مادده‌‌يێن هشبه‌ر.. تيرۆرا نه‌رم!!‌

به‌رهه‌ڤكرن: مەتین

ل سەر مەترسییا ماددەیێن هشبه‌ر ل سەر هەرێمێ و زێدەبوونا بەلاڤبوونا وان د ناڤا كوردستانێ دا، سەرۆك مەسعود بارزانی د گۆتارا خۆ دا ل رۆژا 21/8/2023ێ، ل هۆڵا كۆنگرا ل زانكۆیا دهۆكێ ئاماژە ب ڤێ ئێكێ دا ل دەمێ كەره‌مكری و گۆتی: دژمنەكی دی یێ هاتییە د ناڤا كوردستانێ دا بۆ مەرەما ژ ناڤبرنا وێ و خەلكێ وێ، تایبەت تەخا گەنجان و ئەو دژمن ژی ماددەیێن هشبەرن، د هەمان دەم دا داخواز ژ ئامادەبوویا كر چاڤێن وان دڤەكری بن ل سەر مال و زاڕۆك و خێزانێن وان.

مادده‌‌يێن هشبه‌رNarcotic ؛ ئه‌و ناڤێ گشتى يه‌ بۆ هنده‌ك ده‌رمان و مادده‌‌يان، كو  پێكهاته‌يه‌كا كيميایى هه‌ی دهێته‌ گۆتن. بكار ئينانا وان ژ لايێ مرۆڤى ڤه‌  گۆهۆڕينان ل سه‌ر كوئه‌ندامێ ده‌مارى يێ مرۆڤى دروست دكه‌ت، كارتێكرنێ ل هشياريیا كه‌سى دكه‌ت، له‌وما ب هشبه‌ر دهێنه‌ بناڤكرن. هه‌روه‌سا دبنه‌ ئه‌گه‌رێ گوهۆڕينا ره‌فتارێن كه‌سى و زيانێن زۆر دگه‌هينيته‌ تاكێ هیبوویى، خێزان و جڤاك ب گشتى ژى دبێ به‌هر نينن ژ ڤێ زيانێ، ل دويڤ ئامارێن بنگه‌هێ نه‌هێلانا مادده‌‌يێن هشبه‌ر ل دهۆكێ، رێژه‌يا بازرگانى كرن و بكارئينانێ ڕۆژ بۆ ڕۆژێ د زێده‌بوونێ دانه‌، د ئه‌ڤ ساڵه‌ دا هه‌تا نوكه‌ پتر ژ (500) كه‌يسان هاتينه‌ تۆماركرن و پتر ژ (200) كه‌سان هاتينه‌ گرتن، كو ژن و زاڕۆك ژى د گه‌ل دا بووينه‌.

د. جومعە عه‌باس به‌ندی؛ پارێزه‌ر و هەلگرێ باوه‌رناما دكتۆرايێ ب فقهێ به‌راورد، سه‌باره‌ت ڤان مادده‌‌يان و حه‌لالى و حه‌رامييا وان د ئايينى دا دبێژيت: «هەر كەره‌ستەكێ  مرۆڤی بێ هێز و خاف و لاواز بكه‌ت، ب مادده‌‌يێن هشبه‌ر دهێنه‌ دانان، ئه‌ڤجا ئه‌ڤ كه‌ره‌سته‌يه‌ یێ سروشتی، كيمیایی یان ژى هاتبیتە تێكهه‌لكرن و دروستكرن، كو مێشكی مرۆڤی دنخێڤیت و ناهێلیت ب دروست ب كارێ خۆ ڕاببیت. دیسان كارتێكرنێ ل سەر دەروون و كوئه‌ندامێ ده‌مارى (الجهاز العصبی) یێ تاكە كەسی دكەت. ئه‌ڤ مادده‌‌يه‌ د جودانه‌ ژ كحولى يێن مرۆڤى سه‌رخۆش دكه‌ن، دبێژنە وان سه‌رخۆشكه‌ر. مادده‌‌يێن هشبه‌ر د نوى نينن. دەما ئەم لاپەڕێن ديرۆكێ ڤەددەین، دێ بینین ژ به‌حسكرنا مادده‌‌يێن هشبه‌ر بێ به‌هر نه‌بووينه‌، بۆ نموونە داستانا (ئۆدیسا و ئۆلیازا) (800) ساڵان به‌رى ژ دايكبوونا مه‌سيحى بەحسێ كەرستێ (ئەفیۆن)ێ كرییە. دبیت هندەك كەس هزر بكەن، كو مادددەیێن هشبەر ژ لایێ شەریعەتێ ئیسلامێ ڤە حه‌رام و قەدەغەكری نينن؛ چونكى چ ئایات نینن د قورئانا پیرۆز دا یان د فەرمووده‌یێن پێغەمبەرێ خوشتڤی دا ب رەنگەكێ زەڵال و بنبڕ بەحسێ ڤان كەرسته‌یان بكەن، كا چەوا بەحسی مادددەیێن سه‌رخۆشكه‌ر كری، مینا مه‌یێ، {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ }[المائدة: 90 ــــــــ 91]. به‌لێ به‌روڤاژى؛ چونكى وه‌كى هاتييه‌ دياركرن، ئێك ژ سالۆخەتێن ڤی كەرستەی مێشكێ مرۆڤی بێ هێز و لاواز دكه‌ت و دنخێڤیت، ئه‌گه‌ر ڤان سالۆخەتان ل سەر ناڤەرۆكا (الخمر/ الحجب) ب چەسپینین دێ بینین، كو ئەنجام ئێكن، لەورا ئەم دشێین بیژێن: مادددەیێن هشبەر ژی ئێكە ژ جۆرێن (الخمر= الخدر، الخمار، الخمیر، التخمر، التخدیر، المخدر). ئانكو مادده‌‌يێن هشبه‌ر ژ لايێ شه‌رعى ڤه‌ د حه‌رامن.»

د. جومعه‌ به‌ندى ئه‌ڤ چه‌نده‌ ژى دا دياركرن، كو: «ئێك ژ ئه‌گه‌رێن سه‌ره‌كى يێن شه‌ڕ و ئالۆزیيێن ڤێ ده‌ڤه‌رێ هه‌ر ژ ئه‌ڤغانستانێ حه‌تا ئيرانێ، سوريێ، توركيا، كوردستان و ده‌ڤه‌را ڕۆژهه‌لاتا ناڤه‌راست و ئه‌ورۆپا، ئه‌ڤ مادده‌‌يه‌نه‌ و گه‌له‌ك شه‌ڕێن  بچویك و ناڤخۆ یێن ل ڤان دەڤەرا رویداین و ئەگەرێ وان دزڤڕیت، كا دێ كیش لایەن، دێ ل سەر ئێك و ڤەگوهاستنا ڤی كەرەستەێ قەدەغەكری یێ زاڵ بیت. ژ بەر مەترسیا ڤی كەرەستەی (مادددەێن هشبەر) ل سەر هەمی مرۆڤایەتیێ و ب هەمی تەخ و چینێن خۆ ڤە و تایبەت تەخا لاوان، ئافرەت و سنێلان، ئه‌ڤجا چ ژ لایێ دەروونی، مێشكی، جەستەیی، ژ دەستدان و ژ ناڤبرنا كوئه‌ندانێ ده‌مارى (الجهاز العصبی) یێ تاكە كەسی، یان ژى ژ لايێ ئابۆری ل سەر تاك و جڤاكی، دیسا دبیتە ئێك ژ ئەگەرێن سەرەكی بۆ پەیدابوونا هەمی جۆرێن تاوانا و ل سەر هەمی ئاستان. ژ بەر ڤان مەترسییان؛ چڤاكا نێڤدەولەتی و تایبەت كۆمەڵا وەڵاتێن ئێگكرتی، هەر ژ سالێن 1909 ـ 2016ێ ب دەهان كۆمبوون و رێككەفتن ‌ ژ پێخەمه‌ت ژناڤبرن و كێمكرنا ڤان تاوانێن رێكخستی ل سەر ئاستێ جیهانێ كرينه. لەوما وان ب فەردیت؛ هەمی وەڵات دژی مادددەێن هشبەر پێنگاڤا بهاڤێژن، تایبەت ل سەر ئاستێ یاسادانانێ و رێگریكرنێ و ل گەل ئێك ب رێكا كۆمبوونێن هەڤپشك د ناڤبەرا دەزگەهێن ئەمنی و دژی مادددەیێن هشبەر دا، هەڤكار بن  و پێكگوهارتنا پێزانینا ل سەر وان گروپ و كەسێن د ڤی بیاڤی دا كار دكەن، بکەن.»

سه‌باره‌ت وێ چه‌ندێ ب شێوه‌ د ياسايێ دا، به‌حسێ سزايێن بازرگان و بكارئينه‌رێن ڤان مادده‌‌يان؛ پارێزه‌رێ ناڤهاتى گۆت: «پتريیا وان كه‌ره‌سته‌یێن ب هشبه‌ر دهێنه‌ دانان د ناڤ ياسايێن نه‌هێلانا مادده‌‌يێن هشبه‌ر دا هاتينه‌. ل دويڤ ياسا ژماره‌ (1) يا ساڵا 2020ێ ئه‌وا ل په‌رله‌مانێ كوردستانێ ده‌رچوویى، جوداهى د ناڤبه‌را قوربانى و ئەو كەسێن بارزگانیێ ب ڤان كەرستا دكەن، دكڕیت، دفرۆشیت، دچینیت، هەلدگریت، دپارێزیت، دروست دكه‌ت، ئاسانكاريێ بۆ ڤه‌گوهاستنا وى دكه‌ت. هه‌روه‌سا تاوانبار فەرمانبەرێ حكومى يه يان‌ ل كەرتێ گشتی كار دكەت، پۆڵیسە یان ل دەزگه‌هێ ئاسایشێ كار دكەت، پزیشكە یان دەرمانسازە،… ب شێوه‌یه‌كێ گشتى كارێ وان ژى د ياسايێ دا هاتينه‌ به‌حسكرن. ياسا ب ڤى ره‌نگى نه‌، د ماددێ ژماره‌ (25) دا هاتييه ‌(هەر كەسێ مادددەیێن هشبەر بینتە د ناڤخۆیا وەڵاتی دا یان دەربێخینت (استیراد وتصدیر) یان ڤان كەرستەیا چێكەت یان بچینت سزایێن وان دێ د ناڤبەرا سێدارێ یان زیندانا هەتاهەتایێ بيت). ل دويڤ ماددێ (26) (هەر كەسێ كڕین و فرۆتنێ ب ڤان كەره‌سته‌يان بكەت یان ل نك خۆ ڕاكەت و بكڕیت یان پێشكێش كەت، بۆ بكارئینانا وان یان نە ل جهێ دروست بكاربینیت یان جهەكی دروست و ب رائێخەت بۆ بكارئینانا ڤی كاری یان سنێلەكی د سەردا ببه‌ت، سزایێ ڤان كەسان دێ هێتە زیندانكرنا هەتاهەتا یان یا بەروەخت بيت د گەل سزایێن دارایی ژ (30) ملیۆنا كێمتر نه‌بيت و ژ (90) ملیۆنان زێدەتر نەبيت. د مادددێ (27)ێ دا هاتییه‌ (هەر كەسێ مادددەیێن هشبەر هەبن، وەك خودانێ وان بیت یان ل بن دەستێن وی بیت یان بكڕیت یان بفرۆشیت یان ڤەگوهێزيت یان وەربگريت یان ب گوهۆڕیت یان وەستەكریێ د ناڤ دا بكەت ب مەرەما بازرگانیێ، سزایێ ڤان جۆڕە كەسان دێ زیندانا گران (شدید) بیت، ئانكو ژ پێنج ساڵا نابۆریت و ژ سێ هەیڤا پتر ناهێتە خوارێ ل گەل سزایێ دراڤی ژ (15) ملیۆنا كێمتر نابیت و ژ (30) ملیۆنا زێدەتر نابیت. هه‌روه‌سا د هه‌مان بڕگه‌یا ياساىێ دا هاتیيه‌، كو (هەر كەسێ دووبارە ڤێ تاوانێ بكەت ئەو كەس فەرمانبەر بیت، ل كەرتێ گشتی كار كەت یان پۆڵیس بیت یان هێزێن ئاسایشێ بیت یان هەڤپشك بیت ل گەل عصابەكا نێڤدەولەتی یان كریارا وی یا هەڤدەم بیت ل گەل تاوانەكا دی، دژی ئاسایشا هەرێما كوردستانێ یان چەك بكارئینا یان تاوانا وی ل جهێ عیبادەتی بوو یان لەشكری یان مەدەنی یان ل گرتیخانێ یان ل جهێ سنێلان یان گەڕۆكا یان بێ سەمیان و ئێتیما یان ل جهێ دانعەمران یان جهێن توندوتیژییا دژی ئافرەتان یان قوتابخانا یان ل فەرمانگەهەكا فەرمی یان حكومی یان وەرزشی یان دەزگەهەكێ مەدەنی، وی دەمی دێ سزا ل سەر وان هێتە شداندن، ئەو یێن د ماددێن 25 و26)ێ دا. سه‌باره‌ت مادددێ (28 بڕگه‌یا ئێك) ژ هه‌مان ياسا (هەردەمێ تاوانباری زێدەكاڤی كرە سەر وان كەسێن یاسایێ جێبەجێ دكەن دەمێ كاری دا یان ب ئەگەرێ كارێ وان یان بەرگری ب چەكی ژ خۆ كر یان هێز بكارئینا، وی دەمی دێ سزایێ وی ژ پێنج ساڵا پتر بیت هەتا پازدە ساڵان). دیسان د هه‌مان مادده‌‌ دا ل بڕگه‌یا دویێ دا هاتييه‌ (دێ سزا زیندانا هەتاهەتایی بیت، هەكە ژ ئەنجامی كارێ تاوانباری ئێك ژ وان كەسێن قانونێ جێبەجێ دكەن؛ بریندار كر یان هەكە تاوانبار ژ وان فەرمانبەرا بیت ئەوێن كار دكەن د ناڤا وان دەزگەهێن نەهێلانا تاوانێ یان پاراستنا ئاسایشا گشتی) و د بڕگه‌یا سێیێ دا ب ڤى شێوه‌يى يه ‌(دێ سزا سێدارە بیت هەكە ژ ئەنجامی كارێ تاوانباری ئێك ژ وان كەسێن قانونێ جێبەجێ دكەن هاتە كوشتن). مادددێ (29) دا ب ڤى شێوه‌یى يه‌ (هەر پزیشكەك یان دەرمانسازه‌ك ب دانا دەرمانێن هشبەر ڕابیت، كو بۆ چارەسەرییا نەخۆشی نه‌بيت، دێ سزایێ وی شەش هه‌یڤ بن یان سزایێ دراڤی ژ (10) ملیۆنا كێمتر نابیت و ژ (20) ملیۆنا زێدەتر نابیت یان ئێك ژ ڤان هەردو سزایان ل گەل ژێوەرگرتنا دەستویرییا كاری بۆ ماوه‌یێ ئێك ساڵ). مادددێ (30) دبێژيت (هەر كەسێ مادددەیێن هشبەر بینيتە د ناڤا وەڵاتی دا (استیراد) بكه‌ت یان چێكەت یان هەلگریت یان ل بن دەستێ وی بیت یان بكڕیت یان بچینیت یان ب مەرەما كارئینانا كەسۆكی بكڕیت، وی دەمی سزایێ وی ژ ساڵەكێ كێمتر نابیت و ژ سێ ساڵا زێدەتر نابیت ل گەل سزایەكی دراڤی ژ (5) ملیۆنا كێمتر نابیت و ژ (10) ملیۆنا زێدەتر نابیت). مادددێ (31 بڕگه‌یا دو) دا هاتييه‌ (هەر كەسێ بهێلیت كەسەكێ دی د ناڤ جهەكێ وی دا مادددەیێن هشبەر بكاربینت یان بێتە دەستەسەركرن ل جهەكی بۆ ڤی كاری ل گەل زانینا وی هاتبیتە ئاماددەكرن، دێ سزایێ وان ژ شەش هەیڤا كێمتر نابیت و ژ دو ساڵا زێدەتر نابیت، ل گەل غەرامەكا دراڤی ژ (3) ملیۆنا كێمتر نابیت و (5) ملیۆنا زێدەتر نابیت (ماددی: 31)، بەلێ هەمان سزا ل سەر ئەندامێن خێزانێ ناچیت و ئەو دێ ل گورەی قانونا سزایێن عیراقێ ژمارا (111) ل ساڵا 1969 ب تاوانا ڤەشارتنا تاوانا هێنە سزادان.) ل دويڤ (مادددێ 32. بڕگه‌يێن ئێك، دو، سێ)، (هەمی ئەموالێن تاوانباری یێن ناڤ هەرێمێ و ژ دەرڤە ژی، دێ ده‌ست ب سه‌ردا هێته‌گرتن، ل گه‌ل دائێخستنا وان جهێن ئەڤ كارە تێدا دهاتە ئەنجام دان). به‌لێ ده‌ست ب سه‌رداگرتن هەمی مادددەیێن هشبەر و هەمی ئەو ئالاڤێن هاتینە بكارئینان بۆ ڤەگوهاستنا وان، د هەمان دەم دا سەرپێچی ل سەر مافێن وان كەسێن نیەت پاك نە هێت كرن)، ئه‌ڤه‌ ژى ل دويڤ (ماددێ 33). هه‌روه‌سا ل دويڤ ماددێ (34)، (ئەو كەسێن دهێنە تاوانباركرن ب تاوانا مادددەیێن هشبەر، ئو (ب كەفالەت) ناهێنە ئازاد كرن هەتا دادگەكرنا وان ب دویماهی نەهێت، دیسان قانون رێددەت ئەڤ تاوانبارە بۆ جهەكێ دی بێنە رادەستكرن، هەروەسا یا فەرە بێژین: ئەڤ تاوانە ژ تاوانێن بێ رەوشت (مخلة بالشرف) دهێنە هژمارتن. ل گۆڕ ماددێ (35 بڕگه‌يێن ئێك و دو)، (هەر كەسەكێ تاوانبار بەری ئەو دەست ب تاوانا خۆ بكەت، ئەو ڕابیت لایەنێن پەیوەندیدار ئاگەهدار كەت، وی دەمی ئەو دهێتە لێبۆرین ژ سزایێ قانونی، هەكە ڕابوو ب ئاگەهداركرنا دادگەهێ چ بەرامبەر ڤەكولینێ یان دادگەها بابەتی، وی دەمی دێ سزایێ وی سڤك بیت).

هه‌ژى گوتنێ يه‌ هەمان ئەڤ سزایێن د قانونا نەهێلانا مادددەیێن هشبەر دا یا ژمارە (1) ساڵا 2020ێ یا هەرێما كوردستانێ دا هاتین، یێن د قانونا نەهێلانا مادددەیێن هشبەر یا ژمارە (50) ساڵا 2017ێ یا عیراقێ  ژی دا هاتین و تایبەت د ماددەیێن (27 و 28 و 29) ژ قانونا ناڤبری، بەلێ قانونا هەرێما كوردستانێ د گەلەك بیاڤان دا ژ قانونا بەغدا رێكوپێكترە تایبەت ژ لایێ سزایی ڤە».

ل دووماهییێ دكتۆر جومعه‌ى دا خویاكرن، كو عیراق و هەرێما كوردستانێ، بەری ساڵا 2003ێ و ژناڤبرنا رژێما حزبا بەعس ب رێكا ئەمریكا و هەڤپەیمانێن وێ، هەردو وەك رێك دهاتنە هژمارتن بۆ ڤەگوهاستنا ڤان ماددەیێن هشبەر، هه‌روه‌سا پشتی ساڵا 2003ێ عیراق و هەرێما كوردستانێ یێن بووینە ویستگەهـ و بارەگا بۆ ڤان ماددەیێن هشبەر. یا فەرە وەڵاتی ل گەل هەمی دەزگایێن حكومەتێ چ یێن ئەمنی یان یێن مەدەنی هاریكار بن ل گەل ئێك، چنكو بەلاڤبوونا ڤان ماددەیان، ئانكو ژ ناڤبرنا هەرێما كوردستانێ بێی كو چەك بهێتە بكارئینان دژی وێ. دیسان یا فەرە دەزگایەكێ تایبەت بهێتە دامه‌زراندن بۆ نەهێلانا ڤان ماددەیێن هشبەر، ل گەل دابینكرنا هەمی جۆرێن ئامیرێن پێشكەڤتی ل خالێن سنوری و هەر جهەكێ پێدڤی، ل گەل هەماهەنگیێ ل گەل وەڵاتێن جیران، هەروەسا یا فەرە هندەك بنگەهێن پێشكەڤتی بهێنە دروستكرن پێخەمه‌ت چارەسەرییا قوربانیێن ڤان جۆرە كەرستان و دووبارە زڤڕاندنا وان بۆ ناڤ چڤاكی.

ژ بنگه‌هێ نه‌هێلانا مادده‌‌يێن هشبه‌ر ل دهۆكێ سه‌باره‌ت رێژە ‌و ئامارێن توشبوويان، ژێده‌ره‌كى خويا دكه‌ت، كو «رێژە‌يا توشبوونێ ڕۆژ بۆ ڕۆژێ به‌رب زێده‌بوونێ دچيت و پتريیا وان كه‌سێن هی‌ دبن و مادده‌‌يى بكار دئينن؛ گه‌نجن و ژیيێ وان د ناڤبه‌را (18-45) ساڵيێ دايه‌، هه‌ردو ڕه‌گه‌ز بكار دئينن. ئه‌ڤ ساڵه‌ پتر ژ (500) كه‌يسان ل نك مه‌ هاتينه‌ تۆماركرن و پتر ژ (200) كه‌سان هاتينه‌ گرتن، كو ژ وان نێزيكى (35) ئافره‌تن و(40) سنێله‌يێن د بن ژیيێ (18) ساڵيێ دا بوون، يێ ژ هه‌ميان بچويكتر ژیيێ وى 14 ساڵ بوون. 40%ێ كه‌سێن هاتينه‌ گرتن ل سه‌ر بازرگانىپێكرنێ بوو، به‌لێ نه‌ بازرگانيیه‌كا مه‌زن و به‌رفره‌هـ. 60% بكارئينه‌ر و هیبووينه‌. پشتى بڕيارا دادگه‌هێ؛ كه‌سێ ب كه‌يسا بازرگانىكرنێ. هه‌روه‌سا بكارئينانێ ل ئێك جهـ دهێنه‌ زيندانكرن، كو يا پێدڤى بوو جهه‌كێ جودا بۆ هیبوويان هه‌با، بۆ هندێ چاره‌سه‌ريیا وان بهێته‌ كرن. به‌س ئه‌و كه‌سێن ب تنێ جاره‌كێ بكارئيناى و هێشتا نه‌گه‌هشتبيته‌ قووناغا هیبوونێ ده‌مێ دهێنه‌ ده‌سته‌سه‌ركرن ل جهه‌كێ جودا دهێنه‌ ڕاگرتن».

سه‌باره‌ت قوربانيێن مادده‌‌يێن هشبه‌ر، ژێده‌رێ رێڤه‌به‌ریيا ناڤهاتى دده‌ته‌ ديار كرن: «زێده‌بارى وێ چه‌ندێ كه‌سێ هیبوویى دبيته‌ قوربانيێ ڤان مادده‌‌يان، ئه‌و ل گه‌ل خۆ خێزان و جڤاكى ژى دكه‌ته‌ قوربانى؛ چونكى گه‌له‌ك جاران بكارئينانا مادده‌‌يێن هشبه‌ر، دبيته‌ ئه‌گه‌رێ هه‌لوه‌شييانا خێزانێ و ژ ئێك جودا بوون و به‌ردان ل دويڤ ڕا دهێت. د ئه‌نجام دا ئافره‌ت و زاڕۆك دميننه‌ بێ خودان و بێ سه‌رپه‌رشت. هه‌روه‌سا زيانا سه‌ره‌كى و يا هه‌ره‌ مه‌زن ب به‌ر وه‌ڵاتىیان دكه‌ڤيت؛ ژ به‌ر كو پتریيا وان كه‌سێن بكاردئينن؛ گه‌نجن و گه‌نج ب دينامۆيا هه‌ر وه‌ڵاته‌كى دهێته‌ دانان. ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ هێزا سه‌ره‌كى وه‌كى په‌ككه‌فتييه‌كى لێهات، ل وى ده‌مى لاوازیيه‌ك زۆر دكه‌ڤيته‌ وه‌ڵاتى و زيان دگه‌هيتێ، كارتێكرنێ ل ژيانا جڤاكى ژى دهێته‌ كرن. ب هزرا من ئه‌گه‌رێ سه‌ره‌كى يێ زێده‌بوونا هیبوون و بازرگانيكرن ب مادده‌‌يێن هشبه‌ر بۆ  نه‌هشياریيا خه‌لكى ل سه‌ر زيانێن ڤان مادده‌‌يان دزڤڕيت. زێده‌بارى وێ چه‌ندێ، بێ كارى ژى ئه‌گه‌ره‌كه‌ چونكى ده‌مێ گه‌نج دميننه‌ بێ كار، تووشى بێ هيڤى بوون و نائومێديێ دبن و بزاڤێ دكه‌ن ڤێ ڤاڵاهییا د ژيانا خۆ دا تژى بكه‌ن. هه‌ڤالێن خراب ژى ئێك ژ وان ئه‌گه‌رانه‌ گه‌نج بكه‌ڤيته‌ د ناڤ ڤێ شاشيێ دا و تووشى هیبوونێ ببن، ژ لايه‌كێ دى ڤه‌  چاڤدێرى نه‌كرنا دايك و بابان بۆ زاڕۆكێن وان و كو بزانن چ دكه‌ن و تێكهه‌لييا كێ دكه‌ن و كيڤه‌ دچن. ئێك ژ خالێن دى يێن گرنگ، كو بوويه‌ ئه‌گه‌ر مادده‌‌يێن هشبه‌ر زێده‌تر بهێنه‌ بكارئينان توڕێن جڤاكى نه‌؛ چونكى د نوكه دا‌ زۆر ب سانا‌هى ب ڤيدیۆ هه‌ر تشته‌كێ كه‌سه‌كى ڤیيا ب رێكا ئنته‌رنێتێ ب ده‌ست دكه‌ڤيت، له‌وما وێره‌كى بۆ گه‌نج و سنێله‌يان ژى دروست دبيت و حه‌ز دكه‌ت بجه‌ڕبينيت. بۆ هندێ بكارئينانا ڤان مادده‌‌يان كێم بكه‌ين و به‌ر ب نه‌مانێ ببه‌ين، يا فه‌ره‌ چاڤدێریيه‌كا توند ل وان جهان بهێته‌ كرن، يێن دبنه‌ ئه‌گه‌ر مادده‌‌ ب سانا‌هى بگه‌هنه‌ ده‌ستێ گه‌نجان، كو هه‌ر جهه‌كێ ل نك مه‌ جهێ گۆمانێ بيت ئه‌م ب باشى دويڤچوونا وان دكه‌ين. هه‌روه‌سا يا گرنگه‌‌ سنور پتر بهێنه‌ توند كرن، بۆ هندێ ب ئاسانى ئه‌ڤ مادده‌يه‌ نه‌هێنه‌ ناڤ كوردستانێ و خه‌لك ژى ل گه‌ل ده‌زگه‌هێن ئێمناهیيێ يێ هاريكار بيت. سه‌باره‌ت هشيار كرنا خه‌لكى ژى زۆر يا گرنگه‌ مامۆستا ل ناڤ قوتابخانه‌يان، رێڤه‌به‌ريێن ره‌وشه‌نبيرى، ده‌زگه‌هێن راگه‌هاندنێ، مامۆستايێن ئایينى و هه‌ر لايه‌نه‌كێ رۆل و كارتێكرن ل سه‌ر خه‌لكى هه‌بيت؛ ب شێوه‌یه‌كى زانستى و ئه‌كاديمى و ب هه‌ستيارى خه‌لكى هشيار بكه‌ن و زيانێن ئه‌ڤان مادده‌‌يان ژ هه‌مى لايه‌كى بۆ بهێنه‌ به‌حس كرن».

عه‌دنان ئه‌سعه‌د، نوژدارێ تايبه‌تمه‌ندێ نه‌خۆشيێن ده‌روونى، سه‌باره‌ت وێ چه‌ندێ؛ كا مادده‌‌يێن هشبه‌ر چنه‌؟ كارتێكرنا وان ل سه‌ر ژيانا مرۆڤى ب گشتى ديار دكه‌ت: «مادده‌‌يێن هشبه‌ر ئه‌و مادده‌‌نه‌ يێن كارتێكرنێ ل هشياريیا مرۆڤى دكه‌ن، له‌وما ب هشبه‌ر هاتينه‌ ب ناڤكرن. هه‌ركه‌سه‌كێ بكار بينيت و هی‌ ببيت يان هێشتا نه‌گه‌هشتبيته‌ قووناغا هیبوونێ، ئه‌گه‌ر وى حه‌ز هه‌بيت و بزاڤان بكه‌ت ب هاريكاريیا نوژداران، دشێت چاره‌سه‌ريێ وه‌ربگريت و ژ ڤان مادده‌‌يان رزگار ببيت. چاره‌سه‌ركرنا وان ژى ب رێكا ده‌رمان و روينشتنێن ده‌روونى يه‌، بێگومان ب ئێك روينشتن‌ چاره‌سه‌ر نابن، به‌لكى قووناغ.. قووناغه‌ و قووناغێن ب زه‌حمه‌ت ل ده‌سپێكێ نه‌ حه‌تا هێدى هێدى ب ته‌مامى ژ مادده‌‌يان رزگار دبيت. ده‌م و شێوازێ چاره‌سه‌ركرنێ ژى، ژ كه‌سه‌كى بۆ ئێكێ دى د جودانه‌ و ل دويڤ ده‌م و جۆر و رێژه‌يا بكارئينانێ دمينيت. كه‌سێ بكار دئينيت، ل نك مه‌ نوژداران وه‌ك نه‌خۆش، سه‌ره‌ده‌رى د گه‌ل دا دهێـته‌ كرن ب تايبه‌تى ئه‌گه‌ر بكارئينه‌ر گه‌هشتبيته‌ قووناغا هیبوونێ حه‌ز بكه‌ت بهێليت و د شيانێن وى دا نه‌بيت ڤێ چه‌ندێ بكه‌ت. به‌لێ ئه‌گه‌ر كه‌سه‌ك ل ده‌سپێكا بكارئينانێ بيت و ده‌م بۆ ده‌مى پتر بكار بينيت وچ حه‌ز بۆ دويركه‌فتنێ ژ مادده‌‌ى نه‌بن، چ پێنگاڤان ژى نه‌هاڤێژيت بۆ رزگار بوونێ ژێ، ل وى ده‌مى ئه‌م ژى ب چاڤێ تاوانبار به‌رێ خۆ دده‌ينێ و پێدڤيیه‌ ژ لايێ لايه‌نێن په‌يوه‌ندیدار ڤه‌ بهێته‌ سزا دان؛ چونكى ئه‌ڤ كه‌سه‌ نه‌ ب تنێ ژيانا خۆ ژ ناڤ دبه‌ن، به‌لكى كارتێرنه‌كا نه‌رێنى ل سه‌ر جڤاك و خێزانێ ژى دكه‌ت. هه‌رده‌م خێزان ب گشتى دبيته‌ قوربانى، به‌لێ ئه‌گه‌ر كه‌سێ هیبوویى خودان هه‌ڤژين و زاڕۆك بيت، ل وى ده‌مى قوربانیيا سه‌ره‌كى دبيته‌ هه‌ڤژينا وى، بارێ وێ زۆر گران دبيت و گه‌له‌ك ماندى دبيت؛ چونكى نه‌چار دبيت هه‌مى كاروبارێن خێزانێ ب ستويێ خۆ ڤه‌ بگريت و ب ئه‌ركێ بخودانكرن و په‌روه‌رده‌كرنا زاڕۆكان راببيت و زێده‌بارى وێ چه‌ندێ ژى د ناڤ جڤاكى دا شه‌رم دكه‌ت؛ ژ به‌ر كو جڤاك ب چاڤه‌كێ گه‌له‌ك كێم به‌رێ خۆ دده‌نه‌ بكارئينه‌رێن ئه‌ڤان مادده‌‌يان. ده‌مێ زاڕۆك د ناڤ خێزانێ دا ژ ئێك دويركه‌فتن و ئاريشه‌يان ببينيت و ژ دلۆڤانى و گرنگىپێدانێ بێبه‌هر ببيت، دبيته‌ ئه‌گه‌ر كو نه ‌ئارامى ل نك په‌يدا ببيت و چ ئارمانجێن رون و ئاشكه‌را بۆ ژيانێ نه‌بن و هه‌رده‌م دێ هه‌ست ب بێ بها بوونێ كه‌ت و ده‌مێ مه‌زن دبيت، كه‌سايه‌تيیه‌ك بهێز نابيت و ئه‌و ژى دبيته‌ قوربانى، ب شێوه‌یه‌‌كێ راسته‌وخۆ كارتێكرنێ ل جڤاكى دكه‌ت».

 هه‌روه‌سا نوژدارێ ناڤهاتى سه‌باره‌ت نيشانێن ل نك كه‌سێ هیبوویى په‌يدا دبن گۆت: «بێگومان گه‌له‌ك جۆرێن مادده‌‌يێن هشبه‌ر هه‌نه،‌ هه‌ر ئێك ژ وان ب شێوه‌يه‌كى كارتێكرنێ ل كه‌سێ بكارئيناى دكه‌ت، نيشان ژ كه‌سه‌كى بۆ ئێكێ دى، ژ ژييه‌كى بۆ ئێكێ دى، ژ جۆرێن مادده‌‌یى، ده‌م و رێژه‌يا بكارئينانێ، تێكه‌هلكرنا جۆرێن مادده‌‌يان پێكڤه… د جودانه‌،‌ به‌لێ هنده‌ك نيشان يێن هه‌ين د گشتى نه‌ و ل نك هه‌مى هیبوويان دهێنه‌ ديتن، ژ وان ژى گۆشه‌گيرى و ب تنێ مان، توڕه‌ بوون، تێكچوونا خه‌وێ، بێ گێولى و هزرێن خه‌له‌ت، هه‌رده‌م يێ شه‌پرزه‌ و ب شۆله‌. په‌يوه‌ندىيێن جڤاكى يێن كه‌سێ هیبوویى ڕۆژ بۆ ڕۆژێ لاواز دبن و به‌رب نه‌مانێ دچن، زێده‌بارى  چه‌ندين نيشانێن دى. ل گه‌ل ڤێ چه‌ندێ ژى ده‌مێ مادده‌‌ ب رێژه‌یه‌كا كێم هاتبيته‌ بكارئينان يان ماوه‌يه‌كێ كێم هاتبيته‌ بكارئينان؛ نيشان وه‌كى يێن سه‌رى نينن. هه‌ر جۆره‌ك ژ مادده‌‌يان ل گه‌ل نيشان و كارتێكرنێن گشتى يێن تايبه‌ت ب خۆ ژى ڤه‌ يێن هه‌ين، بۆ نموونه‌ كه‌سێ هیبوویى ب مادده‌‌يێ كريستالى، گه‌له‌ك دنڤيت يان هه‌ر نانڤيت، هنده‌ك جاران گێولێ وى يێ خۆشه‌ و هنده‌ك جاران ژى گه‌له‌ك يێ بێ گێوله‌. يان ئه‌و كه‌سێن ب هێروينێ هیبووين، ئه‌گه‌ر مادده‌‌ ب ده‌ست نه‌كه‌ڤيت، نه‌شێن بنڤن، چ ناخۆن، توڕه‌ دبن، زكچوون ل نك په‌يدا دبيت، پلا گه‌رماتیيا وان بلند دبيت و هنده‌ك جاران وه‌كى سه‌رعێ بۆ دروست دبيت، دكه‌ڤن، ئه‌گه‌ر مادده‌‌ ب ده‌ست كه‌ڤت ئه‌ڤ نيشانه‌ ل نك نامينن. ب شێوه‌یه‌كێ گشتى؛ ئه‌ڤ مادده‌‌يه‌ كارتێكرنێ ل ساخه‌میيا مرۆڤى يا له‌شى و ده‌روونى دكه‌ن. كه‌سێ هیبوویى زۆر هه‌ست ب ئێشانا له‌شى دكه‌ت، كارتێكرنێ ل گولچيسكێن مرۆڤى دكه‌ت و دبيته‌ ئه‌گه‌ر ژ كاركه‌فتنا وان و مرن ب دويڤ دا دهێت، ‌نموونه‌يێن ب ڤى ره‌نگى ژى هه‌بووينه. ژ لايێ ده‌روونى ڤه‌  ترس، دودلى، نه ‌ئارامى، بێ گێولى، گۆمان، توڕه‌ بوون و… حه‌تا دگه‌هيته‌ وى ڕاده‌ى هنده‌ك هیبوویى مێشكێ خۆ ژ ده‌ست دده‌ن».

نوژدار عه‌دنانى ئه‌و چه‌نده‌ ژى نه‌ڤه‌شارت، كو «گه‌له‌ك ئه‌گه‌ر يێن هه‌ين گه‌نج به‌ر ب ڤان مادده‌‌يان بچيت، ژ وان ژى نه‌بوونا ئارمانجه‌كا ده‌ستنيشانكرى بۆ ژيانێ، نه‌بوونا كارى، نه‌بوونا پشته‌ڤانيێ و هه‌رده‌م د ناڤ خێزانێ دا يێ بێ به‌هره‌ ژ گرنگیدان و پێشكێشكرنا ڤيانێ. هنده‌ك جاران ژى گه‌نجى ئه‌ڤ تشته‌ هه‌مى يێن هه‌ين، به‌س حه‌ز دكه‌ت هنده‌ك گوهۆڕينان د ژيانا خۆ دا بكه‌ت يان هنده‌ك تشتێن نوى بجه‌ڕبينيت، له‌وما به‌ر ‌ب ڤان مادده‌‌يان دچيت؛ چونكى هه‌ست دكه‌ت ئه‌و ژيانا ئه‌و تێدا، ئه‌و نينه‌ يا وى دڤيت و رێكه‌كا خه‌له‌ت بۆ نويكرنا ژيانا خۆ دهه‌لبژێريت، بۆ هندێ زه‌وقه‌ك يان كه‌يفه‌كێ بۆ خۆ دروست بكه‌ت. ئه‌ڤجا ژ لايێ سكسى ڤه‌ بيت يان گێولى بيت. گه‌له‌ك يا گرنگه‌ هه‌ر ژ زاڕۆكينیێ گرنگیيێ ب ئاڤاكرنا كه‌سايه‌تیيا وى بهێته‌ دان و رێكێن خۆ ئاڤاكرنێ ل به‌ر سانا‌هى بكه‌ن. ژ لايێ خێزانێ ڤه‌ بزاڤ بهێته‌ كرن ژينگه‌هه‌كا ئارام و دوير ژ قه‌رقه‌شێ بۆ گه‌نجى بهێته‌ دروستكرن ب شێوه‌يه‌كى كو ئه‌ندامێن خێزانێ ژ مال نه‌ڕه‌ڤن. ده‌ليڤه‌يێن كاركرنێ بۆ پتر بهێنه‌ ره‌خساندن، ئه‌ڤجا كه‌رتێ گشتى بيت يان تايبه‌ت بیت».

دلگه‌ش شوكرى، ئێك ژ رزگاربوويانه‌، سه‌باره‌ت ئاشنا بوون و هیبوونا وى ب ڤان مادده‌‌يان دبێژيت: «ل ده‌سپێكێ من نياسينه‌ك بۆ ڤان مادده‌‌يان هه‌بوو، به‌لێ نه‌ ب وى ئاستى شه‌هره‌زایى كارتێكرن و زيانێن وان بم. ب رێكا هنده‌ك هه‌ڤالێن خراب، كو دژمنێن مرۆڤى يێن ڤه‌شارتينه‌، مادده‌‌ ب ده‌ست من دكه‌فت و من بكارئينا و هی‌ بووم. هه‌رده‌م پتريیا وان كه‌سێن هی‌ دبن ب رێكا هه‌ڤالانه؛ چونكى ئه‌و ل ده‌سپێكێ ل به‌ر مرۆڤى شرين دكه‌ن و به‌رده‌وام دبێژن يا خۆشه‌ و بكار بينه‌ و هه‌تا مرۆڤ دهێته‌ سه‌ردا برن، ب راستى ژى مادده‌‌يێن هشبه‌ر گه‌له‌ك د فێلبازن، چونكى ل ده‌سپێكێ بۆ مرۆڤى خۆشيێ دروست دكه‌ن، به‌لێ ئه‌ڤ خۆشييه‌ يا ده‌مكى يه‌ و گه‌له‌ك ناڤه‌كێشيت و دبيته‌ كاره‌سات. ده‌مێ كه‌سه‌ك هی‌ ژى دبيت، ژ لايێ له‌شى ڤه‌ لاواز و بێهێز دبيت و هه‌رده‌م وه‌كى مرۆڤێن نه‌خۆش دهێنه‌ به‌رچاڤ. گوهۆڕينێن ره‌فتارى و ده‌روونى ل نك په‌يدا دبن،‌ هه‌رده‌م حه‌ز دكه‌ن د گۆشه‌گير و ڤه‌ده‌ر بن، ترس، دودلى، گۆمان و واسواس ل نك په‌يدا دبيت. ئێدى حه‌زا خوارن و ڤه‌خوارن، رابين و روينشتنێ، خۆ پاقژكرنێ نامينيت و ب شێوه‌كێ گشتى حه‌ز و ڤيانا وان بۆ هه‌ر تشته‌كى لاواز دبيت. ژ لايێ ئابۆرى ڤه‌ ره‌وشا كه‌سێ هیبوویى به‌ر ب  نه‌باشيیێ دچيت؛ چونكى ئه‌گه‌ر پاره‌ نه‌بيت نه‌چار دبيت ب دزيیێ، دره‌وێ، فێلبازیيێ يان هه‌ر رێكه‌كا خراب يا هه‌بيت ئه‌و بكار بينيت، بۆ هندێ پاره‌ى په‌يدا بكه‌ت بۆ ب ده‌ستڤه‌ ئينانا مادده‌‌یى. ده‌مێ كه‌سه‌ك نه‌چار دبيت ڤان هه‌مى رێكان بكاربينيت، ب تنێ دا حه‌زه‌كا خۆ يا نه‌ ياسایى و نه‌ ساخله‌م تێر بكه‌ت، بێگومان ژ لايێ جڤاكى ڤه‌ دێ تووشى ئاريشه‌یان بيت و هه‌رده‌م د ناڤ جڤاكى دا دێ ب چاڤه‌ك كێم به‌رێ خۆ دده‌نێ، هه‌ر كه‌سه‌ك دێ بزاڤێ كه‌ت خۆ ژێ بده‌ته‌ پاش و وه‌ك تاوانباره‌ك سه‌ره‌ده‌رى ل گه‌ل دهێته‌ كرن. ده‌مێ مرۆڤ تاوانبار بيت، زۆر لاواز و بێ ده‌ستهه‌ڵات و بێ هێز دبيت و هه‌ر ئاريشه‌یه‌كا د جڤاكى دا بۆ دروست دبيت، نه‌شێت به‌ره‌ڤانيێ ژ خۆ بكه‌ت ئه‌گه‌ر چه‌ند يێ مافدار ژى بيت. له‌وما كه‌سێ هیبوویى په‌يوه‌ندیيێن وى يێن جڤاكى ب هه‌مى ره‌نگه‌كى تێك دچين، ده‌مێ كه‌سه‌ك تووشى ڤان هه‌مى نه‌هامه‌تيیان دبيت، تشته‌كێ رون و ئاشكه‌رايه‌، خێزان ژى ل گه‌ل تووش دبيت و ئاريشه‌ و نه‌خۆشييا وى دبيته‌ يا خێزانى».

دلگه‌شى ئه‌و چه‌نده‌ نه‌ڤه‌شارت، كو كه‌سه‌ك د گوپيتكا هیبوونێ دا بيت ژى، دشێت بهێليت و پاقژ ببيت: «هێلانا مادده‌‌يێن هشبه‌ر بۆ كه‌سه‌كێ هیبوویى، كاره‌كێ مه‌حال نينه،‌ به‌س يێ ب ساناهى ژى نينه‌. ئه‌گه‌ر كه‌سى حه‌ز و ئيراده‌ و پشته‌ڤان و به‌رده‌وامى هه‌بيت، دێ شێت رزگار بيت. سۆپاس بۆ خودێ من هه‌ر چار هه‌بوون و ئه‌ز نوكه‌ كه‌سه‌كێ سروشتى مه‌ و وه‌كى هه‌ر كه‌سه‌كێ ئاسایى ژيانا خۆ دبه‌مه‌ سه‌رى. به‌رى ئه‌ز ژ ڤان مادده‌‌يان رزگار ببم، گه‌له‌ك جاران من بڕيار ددا ده‌ستان ژێ به‌رده‌م و ئێدى بكار نه‌ئينم، به‌لێ گه‌له‌ك سێ ڕۆژ يان حه‌فتيیه‌ك بوو جاره‌كا دى ئه‌ز به‌رب مادده‌‌ى دچوومه‌ ڤه‌. به‌لێ هنده‌ك كاودانێن خێزانى ب تايبه‌ت كارڤه‌دانه‌كا من ژ برايێ خۆ ديتى، گه‌له‌ك كارتێكرن ل من كر و بۆ ئه‌گه‌ر ئه‌ز بشێم خۆ ژ ڤێ ژەهرا كۆژه‌ك رزگار بكه‌م. پێدڤيیه‌ ئاماژه‌ى ب وێ چه‌ندێ بكه‌م خێزان و كه‌س و كارێن من و لايه‌نێن ميرى يێن په‌يوه‌ندیدار گه‌له‌ك د گه‌ل من دا د هاريكار بوون، حه‌تا ئه‌ز شيایم ژ وێ ره‌وشا نه‌خۆش ده‌ربكه‌ڤم. بێگومان ئه‌ڤ چه‌نده‌ ب پێنگاڤه‌كێ و رۆژه‌كێ ب تنێ نه‌بوويه، قووناغ ب قووناغ بوون.‌ به‌لێ سێ رۆژێن ده‌سپێكێ ب زه‌حمه‌تترين ده‌من، پاشى حه‌فتیيێن ده‌سپێكێ و هه‌يڤێن ده‌سپێكێ ب زه‌حمه‌تن. پێدڤيیه‌ هیبوویى يێ بێهنفره‌هـ و خۆڕاگر بيت، حه‌تا هێدى هێدى ب ته‌مامى ژێ خلاس دبيت،  ژ هه‌ر تشته‌كى گرنگتر به‌رده‌واميێ يه‌ و  پشتى كه‌سه‌ك ژ هیبوونێ رزگار دبيت پێدڤيیه‌ ب هه‌مى رێكا خۆ ژ مادده‌‌ى و جهێ لێ هه‌یى، كه‌سێن هی‌، بازرگانێن وان دوير بكه‌ت. پێدڤيیه‌ ب هيچ شێوه‌یه‌‌كى هزر ل مادده‌‌ى نه‌كه‌ت، ئانكو يا فه‌ره‌ ل ده‌سپێكێ مێشكێ وى ژ مادده‌‌ى پاقژ ببيت، ژ به‌ر كو 95% كارتێكرنا ڤان مادده‌‌يان يا هزرى و مێشكى يه‌، ئه‌گه‌ر مرۆڤ شيیا ل ده‌سپێكێ ژ هزرا خۆ بينيته‌ ده‌ر 5%ێ يا مایى كاتێكرنا وى يا له‌شى يه‌ ب سانا‌هى دشێت ژ ڤێ كارتێكرنێ خلاس ببيت».

ناڤهاتى گۆت ژى: «بۆ هندێ ئه‌م تاكه‌كه‌س و خێزان و جڤاكێ خۆ ژ ڤێ ژەهرا کوژەک ب پارێزين، پێدڤيیه‌ ب شێوه‌یه‌‌كێ گشتى ده‌ست ب هه‌وێن هشياركرنا خه‌لكى بهێته‌ كرن ژ لايێ سازیيێن حكومى ڤه،‌ پێدڤيیه‌ كه‌سێن په‌روه‌رده‌كار، د ناڤا ده‌زگه‌هێن فێركرنێ دا ب شێوه‌یه‌كێ ئه‌كاديمى و زانستى بۆ قوتابییا؛ ب تايبه‌ت ژى سنێله‌ و گه‌نجان به‌حس ژ زيانێن ڤان مادددانه‌ ژ لايێ ئابۆرى و خێزانى و جڤاكى و ته‌ندروستى ڤه‌ بهێته‌ كرن و گه‌له‌ك يا گرنگه‌ د ناڤا بابه‌تێن خواندنێ دا، وانه‌ك تايبه‌ت ب ڤێ چه‌ندێ هه‌بيت. هه‌روه‌سا ده‌زگه‌هێن راگه‌هاندنێ ب شێوه‌یه‌كێ به‌ربه‌ڵاڤ ب رێكا به‌رنامه‌ و بابه‌تێن زانستييانه‌ ده‌ست ب هه‌وا هشياركرنا خه‌لكى بكه‌ن و ب شێوه‌يه‌كى كو خه‌لك باش هشيار ببن ژ زيانێن ڤان مادده‌‌يان. ژ لايه‌كێ دى ڤه‌ دايك و باب و خێزان ب گشتى باش هشيارى  زاڕۆكێن خۆ بن و نه‌بێژن يێ مه‌زن بوویى و ئێدى مه‌ترسى ل سه‌ر نينه،‌ به‌لكى پێدڤيیه‌ به‌رده‌وام دويڤچوونا زاڕۆكێن خۆ بكه‌ن و بزانن هه‌ڤاڵێن وان كينه،‌ چ كار دكه‌ن، گه‌له‌ك يا گرنگه‌ ئه‌ڤ دويڤچوونه‌ د نهێنى بن، بۆ هندى زاڕۆكێ سنێله‌ يان گه‌نج هه‌ست ب كێماسيیێ نه‌كه‌ت و خۆ ژ خێزانێ نه‌ ڤه‌دزيت. شيره‌تا من بۆ كه‌سێن هیبوویى ئه‌وه‌ چ جاران بێ هيڤى نه‌بن ژ وێ چه‌ندێ، كو دێ رزگار بن و بزانن ئه‌گه‌ر ئه‌و حه‌ز بكه‌ن، دێ شێن رزگار بن، وه‌كى من، كو ئه‌ز هزر دكه‌م موعجيزه‌يه‌ ئه‌ز رزگار بوويم،. ب هيڤيا وێ چه‌ندێ ئه‌م هه‌مى بشێين په‌ردێ ل سه‌ر ڤێ مه‌ترسيیێ و تيرۆرا نه‌رم راكه‌ين و ئاستێ مه‌ترسييا وێ بۆ داهاتیيێ وه‌ڵاتێ خۆ به‌رچاڤ بكه‌ين ژ لايێ ساخله‌مى، ياسایێ، كارگێرى، جڤاكى و ئابۆرى پێنگاڤێن باش و دروست بۆ پتر هشياركرنا خه‌لكى بهاڤێژين».