گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
بێکەس نوری عەبدال – قوتابیێ دکتۆرایێ زانکۆیا سەلاحەددین کۆلیژا هونەرێن جوان پشکا موزیکێ
ناڤێ وی بابێ حەسەن عەلی کوڕێ نافع ب نازناڤێ زریاب ل جزیرا بۆتان ژ دایکبوویە، ڕۆژهەلاتناس لیڤی پڕۆڤێنکال ساڵا 173ێ مش789زاینی ب رۆژا ژ دایکبوونا زریاب دایە دیارکرن، جهێ ژ دایکبوونا وی جزیرا ئبن عومەر یاکو نوکە دبێژنێ جزیرا بۆتان و ل وێرێ مەزن بوویە، پشتی هینگێ چوویە مووسڵ بۆ درێژیدان ب خواندانا خۆ، پاشى چوویە بەغدا و ل وێرێ چاڤ ب ئیسحاق موسڵی کەڤت، ساڵا ٢٣٥مش/٨٥٠ زاینی ئیسحاق موسڵی ئێک ژ گرنگترین موزیکژەن و سترانبێژێن وی سەردەمی بوویە د خیلافەتا عەباسیدا، زریابی لبەر دەستێن وی خواندیە و بوویە ئێک ژ باشترین قوتابیێن وی.(١)
زریاب کییە؟
ل گورەی بەڵگەیێن دیرۆکی و ب تایبەتی ڤەکۆلینێن رۆژهەلاتناس و دیرۆکنڤیسێن دیرۆکا ئیسلامی سەلماندییە، کو زریاب بۆتانی موسلی ل ساڵا ٢٤٣ێ مش/٨٥٧ێ زاینی وەغەرکرییە دهێتە هژمارتن ئێک ژ موزیکڤان و زانایێن کورد، د بنیات دا زریاب خەلکێ جزیرا بۆتانە و ناڤێ جزیرا بۆتان ل وی سەردەمێ ئەو ژ دایکبوویی جزیرا ئبن عومەر بوو)(2).
هەر دیسان ڤان ڤەکولینان سەلماندییە کو شوینتبلێن زریاب نە ب تنێ د شارستانیەتا ئیسلامی دا ددیارن، بەلکۆ کارتێکرنەکا مەزن ل سەر شارستانییەتا رۆژئاڤا ژی هەبوویە.
(جزیرا بۆتان جزیرەکە د ڕەسەن و بنیات دا کورد بووینە و رەهوڕیشالێن وێ ڤەدگەرنە بەری زاینی، ب تایبەتی ساڵا ٤٠٠ ب.ز و ژێدەرێن دیرۆکی بەحسکرییە، جزیرا بۆتان ئەو دەڤەرە کو دکەڤیتە کەنارێ چەپێ یێ ڕووبارێ دیجلە و بنارێن چیایێ جودی، دیرۆکنڤیسان ئەڤ دەڤەرە ب کوردووین و دیسان ب کازارتا و کاردو ناڤ ئینایە و پاشی گۆتیێ جزیرا ئبن عومەر کو ڤەدگەریتەڤە بۆ حەسەن بن عومەر تەغلیبی کو دەمێ ئەڤ باژێرە جارەکا دی نوژەن و ئاڤەدان کری)(3). (دیسان ل ساڵا ٢٥٠مش/ ٨٦٤ێ زاینی، ئەڤ جزیرە د ژێدەرێن عەرەبی دا ب جزیرا کوردان هاتییە ناڤکرن کو بەری ئبن عومەر نوژەن و ئاڤەدان بکەت، دیارە د پەرتووکا دیرۆکنڤیس ئەلمەسعودی دا، کو ل ساڵا ٣٤٦مش/٩٥٧زاینی وەغەرکرییە، خودانێ پەرتووکا (مروج الذهب) دبێژیت: کورد نەتەوەیهکە خودان زمانێ خۆ یێ تایبەته، کو زمانێ کوردییە و کورد دایکا ئێکەمین کەسێن ئاکنجیێن ڤێ دەڤەرێ یە)(4).
(هەر دیسان فەرە ئاماژە بدەینە ئەو هۆزێن ئاکنجی ل ڤێ دەڤەرێ، کو ئەڤ هۆزە هەبووینە، وەک: (الهذبانيية، والحميدية، واللارية، والهكارية، والبشنوية… و هەتا كهلهه و ئاخا وان د ڤێ جزیرێ دا ناڤێ خوە هەبوو)(5).
زریاب د ڕەسەن دا چ نەتەوەیە؟
دەما کار دهێتە کرن ژ بۆ سەلماندنا نەتەوەیی یا زانایەکی یان هزرمەندەکی، ئەم نەشێین دەستدرێژیێ ل سەر مافێ کەسەکێ بکەین، بەلێ ئەرکەکێ رەوشتی و بنیاتییە ل سەر ملێ ڤەکۆلەر و دیرۆکنڤیسان کو بگەهنە راستییا دیرۆکی. (د گەلەک ژێدەران دا ل سەر زریابى دهێتە گۆتن کو عەجەمییە و نە عەرەبە، بەلێ زاراڤێ عەجەمی زاراڤەکێ بەرفرەهە و گەلەک پێکهاتێن ئیسلامی بخۆ ڤە دگریت د رێپیڤانا دەولەتا ئیسلامی دا وەکی فارس و تورک و کورد و گەلەک پێکهاتەیێن دیتر یێن دەولەتا ئیسلامی)(6).
(ئەگەر ئەم هزر و لێزڤرینەکێ د ژیانناما زریابى دا بکەین کا زریاب سەر ب چ نەتەوە ڤە یە د وان ژێدەرێن بەحس ل ژیانا وی کری، بەحس نەکرییە کو زیاب فارسە، بەلێ دشین بێژین سەر ب نەتەوهیا کوردە و ئەڤ چەندە دهێتە سەلماندن کو کوردبوونا زریابی ل جزیرا بۆتان ژ دایکبوویە و ئەڤ بەڵگە ژ هەمییان گرنگترە، جزیرا بۆتان بەری هینگێ دگۆتنێ جزیرا کوردان، کو دەڤەرەکا کوردنشین بوویە ب خەلک و سروشت و جوگرافییا خۆ ڤە، ژ دایکبوونا زریاب ل جزیرا بۆتان ژ لایێ گەلەک دیرۆکنڤیس و ڕۆژهەلاتناس و ڤەکۆلەران هاتییە سەلماندن و پشتڕاستکرن، کو ئێک ژ وان پرۆفیسۆر پرۆڤێنکاڵ و ڕۆژهەلاتناسێ فەرەنسی توما بوا، زەرکالی، ساویرکی، حسێن ئەلقاجە و الحارثی، دیسان گەلەک دیرۆکنڤیس و ڤەکۆلەرێن دیتر)(7).
هەر دیسان گەلەک ژ ڕۆژهەلاتناسان ئاماژە ب ڕەسەناتییا نەتەوەیی یا زریابى دایە، کو کوردە وەک: (ڕۆژهەلاتناسا ئەلمانی سیگرید هونکە هەڤژینا ڕۆژهەلاتناسێ ئەلمانی یێ بناڤ و دەنگ شولتزا د پەرتووکا خۆ دا یا ب ناڤێ (شمس العرب تسطع الغرب- أثر حضارة العربية في أوربة) ڕەسەناتییا ناسیۆنالیزما وی سەلماندییە کو کوردە و ب کوڕێ کوردا ناڤ برییە و گۆتییە کوڕێ کورد، زریاب ئێک بوو ژ قوتابیێن زیرەک یێن قوتابخانا مامۆستا ئیسحاق بن ئیبراهیم ئەلموسڵی و شیانێن جوودا جوودا ل دەف هەبووینە گەلەک ماندیبوون بخوەڤە دیتیە هەتا بوییە ئێک ژ باشترین موزیکژەنێن سەردەمێ خوە و زریاب بخوە بو ناسناڤ نە ناڤێ وی. هەر دیسان گەلەک ژێدەرێن ئسپانی دبێژن زریان د بنیات دا کوردە و خەلکێ گوندەکێ باکۆرێ مویسلە)(8).
توما بوا نڤیسەرێ (٧ فائقە في الموسیقی) پەڕتووکەکا وی ل سەر کوردان دبێژیت: موزیکژەنێ ناڤدار زریاب تێلا پێنجێ ل ئامیرێ عودێ زێدەکرییە و ئەو ژ مویسڵە و د بنیات دا کوردە.
لڤێرە دبیت پرسیار بهێتە کرن ئەرێ بۆچی ناسناڤێ (موسڵی) پێڤەیە؟
ناسناڤێ موسڵی نە دەلیلە کو بێژن عەرەبە یان فارسە، بەلکو ئەڤ ناسناڤە ژ وێ چەندێ هاتبیت دەما زریاب ژ جزیرا بۆتان چوویە مویسل وەکی ئەڤێ نموونێ دەمێ زریاب چوویە کۆردۆبا و بوویە ئێک ژ نێزیکێن کەسێن ئەمیرێ وان، ناسناڤێ وی بو قورتەبی. ئەڤەژی وێ چەندێ دگەهینیت، کو د وی دەمی دا جهێ ئاکنجیبوونا وی کۆردۆبا بوو، بهلێ وێ چەندێ ناگەهینیت، کو جهێ ژ دایکبوونا وی یان ژی نەتەوایەتییا وی بدەتە دیارکرن و گەلەک نموونەیێن ب ڤی ڕەنگی هەنە، هەر دیسان بەڵگەیێ ناسناڤێ وی یێ موسلی ژ وێ چەندێ ژی هاتبیت، کو ئێک ژ دیارترین و زیرەکترین خوێندکارێن ئیسحاق موسلی بوو و دبیت ئەڤ ناسناڤە لڤێرە ژی بۆ هاتبیت، ڕۆژهەلاتناس پرۆڤێنکاڵ دبێژیت: زریاب د تەمەنەکێ بچوویکدا ب ناڤ و دەنگبوو و د وی دەمی دا قوتابیێ ئیسحاق موسلی بوو، دیسان ڕۆژهەلاتناس ئەنجێل پالێنسیا؛ دوپات کرییە، کو زریاب ئێکە ژ نێزیکترین قوتابیێن ئیسحاق موسلی(9).
ئێک ژ وان ناسناڤێن دایە زریابی کوڕێ عیراقی بوو، ئەڤ ناسناڤە ئەوێ چەندێ ئاشکەرا دکەت، کو زریاب نە عەرەبە و نە فارسە، چونکە ئەگەر عەرەب بایە دا ب ناڤێ وێ هۆزێ هێتە ناڤکرن یاکو ئەو ژێ، بەلێ ب گشتی ناسناڤێ عیراقی دایە پاڵ، د دیرۆکێ ژی دا بەشەک ژ وان کوردان هەنە یێن دبێژنێ (العراقی)، بۆ نموونە: بنەمالا کورد ئەلحافز ئەلعیراقی کو د چالاک بووینە د پێشکەفتنا شارستانییەتا ئیسلامێ دا، لڤێرە دیاردبیت کو ناسناڤێ عیراقی فارسبوونا وی ژی ڕەت دکەت(10).
بۆچوونێن وان بخۆ ڕەددا ڤێ چەندێ دکەن، د هندەک ژێدەرێن عەرەب و فارسان یێن بەحس ل ژیانا زریابی کری، ب عەرەب یان فارس ل قەلەدم ددەن و دبێژن ناسناڤێ زریابى ڕەنگە ل ئەو وەڵاتێ ئەو لێ، ئەڤ ناسناڤە دانابیتە سەر، چونکە وەکو باڵندەیێ ئەبو زریق بوو، کو پێستێ زریابی یێ ڕەش بوو، ب ڕەش پێستییا خۆ ناڤدار بوو، بەلێ پاشی چەندین ڤەکۆلەرێن دیتر یێن وان بخۆ هاتن و ڕەددا ڤێ چەندێ کر، دبێژن ڕەش پێستیێ چ گرێدان ب پەیڤا زریاب ڤە نینە و ناڤێ زریاب ڤێ ڕامانێ ناگەهینیت، پاشی هاتینە و دبێژن شرینییا ئاخفتن و سیمایێن زریابی، کو ب شرینییا دەنگێ خۆ یێ ناڤدار بوو، کو پەیڤا زریاب دەربڕینەکا فارسییە ب مانا زێر یان ڕەنگێ زەر ب مانا ناسناڤێ زریاب ل سەر هاتییە دانان، چونکی دەنگەکێ زێرین هەبوو ئەڤ چەندە ژی جارەکا دیتر گەلەک ژ دیرۆکنڤیس و ڕۆژهەلاتناس هاتینە و ڕەددکەن کو زریاب پەیڤەکا فارسی بیت، بەلکو پەیڤەکا زمانێ کوردییە، دبێژن ناڤێ زریاب بخۆ بەڵگەیە کو زریاب کوردە و پەیڤا زریاب کوردییە و ڕامان ژێ (ئاڤا زێڕی) ب ڕەنگەکێ مەجازی د زمانێ کوردیێ دا دەما ئێکێ دەنگخۆش بیت، دبێژنێ دەنگ زێڕین.
د زمانێ کوردیێ دا مە ئەڤ چەندە هەیە ب مانا زریاب، زێرئاڤ، زێر ئاو، ئاڤ زێر، زیر ئاب و هندەک جاران دهاتە گۆتن زیرئاب و ڕامان ژێ ئاڤا زێڕی و د زمانێ کوردیدا زەرە و ئاڤ ژبەر ڤێ چەندێ دشێین بێژین زریاب بۆتانی موسڵی و پەیڤا زریاب دویرە ژ شرۆڤەکرنێن وان یێن بێ بەڵگە کو پەیڤەک بیت د فەرهەنگا زمانێ عەرەبی یان فارسی دا.
پاشى گەلەک ڤەکۆلەرێن عەرەب ڤەکۆلین کرینە ل سەر رۆلێ عەرەبان د پێکئینانا هزرا ئەوڕۆپی، کو زریابی وەک نموونە وەردگرن و ب عەرەب ل قەلەم ددەن، ژبەر وێ چەندێ کو زریابی کارتێکرنەکا ئەرێنی و باش د پێشڤەبرن و هزرا ئەوروپادا هەبوویە.
زریاب د كوچكا خیلافەتا عەباسی دا:
(زریاب ئێک ژ ئهوان قوتابییێن هەرە ژیر و زیرەک یێن مامۆستا ئیسحاق موسلی بۆ داهێنەر بوویە د موزیک و سترانگۆتنێ دا، دەستپێکا فێربوونا وی د موزیک و سترانگۆتنێ دا، ڕاهێنانان دکەت ب دووبارەکرنا هندەک ژ ستران و موزیکێن مامۆستایێ خوە و ب چەند گۆهۆڕانکاریێن بچوویک ژ لایێ پەیڤ و ئاوازێ ڤە، پشتی وی دەمی شەهرەزا بوو د هونەرێ موزیک و سترانگۆتنێ دا و پهیڕهوهكێ تایبەت بخۆ ڤە دروستکر کو داهێنان و جوانی پێڤە دیاربوون هەتا وی ڕاددەی ژ ماموستایێ خوە بوراند)(11).
(خەلیفە هارون رەشید داخواز ژ مامۆستا ئیسحاق ئیبراهیم موسلی کر کو سترانبێژەکی بو بینیت بەری نوکە ئەو دەنگێ خۆش ل چ جهان بدەست نەکەفت بیت و یێ تەمام بیت د هەر لایەکی دا، ئیسحاق موسلی داکو زێدەتر ژ لایێ ماددەی ڤە مفای ببینیت، دیسان فەرمانا خەلیفەیە پێشنیارکر کو زریابێ قوتابیێ وی دێ د دەرحەقا ڤێ چەندێ دەرکەڤیت و ئەو بخۆ شانازیێ ب وی دکەت و ئیسحاق موسلی بەحسێ زریابی بوو دکەت و پێکولان دکەت ڕەزامەندییا خەلیفە هاڕۆن ڕەشید بدەست بێخیت چونکی یێ پشتڕاستە ژ دەنگ و ژەنینا زریابێ قوتابیێ خوە کو بەرامبەر خەلیفە هاڕۆن رەشید ب ڕاوەستیت و ب ژەنیت و سترانان بێژیت و ژبلی زریابی چ تشتەکێ دیتر د دەستێ ئیسحاقی دا نینە، کو هارون رەشید ڕازی بیت(12).
(پاشی ئیسحاق موسلی ل گەل قوتابیێ خۆ هاتنە كوچكا خەلافەتا عەباسی و زریاب ب خەلیفە هارون ڕەشید دا ناسکرن، خەلیفەی چەند پرسیار ژ زریاب کرن دەربارەی بابەتێن گرێدایی هونەرێ موزیک و سترانگۆتنێ و زریابی ب باشی بەرسڤا هەر پرسیارەکێ دا ب ئەدەب و جوان و هەر وەک (ئەلموقری) بەحسکرییە دبێژیت: زریابی ب باشترین لۆژیک خۆ دا نیاسین وی دەمێ خەلیفەی پرسیار ل شیانێن وی یێن موزیک و سترانگۆتنێ کرین زریابی بەرسڤدا و گۆت: ئەزژی دشێم سترانان بێژم کا چەوان یێن دیتر سترانان دبێژن، بەس ئەز دشێم کارەکی بکەم، کو کەسێ دیتر نەشێت بکەت و هونەرێ تایبەتێ من بەس ئەو کەسە تێدگەهن کو مەلەڤان بن د سترانگۆتنێدا، خەلیفێ پایە بلند ئەگەر تو دەستوریێ بدەیە من ئەز ل بەرامبەر تە دێ هندەک سترانان بێژم کو بەری من کەسێ نەگۆتینە)(13).
(پشتی هینگێ هارونی بروى یێن خۆ بلندکرن و فەرماندا عودا مامۆستا ئیسحاق بدەنە دەستێ زریاب داکو بژەنیت، زریاب گەلەک ب رێزڤە عودا وی ڕەتکر و گۆت من عودا خوە ئینایە من بخۆ بدەستێن خۆ چێکرییە و چ عودێن دیتر هەستێن من تێر ناکەن، من عودا خۆ د دەرگەهێ پێشوازیکرنێ یێ کوچکێ ب جهـ هێلایە و ئەگەر دەستویری بیت دێ فڕێکەمە عودا خۆ، هارونی فرێکرە عودا وی و هارونی بخۆ سەحکرە عودا وی و تێست پێکر، کو ب ڕەنگی ڤە وەکی عودا ئیسحاقی بوو، لەورا پرسیار ژێکر گۆتێ تو بۆچی عودا مامۆستایێ خۆ نا ژەنی؟ زریابی بەرسڤدا و گۆتێ: ئەگەر خەلیفەی بڤێت ب شێوازێ مامۆستایێ خوە سترانا بێژم دێ عودا وی بکارئینم، بەلێ ئەگەر ئەز ب شێوازێ خۆ سترانا بێژم، پێدڤییە ب عودا خۆ بژەنم.
هارونى گۆت: بەلێ ئەو وەکی ئێکن.
زریابی گۆتێ: ب ڕەنگ و دیتن وەسانە، بەلێ عودا من دار و قەبارە وەک یا وی نینن و کێشا وان ژی وەک ئێک نینە، کێشا عودا من گەلەک کێمترە ژ یا مامۆستایێ من و تێلێن وێ ژی من ژ ئاوریشمی دروستکرینە و تێلا سیێ من ژ رێڤێکێن بەجکە شێرا دروستکرییە، کو ژ ڕویڤێکێن هەمی گیانەوەرێن دیتر نەرمتر و دەنگدارترن و ئەڤ جورێ تێلا ل هەمی تێلێن دیتر باشتر و ب هێزترن و دشێن بەرگرییەکا باش یا ریشەی بگرن و دیسان ریشە ژی من ژ پەرێن بازی چێکرییە، هەر دیسان من تێلا پێنجێ ژی ل ئامیرێ عودێ زێدەکرییە.
هارون ڕازی بوو و فەرمان پێکر کو بژەنیت و زریابی دەست ب سترانەکێ کر کو یا وی بخۆ بوو، خەلیفە گەلەک پێ داغبار بوو، پاشی بەرێخۆ دا موسلی و گۆتێ: ئەگەر ئەز بزانم تە شیانێن نە یێن سروشتی یێن ڤی زەلامی ڤەشارتینە دێ تە سزادەم، تە بۆچی هەتا نوکە بۆ من بەحسێ ڤی نەکرییە؟! یێ بەردەوام بە د پەروەردەکرن و فێربوونا وی دا هەتا کامل دبیت و ئەز بخۆ ژی ژ لایێ خۆڤە دێ بەشداریێ د گەشەپێدانا وی دا کەم)(14).
وەسا دیارە زریابی باشترین شیان و هزرێن خوە ل مامۆستایێ خۆ ڤەشارتبوون دەمێ کو ئیسحاق ل گەل وی ب تنێ مای گەلەک ژێ توڕە بوو و ڕاستە ڕاست دەستپێکا کەرب و کینێ بوو بەرامبەر قوتابیێ خۆ، وەسا هەستدکر کو زریابی سڤکاتی و بێ ڕێزی ل بەرامبەر خەلیفەیدا پێکرییە، ژبەرکو عودا وی بکارنەئینا و گۆتنا سترانەکا نوی ژ شێوازێ خوە ب هەلبەست و ئاوازا خۆ، نە یێن مامۆستایێ خۆ، ئیسحاق پرسیار ژ زریابی کر گۆتێ تە بۆچی شیانێن خۆ ل من ڤەشارت بوون؟ پاشی تڕسا خەلیفەی بۆ وی شرۆڤەکر وەک چەوا ئەلموقری ئاماژە دایە ئەو گۆتنێن ئیسحاقی بۆ زریابی گۆتین، دبێژیت: تە ئەز خاپاندم و تە ئەز ب چ نەدام و من هندە بۆ تە کری، نیازا من ئەو بوو ئەز مفای بگەهینمە تە، بەلێ ب ڤی دەستوداری د دەمەکێ کێم دا، دێ پێگەهێ من کێم بیت و تو دێ چییە د سەر من دا، ئەڤجا ل ڤێرە وێڤە ئێدی ئەز هاریکارییا تە ناکەم ئەگەر خۆ تو کوڕێ من بی! ئەگەر من تو خودان و ب پەروەردە نەکربای من نوکە چ تشت پێشکێشی تە نەدکر ب تنێ دابێژمە تە هەرە و کیڤە بچی هەرە! و نوکە تە دو هەلبژاردە هەنە ب هەلبژێری، دڤێت ئێک ژ وان بکەی یان دڤێت بچی و نەمینییە د عەردێ من دا و ل من دویر بکەڤی و چ تشتا ژ تە گوهلێنەبم و کا تە چ دڤێت دێ نوکە دەمە تە پارە بن، هەر چ بیت و هەرە، یان ئەگەر تو یێ بەردەوام بی ل سەر کەرب و کینا خۆ بەرامبەر من و من بکەیە ئارمانج پاش وی دەمی خۆ ژ من بپارێزە ئەز سویند دخۆم بۆ تە ئەز رەحمێ بتە نادەم و دێ وەسا تە ئغتیال کەم هەر تشتەکێ خۆ دێ پێخەمەت ڤێ شۆلێ بکارئینم و چ رێ نینن ئیلا دێ جێبەجێکەم)(15).
(ئیبن ئەلندەیم) بەحس ل وێ چەندێ کرییە دبێژیت: ئیسحاق موسلی (٤٠) چل پەرتووک ل سەر ستران و موزیکێ و ئاوازدانانێ هەبوون، دەما ترسا وێ چەندێ بۆ چێبووی، کو پێگەهـ و جهێ وی یێ هونەری مەترسی یا ل سەر هەی ژ لایێ موزیکژەن و سترانبێژەکێ گەنج، ڕابوو ئەڤ چەندە کر و رەنگە ناکۆکییا ئیسحاق موسڵی و زریاب کەڤنترین ناکۆکیا هونەری بیت د دیرۆکا ڕۆژهەلاتا عەرەبان دا)(16).
ئەڤ چەندە کوردبوونا زریاب دۆپات دکەت کو ئەگەر زریاب خودان بنەمال و کەس و کار و عەشیرەت با د وی دەمی دا ڕەنگە ئەڤ گەفێن کوشتنێ ژ ماموستایێ خوە قەبیل نەکربانە و نە ڕەڤیبا، بەلێ دیار دبیت کو زریاب ل بەغداد یێ بێ کەس و کار بوویە و نەشیایە بەر سینگا نە دادیێ بگریت و ل ژیانێ حەزکرییە لەورا ڕێکا ڕەڤینێ هەلبژارتییە.
(گەلەک ژێدەر بەحس ل وێ چەندێ دکەن کو پشتی ب دووماهیکهاتنا کارێ خەلیفە هاڕون ڕەشید زریاب هاتییە سەر هزرا وی و فەرمان ب ئیسحاق موسڵی کرییە زریابی بوی بینیت، ئەویژی گووتیە خلیفەی: ئیسحاق ژ لایێ دەڕونی ڤە یێ نەباشە و ب توڕەیێ ڤە بەغداد بجهـ هێلایە ژبەرکو چ دیاری و پاداشت ژ خەلیفەی نە وەگرتن و گووتێ ئەڤ گەنجە توشی ئاریشەیان دبیت هزر دکەت دگەل ئەجنا د ئاخڤیت و ئیلهامێ ددەنە موزیکا وی و وەسا هزردکەت کەس لڤێ جیهانێ ژوی باشتر نینە ئەزژی نوکە نزانم ئەو ل کیڤەیە و یێ سپاسداربە میرێ من کو ئەو ل ڤێرە نەمایە). (Robert W.Lebling Jr.)
د چیرۆکا ئیسحاقدا میکروبەک هەبوو و ل دویڤ باوەرییا ئبن حەیان و هندەک کەسانێن دیتر ب ڕاستی باوەری ب وێ چەندێ هەبوو کو زریاب د خەونێ دا گوهداریێ ل ستران و موزیکا ئەجنا دکەت، کو هندەک بونەوهرێن روحی نە د کهلتۆرێ جیهانا ئیسلاما عەرەبی دا و دەما ژ خەو ڕادبوو، گازی قوتابیێن خوە دکر و ئەو ئاواز و سترانێن دخەودا گوهـ لێبووین نیشا وان ددا. (Robert W.Lebling Jr.)
وەک ڕینهات دۆزی د پەڕتووکا خوە یا بناڤێ (Historie des Musulmans d’Espange) ئاماژە ددەتە سەر وێ چەندێ دبێژیت: کەسێ ژ ئیسحاق باشتر نەدزانی کو چ دیناتی دڤێ هەمیێ دا نەبوو و بو هەر هونەرمەندەکێ ڕاستەقینە د ڕاستیدا باوەی ب ئەجنا هەبیت یان نە.
کۆچکرنا زریاب ژ بەغدا بۆ ئەندەلوس:
زریاب د ئاستەکێ بلندێ دویربینی و زیرەکیێ دابوو، هەستپێکر کو یێ نێزیکە ل خەلیفێ عەباسی و خەلیفە گەلەک ژ دەنگ و ئاوازێن وی حەز دکەت و مامۆستایێ وی کەرب و کین ژێ وەگرتییە و ب ئاشکەرایی گۆتیێ کو باشترە بەغدا بجهـ بهێلیت و ئەو و زاڕۆکێن خۆ بچنە جهەکێ دیتر کو دەستهەڵاتا عەباسییان ل وێرێ نەبیت ژبەر وێ چەندێ هزرکر، کو بچیتە ئەندەلوس.
(ئبن خەلدون) دبێژیت: ئەگەرێن سەرەکی یێن زریابی بەغدا بجهـ هێلای (کەرب و کینا مامۆستایێ وی بوو و هزر دکر کو دێ جهێ وی ژێ ستینیت پشتی کو خەلیفێ موسلمانان هارون ڕەشید پێ داخبار بوویی، ب هەمان رەنگ ئیبن خەلدون دبێژیت: زریابی نەدخاست بەغدا بجهـ بهێلیت، بەلێ ب نەچاری دەرکەفت ژ ئەگەرێ کەرب و کینا مامۆستایێ وی ئیسحاق موسلی ژبەر ڤێ چەندێ بریار دا ڕۆژهەلاتێ بجهـ بهێلیت و بەر ب تونس ڤە بچیت)(17).
دیسان ڕۆژهەلاتناس کارل برۆکلمان دبێژیت: زریاب وی دەمی عیراق بجهـ هێلا دەمێ مامۆستایێ وی کەرب و کین بەرامبەر وى هەلگرتی.
دیسان هندەک ئەگەرێن دیتر ژی هەنە بەحس لێ هاتییە کرن بو کۆچکرنا زریاب بۆ ئەندەلوس وەک ئیبن عهبد د پەرتووکا (العقد الفرید) بەحسکرییە، هەر دیسان ئهلموقری د پەرتووکا (نفح الطيب)(18) دا گۆتیە: هەر چەندە هارون ڕەشید گەلەک کەیف ب زریابی هات، بەلێ ژ هەژی چ خەلاتا نەدیت و چ خەلات پێشکێشی وی نەکر بوون(19).
هەر دیسان زریابی خەیالەکا بەرفرەهـ هەبوو و تەماعییەکا مەزن هەبوو بۆ بدەستڤەئینانا ناڤداری و پارەی وەکو چەوان مامۆستایێ وی بەحس ل وی دکەت و گۆتی د دونیایێ دا تو کەسەکی نابینی کو یەکسان بیت د گەل تە دا.
هەر دیسان ڕۆژهەلات ناس ڕۆزنتاڵ گۆتییە: (ئەگەرێ هەرە مەزن یێ کۆچکرنا زریاب بۆ ئەندەلوس پارە بوو، چونکە بێی دودلی گەلەک دیاری و پاداشت و پارە ژ لایێ میرێ کۆردۆبا ب وی هاتنە دان، لەورا خواست و بێی دودلی ئەو تەمەنێ وی یێ مایی ل ئسپانییا بمینیت هەتا دووماهیکا ژیانا خوە)(20).
ئەم دشێین بێژین ئەگەر دیدارا زریابى ل گەل خەلیفێ عەباسی هارون ڕەشیدى نەبایە و خەلیفە سەرسام نەببا ب هونەرێ وی یێ بلند و ئەگەر پەسنا خەلیفێ عەباسی نەکربایە ب شێوازێ خۆ یێ تایبەت یێ سترانان رەنگە ئەو کەرب و کین مامۆستایێ وی ژێ هەلنەگرتبا، ژبەر ڤێ چەندێ نە ب حەزا خۆ، بەلکو ب نەچاری بریار دا مشهخت ببیته دویرترین جهێ دەولەتا ئیسلامی، ئەوژی ئەندەلوس بوو، كو بۆ ئەگەرێ هەرە سەرەکی یێ زیرەکییا وی د هونەرێ موزیکێ دا.
ئەو چەندا بوویە ئەگەر زریاب مشهخت ببیته ئەندەلوس و ل وێرێ ئاکنجی ببیت و ژیانا وێرێ بهەلبژێریت: زریاب گەهشتبوو وی ئەنجامی، ئەندەلوس ئێک ژ وان جهێن جیهانا ئیسلامییە و دشێت خۆ تێدا بپارێزیت و کارێ خۆ یێ هونەری ژی ئەنجام بدەت، ژبلی ڤێ چەندێ ئەندەلوس ئابۆرەکێ بهێز هەبوو و ب بوو ئەگەرێ ئاڤاکرنا شارستانییەکا پێشکەفتی و ئەو دشێت خۆ ل وێرێ د بیاڤێ هونەری دا شیانێن خۆ بەر ب پێشڤە ببەت و شەهرەزابیت د لایەنێن کهلتۆری یێن دیتر دا و سەر بکەڤیت.
مشهختبوونا زریابی:
مشهختبوونا ب نەچاری و زۆڕی یان دەما ئەم کورد دبێژین دەستێ بن بەری گەلەک یا ب ئێش و ژانە، بێی چ گونەهەک کربیت و زۆڕی ل کەسێ کربیت ب تنێ ژ ئەگەرێ وێ چەندێ یێ زیرەک و داهێنەر بوو، نەچار کر ئەو و خێزانا خۆ ل بەغدا نەمینن و هەر جهێ دبن دەستهەڵاتا خیلافەتا عەباسی دا بیت، لەورا ژ تڕسا گەفێن کوشتنێ یێن مامۆستایێ خۆ ئیسحاق موسلی، (زریاب و خێزانا خۆ ژ بەغدا ڕەڤین و بەر ب مویسل و ل وێرێ بەر ب شامێ، پاشی بۆ باکۆرێ ئەفریقیا مسڕێ و پاشى بۆ قەیرەوان ل پایتەختێ دەولەتا ئەغلابی بوو ل تونس، د وی دەمی دا میرێ وان میر زیادەت الله بن ئیبراهیم بوو ئێک ژ مەزنترین میرێن ئەغالیبه بوو د ناڤبەرا ساڵا ٢٢٣مش/٨١٦ز، ل وێری ژ لایێ دیوانا پاشایەتیێ ڤە پێشوازی لێکر، بەلێ زریابی چ نیاز د دلی دا نەبوون، ل وێرێ بمینیت و دخواست بچیتە کۆردۆبا، ل ساڵا ٢٠٦ێ مش/٨٢١ زاینی، چونکە زریابی دخواست هەڤڕکییا بەغدا بکەت، وەسا هزر دکر کو کۆردۆبا باشترین جهە(21).
(زریاب دەمەکی ما ل قەیرەوان، د وی ماوەیی دا نەخۆشیەک کەفتە ناڤبەینا وی و میرێ دەولەتا ئەغالیبه ژبەرکو زریابی هەلبەستەک ژ هەلبەستێن عنترە عەبەسی کرە ستران و ب میری گۆت: بەلێ میری ئەڤ چەندە قەبیل نەکر، وەسا هزرکر کو سڤکاتی ب وی هاتییە کرن، لەورا فەرمان دا زریابی د سێ ڕۆژان دا قەیرەوان بجهـ بهێلیت و گۆتێ ئەگەر نەچی و تە لڤێرە ببینم دێ سەرێ تە فڕینم)(22).
زریاب نامەک بۆ ئەلەحکام فەرماندارێ مێرنشینا ئەندەلوس نڤیسی و بەحس ل شیانێن خوە کر، ئەلەحکام کەیفخۆش بوو ب زێدەکرنا موزیکڤانەکی ژ بەغدا هاتی و داخوازنامەک بۆ هنارت کو زریاب بەر ب کۆردۆبا بچیت، زریاب ژی ب ڕێیا هشکاتییێ بەر ب تەنگاڤا چیایێن تاڕق چوو و ل وێرێ سواری گەمیەکێ بوون و بەر ب گزیرتا کەسکا ئیسپانی(23).
ل ساڵا ٨٢٢ێ دەمێ زریاب گەهشتییە ئیسپانییا دەنگ و باسێ وەغەرکرنا ئەمیرێ ئەندەلوس (الحکم بن هشام) گەهشتێ و زریاب دو دل بوو و خوە حازرکر جارەکا دیتر بزڤڕیتە باکۆرێ ئەفریقیا، بەلێ ب ڕاسپاردەیا ئەبو نەسر مەنسوور موزیکڤانێ یەهودی ل كوچكا میری ل کۆردۆبا، میرێ نوی یێ ئەندەلوس (عەبدولرەحمان بن الحکم) داخواز نامەک بۆ هنارت و گۆتێ ئەز ب زاتێ خۆ ب هەمی کەیفخۆشی ڤە چاڤەرێی هاتنا تەمە ل دیدارا تە بڕوینم. هەروەسا نامەک بۆ هەمی پارێزگەهـ و باژێرێن زریاب دێ تێدا دەربازبیت نڤیسی بەر ب کۆردۆبا ب باشترین ڕەنگ پێشوازیێ لێ بکەن و و فەرمان دا شاندەکێ مەزن ئامادە بکەت بۆ پێشوازیکرنێ ل زریابى د دەروازێن چوونا ژۆر بۆ پایتەختی کۆردۆبا)(24).
(پشتی زریاب گەهشتییە کۆردۆبا ل ساڵا ٢٠٧مش/٨٢٢ زاینی، کارل برۆکلمان دبێژیت: پێشوازییەکا مەزن لێ هاتەکرن ژ لایێ ریهـسپی و زەلامێن وی سەردەمی و ژ لایێ خەلکی و ژ لایێ میرێ وەڵاتی و ئەو و خێزانا خۆ د خانیەکێ باش ڤە ژیان، کو یێ نێزیک بوو ژ كوچكا میری)(25).
دیسان ڕۆژهەلاتناس هونکە دبێژیت: ژ لایێ میر عەبدولرەحمان ڤە ب باشترین ڕەنگ پێشوازی ل زریابى هاتە کرن. ب باوەرییا گەلەک ژ دیرۆکنڤیسان وەک ئیبن خەلدون دبێژیت: میر عەبدولرەحمان بخۆ چوو ژ دەرڤە بۆ پێشوازیکرنێ ل زریابى و ل کۆردۆبا و ڕێزەکا مەزن ل زریابی گرتییە و پاداشت کرییە و هەر تشتەک پێ بەخشییە.
(میر عەبدولرەحمان بن ئەحکام باوەرنەدکر کەنگی دێ چاڤ ب زریابى کەڤن پشتی هاتنا زریابی ب سێ ڕۆژان ل کۆردۆبا، زریاب د كوچكا ویڤە ڕوینشت و ستران ب میرێ ئەندەلوس گۆتن، ویژی گەلەک کەیف ب زریابى هات، نەخاسمە پشتی زانی کو زریاب یێ شەهڕەزایە د گەلەک بیاڤێن دیتر دا، نەخاسمە د کهلتۆرێن ژێک جودا جودادا، د ئاخفتنێ و دەربڕینێ دا پەهلەوانە و زانا و شاعێران ب باشی دنیاسیت، ژبەر ڤێ چەندێ زریابى جهەکێ باش و دیار و بلند د كوچكا میرێ ئومەوییان بدەست خۆ ڤه ئێخست و میری هەمی سترانبێژ و موزیکژەن ب زریاب دانە ناسکرن)(26).
موقری د پەرتووکا (نفح الطيب) دا، بەحس دکەت و دبێژیت: میری مۆچەیهکێ هەیڤانە یێ باش بۆ تەرخانکر، کو نێزیکی دو سەد دینارێن وی سەردەمی بوون و ل گەل وێ چەندێ پارە ژ بۆ جەژن و بیرەوەرییان ژی بۆ وی تەرخانکر و بۆ خێزانا وی ژی و هەتا بۆ جەژنێن وەک نەورۆزێ و بۆ زاڕۆکێن وی ژی، دیسان ئاهێن خوارنێ بۆ دابینکرن و گەلەک ملک ژی ژ بۆ هاتنە تەرخانکرن. دیسان د هەر ئاهەنگەکا بەشدار دبوو، دیاریێن باش پێشکێشی وی دکرن و جهێ وی ژی جهەکێ بلند بوو، هەمییان رێز لێ دگرت و پێگەهەکێ نێزیک ل نك میری بۆ دروست بوو، ببوو ئێک ژ نێزیکترین کەسێن میری، دیسان شاعرێ میری رق و کین ل زریاب هەلگرتن یێ ب ناڤێ یەحیا غەزال ئەندەلوسی، ژ بەر ڤێ چەندێ میری بریار دا و یەحیا غەزال ژ كوچكا خیلافەتێ دەرئێخست.
لێڤی پرۆڤێنکاڵ دبێژیت: گرنگییا هاتنا زریابى بۆ ئەندەلوس، ناڤ و بانگەگێ مەزن بدەست خۆ ئێخست و ئاکنجیبوونا وی یا هەر و هەری ل باژێرێ کۆردۆبا، ئێک ژ ئەگەرێن هەرە مەزن یێن پێشکەفتنا خیلافەتا ئومەوی بوو ل ئەندەلوس.
زریابی دەهـ زارۆک هەبوون و هەشت ژ وان کوڕ بوون و ژ وان: عەبدولرەحمان، عهبدوللا، یەحیا، جەعفەر، محەمەد، قاسم، ئەحمەد و حەسەن، کچێن وی ب ناڤێ: علیة و حمدونة و هەمی زارۆکێن وی حەزا موزیکێ هەبوو و چوونە تاقیکرنێ ل قوتابخانا بابێ خۆ یا هونەری و د ناڤ دا چار کوڕ و دو کچێن وی دەرچوون و کوڕێن وی عەبدوللا و عەبدولڕەحمان د سترانگۆتنێ دا گەلەک دباشبوون، هەر دیسان چەندین جارییە یێن کو ل قوتابخانا زریاب ب جوانی فێری موزیک و سترانگۆتنێ بوون، کو میری بخۆ حەزکرنا خۆ بۆ دەربڕی، هەر دیسان گەلەک ژ کەسانێن پلە بلند چوونە قوتابخانا زریابى بۆ فێربوونا موزیک و سترانان، گەلەک ژ وان ب باشی و جوانی فێربوون.
دیسان زریابى ژبلی هونەری، د چەندین زانست و هونەران دا یێ شەهرەزابوو، وەک دیرۆک، جوگرافیا، ئەدەب، فەلەکناسی، جوانکاری، دیزاینا جلكان، چێکرنا خوارنێ و گەلەک زانست و هونەرێن دیتر.
ئەگەر چنە زریابی گەلەک ناسناڤ هەبوون:
- زریاب: ناسناڤێ زریاب چونکە پەیڤەکا کوردییە ب مانا ئاڤا زێری ژ بەر وێ چەندێ ئەڤ ناسناڤە دایە پاڵ وی ژ بەر دەنگێ وی یێ خۆش دەما ب کوردی دبێژن دەنگ زێرین، وەک شێوازەکێ مەجازی ب مانا دەنگێ وی ژی یێ پاقژە و سافییە وەکی زێری.
- کوڕێ کورد: ژبەرکو د ڕەسەن دا کوردە، ڕۆژهەلاتناس هونکە دبێژیت: ناسناڤێ وی ب کوڕێ کوردان دەرکەفت، چونکە نەتەوهیا وی کوردە و ل دەڤەرێن کوردی چوویە بەغدا ل سەر دەمێ خیلافەتا عەباسی.
- بۆتانی: چونکە ل جزیرا بۆتان ژ دایکبوویە، کو د وی دەمی دا دگۆتنێ جزیرا بۆتان، جزیرا ئبن عومەر.
- جزیری: جزیرا ئبن عومەر د ڕەسەن دا بەری ئەڤ ناڤە بهێتە سەر جزیرێ، د گوتنێ جزیرا کوردا، پاشی ناڤێ وێ بوویە جزیرا ئبن عومەر.
- موسلی: چونکە ئێک ژ باشترین و دیارترین قوتابیێن مامۆستا ئیسحاق موسلی بوو یێ موزیک و سترانگۆتنێ ژ بەر مامۆستایێ وی، ئەڤ ناسناڤە هاتییە سەر.
- قورتەبی: دەما مولەتا ئاکنجیبوونێ وەرگرتی ل کۆردۆبا ل ئەندەلوس و هەتا وەغەرکری ل وێرێ بوو، ژبەر ڤێ چەندێ ئەڤ ناسناڤە پاڵ نایە سهر.
- تلميذ اللامع: ئەو ژی ئێک ژ وان ناسناڤان بوو ژبەرکو زریاب ئێک ژ گەشترین قوتابیێن ئیسحاق موسلی بوو.
- رئیس المغنیین: دیرۆکنڤیس الموقري د پەرتووکا (نفح الطيب) دا، دبێژیت: چونکە زریاب د سەر هەمی سترانبێژاندا بوو د سەردەمێ خۆ دا د ڕۆژهەلاتا ئیسلامی دا و رۆژئاڤایێ ئیسلامێ و ئەندەلوس و کەس ژ وی باشتر نەبوویە، لەورا ئەڤ ناسناڤە ژی هەبوویە.
- الموسيقار العراقي: د وی سەردەمی دا جزیرا بۆتان گرێدایی بەغدایێ بوو ل سهر وهختێ خیلافەتا عەباسی.
- استاذ موسيقي: ڕۆژهەلاتناس جوزێف شاخت خودانێ پەرتووکا (تراث الاسلام على زرياب) دبێژیت: ناسناڤێ (استاذ موسيقي) هاتییە سەر زریابى چونکە ل ڕۆژهەلات و ڕۆژئاڤا گەلەک خوێندکار هەبووینە و ل بەر دەستێ وی ڕابووینە، ب تایبەتی ل ئەندەلوس.
- معلم الناس: ئەڤ ناسناڤە ژی هاتە سەر دەما ل ئەندەلوس د گەلەک بیاڤێن دیتر دا یێ شەهرەزابوو و زانستەکێ مەزن ڤێ بوو و بکاردئینا ژ بۆ خەلکی د ژیانا ڕۆژانە دا، وەک: هونەر و چێکرنا خوارنێ و جلكا و… هتد.
- فصيل الاناقة: ئەڤ ناسناڤە ژ لایێ هندەک ڕۆژهەلاتناسان دایە پاڵ زریابى وەک: پڕۆڤێکنال دبێژیت: ئەوی گەلەک کەس ژ خەلکێ ئەندەلوس فێرکرنە چێكرنا جلكان و ل سەر هاتنا وان ل گەل ئێک و ل سەر ئینانا رەنگا و دیزاینێن جۆدا جۆدا.
- صاحب الذوق الرفيع: ڕۆژهەلاتناسان پڕۆڤێکنال ئەڤ ناسناڤە دایە پاڵ زریابى چونکە یێ هویربین بوو د هەلبژارتنا جلكان دا و بۆ هەر هەلکەفتەکێ و یێ زیرەک بوو د چێکرنا خوارنێ دا و ڕێکخستنا مێزاندا و جوان دانانا خوارنێ و سەروبەرکرنا وان، کو جهێ سەرسۆرمانێ بوو.
- الرجل الفذ: ئەوژی ئێک ژ ناسناڤێن ڕۆژهەلاتناس باڵنسیا دایە پاڵ وى، دبێژیت: چونکە زریاب نه بەس د گۆتنا موزیک و سترانێ دا پەهلەوان بوو، بەلکو د گەلەک زانست و هونەران دا یێ پەهلەوان بوو(27).
وەغەرکرنا زریاب:
ژێدەر د جۆدانە د دیارکرنا وەغەرکرنا زریابى دا، بەلێ دیرۆکا نێزیک ئەوە دەمێ دیرۆكنڤیس (ابن دحیة الکلبی) د پەرتووکا خۆ دا یا ب ناڤێ (المطرب من اشعار اهل المغرب) ل ساڵا ٦٣٣مش نڤیسایە، دبێژیت: زریاب ل ساڵا ٢٤٣مش/٨٥٧ زاینی ل باژێرێ کۆردۆبا وەغەرکرییە، دیسان ڕۆژهەلاتناس لێڤی پرۆڤێنکال ئەڤ دیرۆکە وەرگرتییە و دبێژیت: نێزیکترین دیرۆکە بو ڕاستییا وەغەرکرنا زریابی، دبێژیت: ل نێزیکی تەمەنێ حەفتێ ساڵیێ دا وەغەرکرییە و دەمێ ژ نوى چوویە کۆردۆبا تەمەنێ وی پیچەک د سەر سیهـ ساڵیێ دا بوو، ڕۆژا وەغەرکرنا زریاب ڕۆژەکا ناڤدار و دیار بوویە، چونکە باژێرێ کۆردۆبا هەمییان حەز ژێ دکر و ئێک ژ ناڤدارترین کەسان بوویە ل وێرێ خزمەتا وی باژێری ب تایبەت و ئەندەلوس ب گشتی کری، خەلکی و دەستهەلاتا ئەندەلوس پشتی مرنا زریابی داخواز ژ زاڕۆک و خێزانا وی کرییە کو ل گەل بمینن و شەهرەزایی و زانستێ خۆ بۆ خزمەتا وان بکار بینن(28).
کارێن زریاب ئەنجامداین:
ڤەکۆلەرێ تونسی (د. عادل بالكحلة) دبێژیت: من چ تشتەک دەربارەی موزیکا کوردی نەدزانی، بەس دەمێ من ڤەکۆلین ل سەر موزیکا کوردی کرین و من سەحکرە موزیکژەنێ ناڤدارێ کورد زریابى، سەرهڕای شەهرەزاییا وی د زمانێ عەرەبی دا، پێترییا زاراڤێن وی بۆ موزیکێ داناین، تێدا زمانێ کوردی بکار ئینایە، وەکو ناڤێن تون و مەقامان)(29).
- زریابی ئێکەمین قوتابخانا فێربوونا موزیک و سترانگۆتنێ ب ئێتود و رێکخستی ل ئەندەلوس دامەزراند، ئیتودێن فێرکرنێ ل دویڤ ئاستێ قوتابییان دانان هەر قوتابییەک د چ ئاستدایە و تیورێن موزیکێ ڕێکخستن و چەند پیڤەرێن دیتر، وەک هارمونی لێ زێدەکرن و دابەشکرنا موزیکێ، ئەڤ چەندە زریاب گەهاندنە ئەوڕۆپا و پشتی وەغەرکرنا وی ب ٥٠٠ ساڵان ئەڤێ قوتابخانێ بەردەوامی بخۆ دا.
- داهێنان د ئامیرێ عودێ دا کر و تێلا پێنجێ ل ئامیرێ عودێ زێدەکرییە، بەری هینگێ ریشێ ئامیرێ عودێ ژ دارا دهاتە دروستکرن، ئێکەمین کەس بوویە کو پەڕێ باڵندەی وەک ڕیشە بۆ ژەنینا ئامیرێ عودێ بکارئینای و رێکەکا نوی بوو بۆ دروستکرنا تێلێن ئامیرێ عودێ و بۆ خۆشکرنا دەنگێ ئامیرێ عودێ ڤەدیتن و تێلە ژ حەریری ب ڕەنگەکی د ناڤ ئاڤا گەرم دا بەرهەمئینان و هندەک تێلە ژ ڕیڤیکێن تێشکە شێرا چێكرن ژبەرکو دا دەنگێ زراڤ و ستیر د ناڤ ئامیرێ عودێ دا بەرهەم بهێن و زێدەتر جوانیێ بدەتە ژەنینێ(30).
- کارکرن ل سەر چێکرن و پێشکەفتنا ئامیرێن موزیکێ، رۆلەکێ بەرچاڤ دیت و قەبارێ ئامیرێن موزیکێ و رۆلێ قەبارەی د دەنگەکێ باش دا ب مانا کوالتییا ئامیرێن موزیکێ بەر ب پێشڤەبر.
- ب ئێکەم کەس دهێتە هژمارتن شێوازێ (موەشحات)ا ل ئەندەلوس ئافراندبیت و زێدەکرنا هندەک پایسکێن موزیکێ ل سەر موزیکا ئسپانی، دیسان ڤەدیتنا چەند مەقامێن نوی د موزیکێ دا، وەک مەقامێ نەورۆز کو ژ خێزانا مەقام ڕاستە نوکە دبێژنێ مەقام سێگاهـ کو ژ جنسێ راست و پاش بەیات پێکدهێت، ئەڤە ژی وێ چەندێ دگەهینیت کو هەتا جەژنا نەورۆزی ل ئەندەلوس کرییە و ئەڤ جەژنە دایە نیساین چونکە د گەلەک ژێدەران دا دبێژن میرێ خیلافەتا ئومەوی پارەک بۆ تەرخانکر بوو ب بیرەوەرییا جەژنا نەورۆزێ ڤە، هەر دیسان مەقامێ کورد ئەڤ مەقامە گرێدایە ب نەتەوا کورد ڤە، هەر دیسان بەیات کوردی و حیجاز کوردی و نەهاوەند کوردی و دیسان مەقامێ ڕاست، کو پەیڤەکا کوردییە و ڤەدیتنا چەندین مەقامێن دیتر ل وی سەردەمی(31).
- هەر دیسان زریاب چەندین ئامیرێن دیتر یێن موزیکێ پێشئێخستن، ژ وان تەمبورا کوردی یا دو تێلەیی.
- کارتێکەرترین کەس بویە موزیکا ڕۆژهەلاتی ب ئەورۆپا بدەتە ناسکرن و هەتا نۆکە کارتێکرنا وی دگەلەک وەلاتێن ئەورۆپا دا مایە(31).
- هندەک رێ و ڕەسمێن نوی بۆ ئاهەنگان دانان، کو ل دەستپێکێ سروود بێتە خواندن پاشى دەست ب بەرنامێ سترانگۆتنێ بکەن و ب شێوازەکێ ڕێکخستی.
- رۆلێ ژنان د موزیک و سترانگۆتنێ دا بلند نرخاند، ژن د موزیک و سترانگۆتنێ دا بەشدارکرن و ل دەستپێکێ کچ و خزمەتکارێن خۆ.
دیسان ژبلی کارێن موزیکێ هندەک کارێن نوی داهێنان تێدا کر و ئافراندن وەک: ئەگەر تو سپیناخێ بخۆیی یان ئەگەر ل دەستپێکا خوارنێ تو ب شۆربەکێ دەست پێ بکەی و ب شرینیەکێ ب دویماهیک ب خوارنێ بینی یان مەعجوونا ددانا بکاربینی یان ئەگەر تو پرچا خۆ ب تڕاشی، ئەڤە تو دەیندارێ مەزنترین موزیکژەنێ کورد یێ جیهانێی د وەختێ خۆ دا یێ ب ناڤێ زریاب.
- ئاشکراکرنا مەعجوونا ددانا کو پێدڤییە ددان بهێنە شویشتن و گرنگی ب پاقژی و جوانییا ددانان دایە و ل سەر دەستێ وی ئەڤ کارە بەربەلاڤبوو.
- دیزاینەرەکێ زیرەک یێ جلكان بوو ل سەر دەستێ وی پیشەسازیا جلكان سەرهلدا و جلكێن وەرزان هاتنە ئاشکەراکرن، ئەو ڕۆژ ژی داینە دیارکرن یێن د هەر وەرزەکێ ساڵێ دا و د بیرەوەریەکێ دا چ جلكان بکەنە بەرخۆ.
- بێهنێن خۆش یێن لەشی ئاشکراکرن.
- هەر دیسان ئاشکراکرنا پرچا کورت ب ئەورۆپا دا ناسکرن.
- خوارنا سێ دانان د ڕۆژێ دا ئاشکەرا کر و رێکخستنا خوارنێ د هەر دانەکی دا، چ جۆرە خوارن بهێنە بهرههڤكرن.
- رێکخستنا مێزێن خوارنێ ب جوانی و قوماشێ ل سەر مێزێن خوارنێ داهێنایە و دانانا دەستمالێن جۆدا ل سەر مێزا خوارنێ بۆ دەست پاقژكرنێ و دەڤ پاککرنێ، دیسان ل سەر ملان ب هەمی قەباران ڤە. داکو پاشماوەیێن خوارنێ جلكان پیس نەکەن.
- پەرداغێن جوان ژ سفر و فافونی داهێنان.
- کارێ چەوانییا پێشکێشکرنا خوارنێ.
- بکارئینانا سابوونا ڕەنگ ڕەنگ و ب بێهنێن خۆش یێن سروشتی.
- دروستکرنا سەرشۆیێن تەمام ژ هەمی لایانڤە بگرە ژ لایەنێ ئاڤاکرن و دیزاینێ دا، وەک هشکرنا پرچێ و شەکرنا وێ و کرێمێن ناڤ چاڤ و لەشی و نەشتەرگەریێن جوانکاریێ د دەمێن پێدڤی دا، جۆداکرنا بکارئینانا سابوونێ بۆ لەشى و پرچێ.
پهڕاوێز:
- د. خضير عباس المنشداوي، زرياب البوتاني الموصلي. واثره في تقدم علم الموسيقى وفنون الغناء والطبخ والازياء. قسم التاريخ. فاكولتي علوم النسانية. جامعة زاخو. اقليم كوردستان العراق. 28 كانون الأول 2013. مجلة: جامعة زاخو، المجلد: ١ (B) العدد: ٢، ص٢٧٤_٢٧٩، ٢٠١٣.
- د. خضير عباس المنشداوى، ههمان ژیدهر.
- د. خضير عباس المنشداوى، ههمان ژیدهر.
- د. خضير عباس المنشداوى، ههمان ژیدهر.
- د. خضير عباس المنشداوى، ههمان ژیدهر.
- د. خضير عباس المنشداوى، ههمان ژیدهر.
- د. خضير عباس المنشداوى، ههمان ژیدهر.
- پۆکمەدیا. ادب وفن. 2/8/٢٠٢٢.
- د. خضير عباس المنشداوى، ههمان ژیدهر.
- د. خضير عباس المنشداوى، ههمان ژیدهر.
- د. خضير عباس المنشداوى، ههمان ژیدهر.
- د. خضير عباس المنشداوى، ههمان ژیدهر.
- (Robert W.Lebling Jr.)
- (Robert W.Lebling Jr.)
- (Robert W.Lebling Jr.)
- محمد جراح. قصة أول فنان عربي هدد بالقتل. 27 نوفمبر 2016. العربية.
- د. خضير عباس المنشداوى، ههمان ژیدهر.
- (نفح الطیب) ئێک ژ کەڤنترین پەڕتووکانە ژ نڤیسینا: (المقری التلمسانی) دەربارەی ڤەکۆلین د دیرۆک و ئەدەبێ هەرە گرنگ د جوگرافییا ئەندەلوس دا.
- د. خضير عباس المنشداوى، ههمان ژیدهر.
- د. خضير عباس المنشداوى، ههمان ژیدهر.
- (RobertW.Lebling Jr.)
- د. خضير عباس المنشداوى، ههمان ژیدهر.
- Robert W.Lebling Jr.)
- د. خضير عباس المنشداوى، ههمان ژیدهر. (Robert W.Lebling Jr.)
- د. خضير عباس المنشداوى، ههمان ژیدهر.
- د. خضير عباس المنشداوى، ههمان ژیدهر.
- د. خضير عباس المنشداوى، ههمان ژیدهر.
- د. خضير عباس المنشداوى، ههمان ژیدهر.
- پوکمەدیا. ادب و فن.
- م. مهيم ابراهيم الجزراوي، زرياب ومنجازاته وأبرز مبتكراته الموسيقيه.. الاكاديمى. ص124-128.
- پوکمەدیا. ادب و فن.
ژێدەرێن مفا ژێ هاتییە وەرگرتن:
ڤەکۆلین:
- د. خضير عباس المنشداوى، زرياب البوتاني الموصلي. واثره في تقدم علم الموسيقى و فنون الغناء والطبخ و الازياء. قسم التاريخ. فاكولتي علوم النسانية. جامعة زاخو. اقليم كوردستان_العراق. 28 كانون الأول 2013. مجلة جامعة زاخو، المجلد ١ (B) العدد: ٢ ص٢٧٤_٢٧٩، ٢٠١٣.
- د. هانى أبو الرب. زرياب وأثره في الحياة الاجتماعية و الفنية في الاندلس. مجلة جامعة القدس المفتوحة للأبحاس والدراسات، العدد الخامس عشر، شباط 2009.
گۆتار
- محمد جراح، قصة أول فنان عربي هدد بالقتل. 27 نوفمبر 2016. العربية.
- پۆکمەدیا. ادب وفن. 2/8/٢٠٢٢.
- م. مهيم ابراهيم الجزراوي، زرياب ومنجازاته وأبرز مبتكراته الموسيقية. الاكاديمى. ص 124-138.
- Learn about Ziryab, the famous Cordoban poet of Islamic. Written by W.Lebling Jr. UPF Unity
