بهرههڤكرن: سينهم چێى
تابلويهكێ هونهرى و گهلهك جوان، ل ساڵا 1936ێ، ههر زوى ل كوردستانێ بهڵاڤ بوو و د دهمهكێ كێم دا ل گهلهك وهڵاتێن ڕۆژههڵاتى ژى، وى تابلویى دهنگ ڤهدا، ههر ژ وى دهمى حهتا ساڵێن حهشتێيان و نۆتان، ئهڤ تابلويه ل هندهك ماڵان وهك هێمايهكێ جوانيێ دهاته ههلاويستن. وێنه يێ كچهكا جوان و شۆخ و شهنگا كورد بوو ب جلكێن كوردى، كو ب (كچا كافرۆشى) دهێته نياسين.
كێم كهس ژ مه يێن ههین گوهـ ل ناڤێ كچا كافرۆشى نهبووى تابلویێ وێ نهديت بيت، دبيت گهلهك كهسان ژى وێنێ وێ ديت بيت و پێ داخبار ببيت، بهلێ ناڤ و چیڕۆكا وى وێنهى نهزانى بيت..!!
چیڕۆكا تابلویى:
(جومعه مهولود شكاك)، كو دبيته بابێ كچا كافرۆشى سهركردهيهكێ سهربازى و ههڤالێ سمايل ئاغاى (سمكۆيێ شكاك) بوو، پشتى كۆشتنا سمكۆيێ شكاك ب نهحهقى ل ساڵا 1930ێ ژ لايێ رژێما وى دهمى يا ئيرانێ، زۆر بێ ئومێد دبيت و پاشى ل ساڵا 1934ێ ئهو و كچ و كوڕێن خۆ (خهجيج و موحهمهد) كو جێمك بوون ل گهل دو كچێن سمكۆيێ شكاك ب ناڤێن (سافيه و سورمێ)، گوندێ (گهنگهچين) ل ڕۆژههلاتێ كوردستانێ بجهـ دهێلن و دهێنه باژێرێ ههولێرێ و ل وێرێ ئاكنجى دبن، وى دهمى ژیيێ زارۆكێن وى ب تنێ دوازده ساڵ بوون؛ چونكى ل ساڵا 1922ێ ژ دايك ببوون. دايكا كچا كافرۆشى د بنهڕەت دا كهسهكا رۆسى بوو، ژنهكا بهژن بلند، پرچ زهر، چاڤ شين، سۆروسپى و جوان بوو، پشتى ژيانا ههڤژينيێ ل گهل جومعهى پێك ئينایى، وى ناڤێ وێ كربوو (مهنيج). بابێ كچا كافرۆشى دهمێ گوندێ گهنگهچين بجهـ هێلاى، دڤيا ل باژێرێ ههولێرێ بنهجهـ ببيت و پاشى بچيت ههڤژينا خۆ ژى بينيته دهف خۆ، لهوما پشتى دوههيڤان ژ هاتنا وى بۆ ههولێرێ دچيته گوندێ خۆ، بهلێ ههڤژينا خۆ نابينيت؛ چونكى مهنيج بێ هيڤى ببوو و زڤڕى بوو رۆسيا. پشتى ل ههولێرێ خوجهـ دبيت؛ ژبهركو چ كار نهدزانين و كهس ژى نهدنياسى، دوكانهك ل نێزيك تاخێ (خانهقا) ئهو جهێ نوكه ب سينهما يا (حهمڕا) يا ب ناڤ و دهنگ؛ ب كرێ گرت و كا و هندهك كهل و پهلێن دى دفرۆتن. ئهڤه دبيته ئهگهرێ وێ چهندێ خهجيجا كچا وى ب (كچا كافرۆشى) بهێته نياسين. خهجيج كچهكا گهلهك جوان بوو، ژ بهر جوانييا خۆ ناڤدار ببوو، ئهفسهرهكێ ئينگليز دبيته شهيدايێ وێ، كو ل وى دهمى عيراق ل بن فهرمانڕهواييا وان دا بوو و هاتبوو داگيركرن. ئهڤ ئهفسهره چهندين جاران كچا كافرۆشى ژ بابێ وێ دخوازيت و د بێژيتێ: « ته ل بهرامبهر، چهند زێر و پاره بڤێن دێ دهمه ته«. بهلێ بابێ وێ رازى نابيت و دبێژيتێ: « ئهم ل ڤێرێ پهنابهرين و مه چ كهسهكێ خۆ نينه، ئهم كهرامهتا خۆ بۆ پارهى نافرۆشين». هندهك ژێدهر ئاماژێ ب وێ چهندێ ددهن، كو ژ بهر جوداهیيا ئاينى، كو كچا كافرۆشى موسلمان بوويه و ئهفسهرێ ئينگليز مهسيحى، رازى نهبوويه ههڤژينيێ دگهل پێك بينيت. پشتى ئهفسهرێ پله بلند؛ نهشيایى بابێ وێ رازى بكهت، نهچار بوو ل ساڵا 1934ێ، ل دهمێ كچا كافرۆشى ژ دكانا بابێ خۆ دزڤڕى ماڵ، ل نێزيك تهكييا شێخ عهبدولكهريم ل باژێرێ ههولێرێ وێ بڕهڤينيت. بابێ وێ سكاڵايهكێ ل بنگههێ پۆليسێن جوهييان ل ههولێرێ تۆمار دكهت و پشتى چهند ههيڤان دهێته ئاگههدار كرن كۆ كچا وى ل وهلاتێ بهريتانيايێ يه. پشتى ڕهڤاندنا كچا وى، ههر دو چاڤێن وى كوره دبن و پێنج ساڵان پشتى ڤێ رويدانا دلتهزين ژيانا خۆ ژى ژ دهست دا و ل سهر داخوازیيا وى ل شهقلاوه هاتيیه ڤهشارتن).
كچا كافرۆشى د ناڤ ئهدهب و هونهرێ كوردى دا:
چیڕۆكا كچا كا فرۆشى ب گهلهك شێوهيان دهێته گوتن و بهڵاڤكرن، بهلێ ههر چهوا بيت ئێدى ژ سنورێ چیڕۆكهكا مللى دهرباز دبيت و جهێ خۆ د ناڤ هونهر و ئهدهبێ گهلان دا دكهت و زۆر كارتێكرن ل ئهديب و هونهرمهندان كرييه و ل چهند كارێن هونهرى و ئهدهبى دا بهحس ژێ هاتیيه كرن.
تابلويێ كچا كافرۆشى ب ئێك ژ تابلوييێن هونهرى ديرۆكى و گرنگێن كوردى دهێته دانان، كو پشتى بهڵاڤ بوونا چیڕۆكا وێ يا خهمناك ل ناڤ خهلكى، نيگار كێشهكێ كورد وێنهیێ وێ كرييه تابلو و بهڵاڤ كرييه، پاشى گهلهك نيگاركێشێن دى ژى ئهو تابلويه دروست كرينه. بهلێ؛ پتريیا ئاماژان، وێ چهندێ ديار دكهن كو ئێكهم كهس وێنهیێ كچا كافرۆشى دروست كرى كورد بوويه، ل گهل وێ چهندێ ژى ديار نينه ئهو كهسێ كورد كى بوويه!!. بهلێ ژبهركو نيگاركێشێن كهڤن مفا ژ چیڕۆك و سهرهاتى و بۆيهرهكا ديرۆكى وهردگرت و وهك ئيلهام بۆ تابلوييێن خۆ بكاردئينا.
پشتى بهڵاڤ بوونا چیڕۆكا وێ ل ناڤ خهلكێ كوردستانێ بهڵاڤ ببيت، ئهڤ تابلويه هاتیيه دروست كرن. زێدهبارى وێ چهندێ وهك ستران ژى ڤێ چیڕۆكێ جهێ خۆ د ناڤ هونهرێ كوردى دا كرييه و هونهرمهندان (ميكائيل مهابادى، جهمال موفتى و…هتد.) ستران ب وى ناڤى تۆماركرينه. بێگومان ههر سترانهك ژى پێشتر تێكستهكێ ئهدهبى بوويه و پاشى بوويه بهرههمهكێ هونهرى، بۆ نموونه تێكستێ سترانا (كيژهكهى كافرۆش) يا هونهرمهند ميكائيل مەهابادى يا ب ڤى شێوهیى يه:
کیژەکەی.. کیژەکەی کافرۆش
دەردم نازانی
بۆ تۆیە هەستم
شێعر و گۆرانیم
لە دنیا هەر تۆی ژیان و خۆشیم
دڵم مەشکێنە دڵ پڕ لە ژانم
کیژەکەی کافرۆش شازدە ساڵيیە
لە دووری باڵات پشتم چەماوە
ژینم بێ تۆ نێى، خواردنم خوێناوە
لە دنیا هەر تۆی ژیان و خۆشیم
دڵم مەشکێنە دڵ پڕ لە ژانم
کیژەکەی کیژەکەی کافرۆش شازدە ساڵيیە
تۆ خوا وەرە لام قەت مەچۆرەوە
خەمی چەن ساڵەم لە بیر بەرەوە
لە دنیا هەر تۆی ژیان و خۆشیم
دڵم مەشکێنە دڵ پڕ لە ژانم
کیژەکەی کافرۆش شازدە ساڵييه
چاوان دەگێڕم ئاخ هەڵدەکێشم
لە دوای باڵاکەت بۆیە ڕەش پۆشم
لە دنیا هەر تۆی ژیان و خۆشیم
دڵم مەشکێنە دڵ پڕ لە ژانم
کیژەکەی کافرۆش شازدە ساڵێ یە
ب ڤى شێوهى ديار دبيت چهوان چیڕۆكا ب ئازارا كچا كافرۆشى و جوانييا وێ دبيته ئيلهام بۆ كارێن هونهرى و ئهدهبى يێن كوردى، ل ناڤ گهلێن دى ژى بهرههمێن ئهدهبى و تابلويێن هونهرى بۆ هاتينه دروستكرن.
ناسناما نهتهوهیى يا كچا كافرۆشى:
پشتى بهڵاڤ بوونا وێنهيێ كچا كافرۆشى گهلهك گهلێن ڕۆژههڵاتى ڤيا ڤێ كچا شۆخ و شهنگ ب ههر رێكهكا ههبيت ب گهل و وهڵاتێ خۆ ڤه گرێ بدهن و بكهنه بهشهك ژ ئهدهب و كهلتۆرێ نهتهوهيێ خۆ.
نڤيسهرهكێ تورك ب ناڤێ )ئیسماعیل یوردشاهیا (Ismail Yordeshahian ڕۆمانهك ب ناڤێ (samanci gizi سامانچى قزى) بهڵاڤكرييه و د پێشگوتنا ڕۆمانا خۆ دا، ئاماژهیێ ب وێ چهندێ دكهت، كو وى گهلهك بزاڤ و دويڤ چوون كرن بزانيت كا خودانا وێنێ كچا كافرۆشى كييه؟ ل كيرێ يه؟ چ تشت ب دهست وى نهكهفتينه و ههر كهسهكێ پرسيار ژێ دكر ئێكسهر دا بێژيتێ: «گهلهكا جوان بوو، يا هاتييه كوشتن». لهوما ئيسماعيل ڤێ چهندێ ب بههانهيهك باش دبينيت، كو ڕۆمانهك ئاشوپى بۆ وێنهيێ كچا شۆخ و شهنگ بنڤيسيت و د ڕۆمانێ دا، وێ ب كچهك توركمان بدهته نياسين و ب ڤێ چهندێ ناسناما وێ يا نهتهوهیى دكهته تورك.
گهلهك نهتهوهيێن دى ژى بزاڤ كرينه، ڤێ كچا شۆخ و شهنگ و چیڕۆكا وێ يا ب خهم؛ بكهنه بهشهك ژ سامانێ خۆ يێ كهلتۆرى و نهتهوهیى. د ناڤ عهرهبان ژى دا، چیڕۆكهكا مللى يا وهكى كچا كافرۆشى ههيه ب ناڤێ (بنت المعیدى) و ئاماژێ ب وێ چهندێ دكهت، كو وێنهيێ كچهكا باژێرێ (عيماره) يه و ناڤێ وێ (بدرية) يه و هندهك جاران هندهك ناڤێن دى ژى بۆ هاتينه بكارئينان، ل دويڤ ڤهگێڕانێن وان، بابێ وێ گاڤان بوويه و ئێكانه بهڵگهيێ ڤێ چیڕۆكێ ل دهف عهرهبان ب تنێ وێنێ وێ كچێ بوويه يا ئهم ب كچا كافرۆشى دنياسين.
ههژى ئاماژە پێكرنێ يه هونهرمهندێ كورد (ئازاد شهوقى) د وێ باوهرێ دايه ب سهرنج دان ب جلكێن وێ و سهرو بهرێ وێ ديار دبيت ئهو كچا د وێنهیى دا، خهلكا گورجستانێ يه. بهلێ ب تنێ ئهو ژى پشتبهستنێ ل سهر وێنهیى دكهت بۆ ڤێ زانيارێ و چ بهڵگهيێن دى ل بهر دهستێ وى نينن.
كچا كا فرۆشى د ناڤبهرا ڕاستى و ئاشۆپێ دا:
چیڕۆكا كچا كافرۆشى ژ وان چيڕۆكانه يێن بهرنياس، د ههمان دهم دا ژ گهلهك لايان ڤه دانوستادندن ل سهر ههیى و هێشتا ئاشۆپى و راستى بوونا وێ نههاتييه سهلماندن، هندهك كهس وێ ب چيڕۆكهك ئاشۆپى ددانن و دبێژن: «ئهڤ چيڕۆكه بۆ وى دهمێ لهشكهرێ بريتانى دزڤڕيت، كو وهكو داگيركهر هاتينه عيراقێ و دهست ب سهر ملك و ماڵێ خهلكى دا دگرت و زۆرى ل كهرامهتا وان دكر، ئهڤ چيڕۆكه وهك سيمبۆلهك هاتیيه دروستكرن بۆ هندێ سهربازێن داگيركهر د چاڤێن خهلكى دا كێم بكهن و د بنهڕهت دا چ ڕاستى بۆ ڤێ سهرهاتيێ نينن». ههروهسا وهكى بهرى نوكه ئاماژه پێ هاتييه دان ب بهڵاڤبوونا وێنهىێ كچا كافرۆشى، خهلكى گهلهك پێزانين ل سهر وێنهیی نهبوون، ئێدى هندهك كهسان ڤيايه وهكى خۆ چیڕۆكهكا ئاشۆپى بۆ دروست بكهن و بهڵاڤ بكهن.
بهلێ دهمێ ڕۆژنامهڤان (موحهمهد گوران) د ديمانهيهكا ڕۆژنامهڤانى دا كهسهكى ب ناڤێ (شێرزاد موحهمهد جومعه)ى دئينيت و وهك برازايێ كچا كافرۆشى ددهته نياسين، ئهو ژى چيڕۆكى وهكى ژ بابێ خۆ گوهـ لێبوویى ڤهدگێڕيت دبێژيت: «دهمێ مهتا من خهجيج دهێته ڕەڤاندن و توركمانێن ل كهلها ههولێرێ دبينن باپيرێ من جومعه گهلهك يێ پهريشانه و ژبهر بێ كهسيێ چ ژ دهستان ناهێت، داخواز ژێ كر بچيته بنگههێ پۆليسێن جوهييان سكاڵايهكێ تۆمار بكهت…». چيڕۆكێ ب درێژى ڤهدگێڕيت. ئێدى گومانا وێ چهندێ، كو كچا كافرۆشى كورد نهبيت، ههروهسا چيڕۆكا وێ؛ چيڕۆكهكا ئاشۆپى بيت كێم دكهت. بهلێ زێدهبارى ڤێ چهندێ ژى، بێ ههبوونا بهڵگهكێ ديرۆكى يێ تۆمار كرى، بابهتهكێ ب ڤى شێوهیی زهحمهته بهێته ئێكلا كرن؛ چونكى ههر وهكى نڤيسهر و ڤهكۆلهر هێدى سهليم حوسێن د پاشكۆيا پهرتووكا خۆ دا يا ب ناڤێ (مۆناليزاى كورد، كچى كافرۆش) ئاماژێ ب وێ چهندێ ددهت، كو ئێكهم كۆڤارا كوردى يا باژێرێ ههولێرێ (رۆناكى)ى يه ل 24/10/1935حهتا 16/5/1936ێ يازده هژمار ژێ دهرچووينه و ب هيچ شێوهيهكى د ڤێ كۆڤارێ دا، بهحسێ كچا كافرۆشى نههاتييه كرن و ئهڤه گومانێ زێدهتر دكهت. بهلێ ههر چهوا بيت ل دويڤ وان بهڵگهیێن ل بهر دهست و ديار بوونا هندهك كهسان ژ خێزانا وێ و بكار ئينانا جلكێن كوردى ژ لايێ كچا كافرۆشى ڤه، ههروهكى د وێنهى دا ديار دبيت پتر ژ ههر گهل و نهتهوهيهكێ كى كوردبوونا وێ دسهلمينيت.
مفا ژ ڤان ژێدهران هاتيیه وهرگرتن:
(1https://wishe.net
(2) https://www.youtube.com/watch
(3) https://www.flickr.com/photos/109027018@N06/13981103
(4) https://www.facebook.com/499305426884828/posts/73022
گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین