەراتێن مرنێ.
پەیمانا سیڤەر ل 10ی تەباخا 1920ێ ل باژێرێ سیڤەر یێ نێزیكی پاریس ل فرەنسا هاتە مۆركرن. نوینەرێن هەر ئێك ژ؛ بریتانیا مەزن، فرەنسا، ئیتاڵیا، رۆمانیا، بەلجیكا، ئەرمینیا، چیكوسلۆڤاكیا، پۆرتوگال، پۆلۆنیا، ئمبراتۆرییەتا ژاپۆنێ، ئێكەتییا یۆگوسلافیا (صربیا، كڕواتیا و سلۆڤینیا)، شاهنشینا یۆنان و حیجاز (سعودی) ل ئالیەكی و نوینەرێ دەولەتا عوسمانی ل ئالیەكێ دی، ل سەر مێزا دانوستاندنان كۆمبوون، زێدەباری ئامادەبوونا نوینەرایەتییا كوردان ل گەل یا ئەمریكا، كو ئێكسەر چاڤدێرییا برێڤەچوونا كۆنفرانسی دكر.
یا گرنگ و گرێدایی مە پرسا كوردان و كوردستانێ و هەبوونا بادهكا كێشەیا كوردی یە د پەڕاوێزا كۆنفرانسی دا، ئەڤە ل سەر وی بنیاتی كورد پێكهاتەیەكێ سەرەكی بوویە د چارچۆڤێ سنورێ دەستهەڵاتا دەولەتا عوسمانی دا. د سیڤەرێ و پشتی سیڤەرێ دا كورد و نوینەرایەتییا كوردان تووشی دو تەڵهێن كوژەك و دژوار بوون؛ كورد كەتنە بن بارێ سیاسەتا خاپینۆك یا دەولەتا تورك یا عوسمانی، كو پرۆپاگندەیێن بهێز و دژوار بكاردئینان بۆ گرێدانا كوردان بخۆڤە، وەكو نەتەوەیەكێ موسلمان یێ سوننی و بكارئینانا هەست و سۆزا كوردان بۆ دژایەتیپێكرنا ئالیێن دی یێن نە موسلمان، وەكی هێزێن هەڤپەیمانان ب تایبەت بریتانیا مەزن ل سەر ئاستێ دەرڤە، ل سەر ئاستێ نافخۆ ژی بكارئینانا كوردان ب دژی نەتەوا ئەرمەن، كو ب مخابنیڤە تورك و ئالیێ كەمالی شییان ڤێ چەندێ ب برێڤەبرنا چەمكێ (پان ئیسلامیزمێ) ل سەر كوردان جێبەجێ بكەتن. تەڵها دی یا كورد لێ ماینە حەیری نوینەرایەتییا بریتانیا مەزن بوو ل ستەنبۆلێ، كو ژ ئالیەكی ڤە بۆ بێهێزكرن و لاوازكرنا دەستهەڵاتا سولتانی هندەك نێزیكبوون ل گەل ئەندامێن كۆمەڵا تەعالی كوردستان ئەنجام دا و نەهێلا كورد سەربخۆ بن د بریاردانا خۆ دا، ژ ئالیەكێ دیڤە ب توندی دژایەتییا حكومەتا كوردی یا شێخ مەحمودی دكر ل باشوورێ كوردستانێ. ل دووماهیێ هەر بریتانیا بوو، كو بوویە ئەگەرێ نەمان و ژ ناڤچوونا حكومەتا كوردی ل سلێمانییێ و داگیركرنا مویسل، كو مەلبەندێ ویلایەتێ بوو، بدەستڤەبەردانا وێ ب شاهنشینا عێراقا عەرەبی. ئانكو؛ سیاسەتا حكومەتا بریتانیا ل بەرامبەر كوردان د ماوەیێ شەڕێ ئێكێ یێ جیهانی دا هەتا ساڵا 1925ێ سیاسەتەكا دو ڕوی و خاپینۆك بوو.
سیڤەر و ناڤەرۆكا وێ پێكهاتبوون ژ؛ 13 پشك و 433ێ بەندان. بەندێ سیێ ژ پشكا سیێ پێكهاتبوو ژ ماددێن گرێدای پڕسا كوردان د چارچوڤێ دەستهەڵاتا دەولەتا عوسمانی دا، كو ئەو ژی ماددێن (62، 63 و 64)ێ بوون و ب ڤی شێوەیی:
ماددێ (62)ێ: «ب شێوەیەكێ فەرمی كۆمسیۆنەك، كو بارەگایێ وێ یێ سەرەكی و بەردەوام ل ستەنبۆلێ بیت؛ بهێتە پێكئینان. كۆمسیۆن ژ سێ ئەندامان پێكبهێت ژ نوینەرێن هەر ئێك ژ بریتانیا، فرەنسا و ئیتاڵیا. پشتی دەستبكاربوونا ڤێ كۆمسیۆنێ ب شەش هەیڤان دێ پلانەك هێتە پێشكێشكرن بۆ وان دەڤەرێن كو پڕانیا وان كورد (كورد ئاكنجی) یێن دكەڤنە رۆژهەلاتێ رووبارێ فڕات و ژێرییا ئەرمەنستانێ و ل باشووری ژی سنورێ د ناڤبەرا وەلاتێن توركیا عوسمانی و سووریێ و د ناڤبەرا هەردو رووباران (دیجلە و فڕات) دا، كو دبیت ل دووماهیكا دانوستاندنان، ئەڤ سنورە بهێنە دیاركرن. هەر وەكی د بەندێ حەفتێ پشكا دویێ و د ماددێن 2 و 3ێ دا هاتی؛ هەر دەمێ نوینەرەكێ كۆمسیۆنێ نە شییا وەكو پێدڤی سەرەدەرییێ ل گەل پڕسێ بكەتن، ئەو دێ پڕسێ ل گەل وەلاتێ خۆ گوتوبێژ كەتن و شێوەرمەندییا وان كەت. دیسان پێدڤییە د ڤی پرۆژەیێ خۆ برێڤەبرنێ دا، مافێ ئاشۆری، كلدانی و هەمی كێمینەیێن دیتر یێن د چارچوڤێ ڤی سنوری دا بهێنە دابین كرن. بۆ ڤێ چەندێ ژی دێ كۆمسیۆنەكا دیتر پێكهێت ژ هەر ئێك ژ نوینەرێن بریتانیا، فرەنسا، ئیتاڵیا، ئیران و كوردان. ئەڤ كۆمسیۆنە دێ ڕابیت ب سەرەدانا وان جهـ و دەڤەرێن دەستنیشانكری (كوردستان)، ئەگەر پێدڤی ب هەر گوهۆڕینەكێ بوو، هینگێ دێ ل گۆڕ پەیمانێ دەستكاری د سنورێن د ناڤبەرا ئیران و توركیا (رۆژهەلات و باكوورێ كوردستانێ) ژی دا هێتە كرن».
ماددێ (63)ێ: «ل سەر حكومەتا توركی یا عوسمانی، مەرجە بڕیارێن هەردو كۆمسیۆنێن د خالا (62)ێ دا هاتینە دیاركرن، پەسەند بكەتن. سێ هەیڤان پشتی دەرچوونا ڤێ بڕیارێ، خالێن دەستنیشانكری پەسەند و جێبەجێ بكەتن.»
ماددێ (64)ێ: »پشتی دەركەتنا بەند و ماددەیێن ڤێ پەیمانێ ب ساڵەكێ، كوردێن ئاكنجیێن وان دەڤەرێن د بەندێ (62)ێ دا هاتینە دەستنیشانكرن، مافێ وێ چەندێ یێ هەی، كو پێشنیازا جودا بوونا خۆ بدەنە كۆمەلا گەلان و خۆ ژ دەولەتا توركی یا عوسمانی جودا بكەن. ئەگەر هات و كۆمەلا گەلان ئەڤ پێشنیازا وان بكێرهاتی دیت و زانی بكێر سەربخۆیی و خۆ برێڤەبرنێ دهێن، وی دەمی پێدڤییە حكومەتا توركی یا عوسمانی سەربخۆیی یێ ب كوردان بدەت و وان ژ خۆ جودا بكەتن، بۆ هویركاریێن چەوانییا جێبەجێكرنا ڤێ چەندێ ژی دێ رێكەفتنەكا دی یا دو قولی د ناڤبەرا هەڤپەیمانان و حكومەتا توركی یا عوسمانی دا هێتە جێبەجێكرن، ئەگەر توركیا دەستبەرداری مافێن خۆ یێن سیاسی – لەشكەری بوو ل وان دەڤەران (كوردستان)، هینگێ هەڤپەیمانا هیچ رێگری ل بەرامبەر خواستێن كوردێن ویلایەتا مویسل نابیت، هەكە وان ڤیا بكەڤنە ناڤ وێ حكومەتا كوردی یا ناڤهاتی.»
هویركاریێن گرێدای پڕسا كوردان د سیڤەرێ دا، ئەڤ ماددەیێن ل سەری دیاركری بوون. ئەگەر ئەم بەرێخۆ بدەینێ و ڤان ماددەیان و بدانینە بەر شرۆڤەیێن زانستی ل گۆر زانستێ سیاسی؛ سەرەدەریێ د گەل دا بكەین، دێ یا رۆهن و ئاشكرا بیت، كو بەلێ ڕاستە سیڤەر ئێكەم دەلیڤە بوو بۆ كوردان، كو بشێت دەولەتا خۆ یا نەتەوى بۆ خۆ بدامەزرینیت. سەڕەرای ڤێ چەندێ، بەلێ شاشە ئەم بێژین سیڤەرێ د چارچوڤێ وان هەر سێ ماددەیێن گرێدای كوردان دا هەمی مافێن نەتەوەیی بۆ كوردان دابین كربوون، ژ بەركو؛
ماددێ (62)ێ، بەحس ل دانا رێڤەبەرییەكا كوردی دكەتن و ژ لایێ سنوری ڤە رووبارێ فڕات دكەتە سنورێ كوردستانێ یێ رۆژئاڤای. ئانكو؛ باژێرێن دی یێن كورد ئاكنجی یێن وەكی؛ دیلۆك (عنتاب)، گومگوم (مەرعەش)، سەمسۆر (ئادیەمان)، قۆچگێری (سێواس)، مەلەتی (مەلاتیا) و هەمی دەڤەرێن دی یێن وەكی جەیهان و بەراڤێن كلیكیا دا میننە ژ دەرڤەی چارچۆڤێ وی سنوری دا یێ بۆ كوردستانێ هاتیە كێشان، هەروەسا ئەڤ سنورە ژ لایێ باكووری ڤە، كو هاتبوو دیاركرن دێ سنورێ كوردان ل گەل ئەرمەنستانێ بیت. ل گۆڕ وی سنوری؛ باژێرێن كورد لێ د ئاكنجی یێن وەكی؛ وان، بەدلیس، ئەرزەرۆم، ئەرزنجان، قەرس، ئاگری و مەلازگیرت، دا كەڤنە د ناڤ سنورێ ئەرمەنستانێ دا و ئەڤ چەندە ژی هەتا ڕادەیەكی یا گەرنتیكری بوو، ژ بەركو: ئالیێ ئەرمەنی و هێزا وێ یا دبلۆماسی د هەمی كۆنفرانس و رێككەفتنێن ل سەر ئاخا توركی – عوسمانی هاتینە برێڤەبرن یا بهێزتر بوو ژ ئالیێ سیاسی – دبلۆماسی یا كوردی، ئەڤە ژی ڤەدگەریتەڤە بۆ هەبوونا هەستا ئۆلی یا هەڤپەیمانان ل گەل ئالیێ ئەرمەنی ب تایبەت ژی پشتی توشبوونا ئەرمەنان ب كارەساتا جینۆسایدێ ل ساڵا 1916ێ ژ ئالیێ دەستهەلاتدارێن ئیتیحاد و تەرەقی ڤە. د بەندێ (A – 93)، پشكا سیێ دا هویركاریێن بدەستڤەبەردانا كوردستانێ ب ئەرمەنستانێ هاتینە دیاركرن.
هەمان ماددە (62) دا، بەحس ل بەرفرەهكرنا سنورێ كوردستانێ دكەتن ژ لایێ رۆژهەلاتی ڤە، ئانكو وی سنورێ ل ساڵا 1639ێ هاتییە كێشان د ناڤبەرا هەردو ئالیێن عوسمانی – سەفەوی كو تێدا بۆ جارا ئێكێ بوو كوردستان ب فەرمی هاتییە دابەشكرن بۆ دو پارچا، لەوما ژی ل گۆڕ ڤی ماددەی ئەگەر هەڤپەیمانان دەستكاری د وی سنوری دا كربا وەكی وان ژێ دگۆت، دا ئەو سنورێ بۆ 281 ساڵان كۆنگریتی مای هێتە هەژاندن و مەرج نینە كا دا رویدان ب چ شێوەیی ئاراستەیێ خۆ كرن، ئانكو ئەڤ خالە د بەرژەوەندییا كوردان دا بوو، ب تایبەت دەمێ بەحس ل هەبوون و پشكدارییا ئەندامێن كورد دكەتن ل گەل یێن توركی، ئیرانی. هەروەسا یێ هەڤپەیمانان ب تایبەت (بریتانیا، فرەنسا و ئتاڵیا)، كو ئەڤە ژی یا گرێداییە ب هێزا دبلۆماسییەتا كوردی یا وی دەمی ڤە، كو ئەگەر دانوستاندن گەهشتبانە ڤی ئاستی دا دبلۆماسیەتا كوردی، گرانی و هێزا وێ د چ ئاست دا بیت!
د ماددەیێ (64)ێ دا بەحس ل ویلایەتا مویسل دكەتن، كو زۆرینە كورد ئاكنجی یە، ڕاستە راستەوخۆ نە هاتییە، كو ویلایەتا میسل و كوردێن ویلایەتێ دێ كەڤنە د ناڤ چارچوڤێ سنورێ كوردستانێ دا، ژ بەركو بەری هینگێ شەڕ و ناكۆكیێن د ناڤبەرا حكومەتا شێخ مەحمود بەرزنجی و هەڤپەیمانان دا ب تایبەت بریتانیا ئەڤ كێشەیە هێلابوو هەلاویستی، بەلێ د سیڤەرێ دا بەحس ل رێزگرتنا دیتنا خەلكێ ویلایەتا میسلێ دكەتن ل بەرامبەر خواستا وان بۆ پشكداربوون د حكومەتا كوردی یا سنورێن وێ د سیڤەرێ دا هاتینە دەستنیشانكرن.
ل سەر بابەتێ سنورێ سەر خەت و بن خەت (باشوورێ رۆژئاڤایێ كوردستانێ – باكوورێ سووریێ) هاتیە: «بابەتێ سنورێ كوردستانێ یێ باشووری ئەوێ د نوكە دا دكەڤیتە د ناڤبەرا توركیا و سووریێ دا بابەتەكێ قابلی دانوستاندنێ یە و دێ ب گرێدانا پەیمانەكێ د ناڤبەرا هەمی ئالیێن پەیوەندیدار دا هێتە چارەسەركرن»، كو ب ڕاستی ژی ئەڤە هەمی دەلیڤەیێن دی بوون ب كوردان و دبلۆماسییەتا وان د هاتنە دان.
ل گەل وێ چەندێ، كو گۆما پڕسا كوردی د سیڤەرێ دا هەتا ڕادەیەكی هاتیە شلقاندن، بەروڤاژی قەبارێ سیاسەت و دبلۆماسیەتا دەولەتا تورك یا عوسمانی و چارچوڤێ وێ گەلەك هاتییە بەرتەنگرن. بۆ نموونە، ئەڤ پەیمانە بۆ ئەگەرێ پارچەكرنا توركیا عوسمانی و ل گۆڕ ڤێ پەیمانێ ب تنێ باژێرێ ستەنبۆل و ئەنادۆڵا ناڤین بۆ توركان د مان. رۆژهەلات بۆ ئەرمەنان، باشوورێ رۆژهەلاتی ژی بۆ كوردان، رۆژئاڤا دگەل باشوورێ رۆژئاڤا ژی بۆ یۆنانییان. ئانكو توركیا نیڤا جۆگرافییا ڤێ خۆ یا نوكە ژ دەستدا.
ب مخابنی ڤە پەرت و بەلاڤبوونا كۆمەلا تەعالی كوردستان بۆ دو بەرەیان، برێڤەبرنا پرۆباگندەیێن ئۆلی ژ لایێ بزاڤا كەمالی ڤە بۆ بسەردابرنا كوردان، چوونا گەلەك یاداشت و برۆسكەیان ژ ئالیێ دەرەبەگ و چینا فیۆداڵ ژ كوردستانێ بۆ كۆنفرانسی ل سەر: «مە دڤێت ئەم د چارچووڤێ دەستهەڵاتا برایێن خۆ یێن تورك دا بمینن، شەریف پاشا نە نوینەرێ مەیە»، نەبوونا چ كەس و لایەنێن كوردی، كو بشێت هەمی كوردان پێكڤە كۆم بكەتن، زوی ب زوی سەرەداننەكرنا شەریف پاشای بۆ كوردستانێ و دانوستاندن ل گەل خەلكێ ئاسایی، دویریا رەوشەنبیرێن كورد ژ كوردستانێ و نەبوونا باندۆرەكا ئێكسەر ل سەر خەلكی، لاوازییا هەستێ نەتەوایەتی و دوبەرەكی بوونە ئەگەرێ لاواز بوونا بەرەیێ كوردی. زێدەباری ڤێ چەندێ سیاسەتا دوڕوییاتی یا ئنگلیزی، لێزانی و شههرەزایی یا بزاڤا كەمالییان، كو هەمی پێكول دكرن بۆ هندێ ب چ شێوەیی بیت بڕگە و بەندێن ڤێ رێككەفتنێ نە هێنە جێبەجێكرن، مخابن جارەكادی كورد كرە ئالاڤێ ڤێ چەندێ ب پێشڤەبرنا پرۆپاگندەیێن (كوردستان دێ بیتە ئەرمەنستان)، (سوڵتان یێ ل بەر سەكەراتێن مرن و ژناڤچوونێ و دێ كورد و توركان ژی دگەل خۆ تێ بەت)، (بلا برایێن مە یێن كورد نە كەڤنە داڤێن گاور و هێزێن داگیركەر)، (دەستهەڵاتا سولتانی ل ستەنبۆلێ یێ بوویە دویڤەلانكێ بریتانیا داگیركەر) شییا ئالیێ كوردی ب ڤان پرۆپاگندەیان گەرم بكەتن و كۆمەكا باش ژ ئەندامێن كۆمەلا تەعالی كوردستان بكێشیتە ناڤ بەرەیێ خۆ و دەرزێ بێخنە ناڤ كومەلا تەعالی كوردستان. هەر چەندە هندەك كەسایەتیێن سیاسی – دبلۆماسی یێن كورد یێن وەكی؛ شەریف پاشایێ خەندان، كومەك ژ رەوشەنبیرێن كورد یێن كومەلا تەعالی كوردستان، هندەك سەرهلدێر و یاخی یێن سەرهلدانا قۆچگێری هندی شیایین پێكول كرن، كو بشێن ئەو ساڵا ب وان هاتییە دان بۆ دامەزراندنا حكومەتا كوردی ب دەلیڤە وەربگرن، بەلێ ژ وان ئەگەرێن ل سەری دیاركری دوبارە ئاگرێ گەش یێ كوردان سار و ڤەمری و ئەو دەلیڤا زێرین یا دیرۆكی ژ دەستچوو.
تورك د ڤی ماوەیی دا شیان یونانیان ژ نیمچە گزیرتێن ئیجە دەربێخن، هەمی ئەو دەڤەرێن كوردی یێن د سیڤەرێ دا بەحس لێ هاتینە كرن، دوبارە بگرنەڤە، حكومەتا شێخ مەحمودی ژی نە شیا ببیتە جهێ ئیلهام و هێزێ بۆ ئالیێ دبلۆماسیەتا كوردی د سیڤەرێ دا و هەر زوی هاتە ژ ناڤبرن. ژ رویێ سیاسی ڤە، كەمالی شیان خۆ گەلەك نێزیكی هەڤپەیمان بكەن و 13ی ئادارا 1921ێ رێككەفتنا ئاشتیێ ل گەل ئیتاڵیا ئیمزا بكەتن، ل 16ی ئادارا 1921ێ ژی ل گەل رۆسیا، 20ی ئۆكتوبەرا 1921ێ پەیمانا فڕانكلین بۆیون ئیمزا بكەتن ل سەر رێككەفتنا سنورێن توركیا – سووریێ و ل دووماهیكێ ژی و ل 11ی چریا دویێ ل ساڵا 1922ێ ئاگربەستا مۆدانییا ل گەل بریتانیا دا ئیمزا بكەتن و دەست ب دانوستاندێن لۆزانێ هاتنە كرن، وەكو ئەلتەرناتیف بۆ بەند و ماددەیێن سیڤەرێ.
پەڕاوێز:
- غەفور، د. عەبدوڵڵا ، سنووری كوردستان، دەستەی توێژینەوە و بڵاوكردنەوەی موكریانی، ھەولێر. 2006، بپ60.
- بێشكچی، د. ئیسماعیل، بزاڤێن داگیركەران ل سەر دابەشكرنا كوردستانێ 1915 – 1925، سەنتەرێ بێشكچی بۆ ڤەكۆلینێن مرۆڤایەتی، و: وەڵات توفیق، دھۆك. 2019، بپ191.
- بێشكچی، د. ئیسماعیل، كوردستان كۆلۆنییا نیڤدەولەتی، سەنتەرێ بێشكچی بۆ ڤەكۆلینێن مرۆڤایەتی، و: وەڵات توفیق، دھۆك. 2017، بپ50.
- نۆیل، مێجەر، كوردستان د یاداشتنامەیێن ئەفسەرەكێ ئینگلیز دا (كوردستان 1919)، سەنتەرێ بێشكچی بۆ ڤەكۆلینێن مرۆڤایەتی، و: وەڵات توفیق، دھۆك. 2022، بپ101.
- مینۆریسكی، ڤلادیمر، كێشەیا ویلایەتا مویسل، سەنتەرێ بێشكچی بۆ ڤەكۆلینێن مرۆڤایەتی، و. وەلات توفیق، دھۆك. 2019، بپ25.
- Yalçın Çakmak – Tuncay Şur, Kürt Tarihi ve Siyasetinden Portreler, İletişim ya., İstanbul. 2020, s. 205
- İbrahim S. Işık, A’DAN Z’YE KÜRTLER, Nûbihar, İstanbul. 2013, s. 400
- https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/ 270720201
